"2029-cu ildə Yaşıl Enerji Dəhlizi üzrə yekun investisiya qərarına nail olmaq hədəfi də qeyd olunub" - İQTİSADÇI

"Böyük Britaniya ilə iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycan üçün yalnız yeni investisiya mənbəyi deyil, iqtisadiyyatın strukturunun dəyişdirilməsi baxımından da mühüm imkan yaradır. Bu əməkdaşlığın ən böyük üstünlüyü Britaniyanın maliyyə, texnologiya, mühəndislik, idarəetmə və peşəkar xidmətlər üzrə təcrübəsinin Azərbaycanın enerji, logistika və regional tranzit imkanları ilə birləşdirilməsidir". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında iqtisadçı-ekspert Asif İbrahimov bildirib.

Onun sözlərinə görə, hazırda iki ölkə arasında ticarətin miqyası potensialla müqayisədə hələ böyük deyil: "Böyük Britaniya hökumətinin son məlumatına görə, 2025-ci ilin III rübünə qədərki 12 ayda iki ölkə arasında mal və xidmət ticarətinin ümumi həcmi 902 milyon funt sterlinq olub. Bu göstəricinin özü göstərir ki, gələcək artım üçün kifayət qədər geniş imkan mövcuddur. Üstəlik, Britaniyanın Azərbaycana ixracında xidmətlərin payı 43 faizə yaxın olub. Bu isə əməkdaşlığın yalnız məhsul ticarəti deyil, maliyyə, konsaltinq, mühəndislik, təhsil və rəqəmsal xidmətlər üzərindən də inkişaf etdirilə biləcəyini göstərir.

Birinci böyük istiqamət yaşıl enerjidir. Azərbaycan artıq enerji əməkdaşlığını neft və qazdan bərpa olunan enerji, elektrik şəbəkələri, enerji səmərəliliyi və dekarbonizasiya istiqamətinə genişləndirir. Britaniya şirkətlərinin burada təkcə investor kimi deyil, texnologiya və layihə idarəetməsi tərəfdaşı kimi iştirakı daha böyük nəticə verə bilər. Xüsusilə Xəzər–Qara dəniz–Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi, dənizüstü külək enerjisi, günəş enerjisi, elektrik interkonnektorları və enerji saxlama sistemləri uzunmüddətli investisiya imkanları yaradır. 2026-cı ilin son razılaşmalarında bu istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın genişləndirilməsi və 2029-cu ildə Yaşıl Enerji Dəhlizi üzrə yekun investisiya qərarına nail olmaq hədəfi də qeyd olunub.

İkinci istiqamət Orta Dəhliz və logistika sektorudur. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi yalnız tranzit ölkə olmaqla məhdudlaşmamalıdır. Əsas məqsəd tranzitdən daha yüksək əlavə dəyər yaratmaqdır. Bunun üçün logistika mərkəzləri, anbar sistemləri, rəqəmsal gömrük, sığorta, maliyyə, yük idarəetməsi və təchizat zənciri xidmətləri inkişaf etdirilməlidir. 2025-ci ildə Azərbaycan–Böyük Britaniya arasında tranzit yükdaşımaların 14 faiz artması bu istiqamətdə müəyyən dinamikanın olduğunu göstərir. UKEF-in infrastruktur və nəqliyyat layihələrində daha fəal iştirakı isə bu proses üçün əlavə maliyyələşmə imkanı yarada bilər.

Üçüncü və mənim fikrimcə, ən perspektivli istiqamətlərdən biri rəqəmsal iqtisadiyyatdır. Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, data mərkəzləri, bulud texnologiyaları və rəqəmsal dövlət xidmətləri üzrə Britaniya şirkətləri ilə əməkdaşlıq Azərbaycan üçün yeni ixrac məhsulu formalaşdıra bilər. Burada məqsəd yalnız xarici texnologiyanı Azərbaycana gətirmək olmamalıdır. Azərbaycanda yaradılan rəqəmsal məhsul və xidmətlərin Mərkəzi Asiya, Türkiyə və digər regional bazarlara ixracı əsas hədəfə çevrilməlidir. Artıq Azərbaycan tərəfi Britaniya investorlarını süni intellekt data mərkəzlərinin yaradılmasına dəvət edib və bu istiqamətdə mühəndislik və maliyyə imkanları müzakirə olunub.

Dördüncü istiqamət maliyyə və peşəkar xidmətlərdir. Böyük Britaniyanın London maliyyə mərkəzi kimi mövqeyi nəzərə alınaraq investisiya bankçılığı, sığorta, risklərin idarə edilməsi, aktivlərin idarə olunması, qiymətləndirmə, audit, konsaltinq və kapital bazarları sahələrində əməkdaşlıq genişləndirilə bilər. Bu, Azərbaycan iqtisadiyyatında çox vaxt diqqətdən kənarda qalan xidmət ixracı üçün də imkan yaradır. Məqsəd yalnız Britaniya şirkətlərinin Azərbaycanda xidmət göstərməsi deyil, Azərbaycan şirkətlərinin də Britaniya standartları və sertifikatlaşdırma mexanizmləri vasitəsilə regional bazarlara çıxışını təmin etmək olmalıdır.

Beşinci istiqamət kənd təsərrüfatı və qida sənayesidir. Burada əsas məsələ xammal ixracından emal olunmuş və yüksək əlavə dəyərli məhsulların ixracına keçiddir. Britaniya texnologiyaları, logistika, qida təhlükəsizliyi, aqrar maliyyələşmə və pərakəndə satış zəncirləri ilə əməkdaşlıq Azərbaycan məhsullarının Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını artıra bilər. Eyni yanaşma tekstil, kimya, yüngül sənaye və digər emal sahələrinə də tətbiq oluna bilər.

Altıncı istiqamət insan kapitalıdır. Əgər texnologiya gətirilir, amma onu idarə edəcək və inkişaf etdirəcək kadr formalaşmırsa, investisiyanın uzunmüddətli iqtisadi effekti məhdud qalır. Buna görə Britaniya universitetləri ilə birgə proqramlar, peşəkar sertifikatlaşdırma, mühəndislik, maliyyə, rəqəmsal texnologiyalar və idarəetmə üzrə kadr hazırlığı ayrıca iqtisadi layihə kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan–Böyük Britaniya əməkdaşlığının son gündəliyində təhsil və insan kapitalının inkişafı da xüsusi yer tutur.

Əsas məsələ isə əməkdaşlığın statistikasını artırmaq deyil, onun iqtisadi strukturunu dəyişməkdir. Əgər Böyük Britaniya ilə münasibətlər əsasən neft-qaz və hazır məhsul idxalı-ixracı çərçivəsində qalarsa, iqtisadi şaxələndirmə effekti məhdud olacaq. Əməkdaşlıq yaşıl enerji, rəqəmsal texnologiyalar, maliyyə xidmətləri, logistika, yüksək texnologiyalı istehsal, kənd təsərrüfatının emalı və insan kapitalına keçdikcə onun Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri daha böyük olacaq.

Məncə, Azərbaycanın qarşısında duran əsas hədəf “Britaniyadan nə qədər investisiya cəlb etdik?” sualından daha çox “bu investisiya Azərbaycanda nə qədər yeni əlavə dəyər və ixrac yaratdı?” sualına cavab verməkdir. Əgər hər 1 dollar xarici investisiya yeni texnologiya, yeni ixrac bazarı, yeni iş yeri və yerli şirkətlər üçün yeni təchizat zənciri yaradırsa, bu artıq sadəcə investisiya deyil, iqtisadi transformasiya vasitəsidir.

Böyük Britaniya ilə əməkdaşlığın ən böyük potensialı da məhz buradadır: Azərbaycanın enerji və coğrafi üstünlüklərini Britaniyanın kapitalı, texnologiyası, maliyyə və peşəkar xidmətləri ilə birləşdirərək neftdən kənarda yeni iqtisadi dəyər yaratmaq. Bu baxımdan yaşıl enerji, Orta Dəhliz, rəqəmsal iqtisadiyyat, maliyyə xidmətləri və yüksək əlavə dəyərli emal sənayesi Azərbaycanın diversifikasiya strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər".