İsrail seçkiləri: Netanyahuya vida, yoxsa… - RAKURS

Otuz yeddi partiya 120 Knesset yeri uğrunda mübarizə aparıb və əsas mübarizə hazırkı baş nazirin koalisiyası ilə Yaşar (İrəli) partiyasının rəhbərlik etdiyi müxalifət bloku arasında gedib. Bir çox analitikin ölkə tarixində ən vacib adlandırdığı İsrailin Knesset parlament seçkilərində səsvermə başa çatıb. Bu, 7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS-ın hücumundan və ardınca Qəzza zolağı və Livanda baş verən müharibədən sonrakı ilk seçkilərdir. Bu seçkilərdə cəmiyyətin əsas məqsədi hazırkı baş nazir Benyamin Netanyahunun siyasi gələcəyini müəyyən etmək və yeni təhlükəsizlik strategiyası təklif edə bilən bir lider seçməkdir.

Üç aparıcı televiziya kanalının keçirdiyi exit-polllara görə, siyasi düşərgələrdən heç biri hökumət qurmaq üçün lazım olan 61 yeri əldə edə bilməyib. Keçmiş Baş Qərargah rəisi Qadi Eisenkotun rəhbərlik etdiyi müxalifət bloku parlamentdəki ən böyük koalisiya ola bilər, lakin Netanyahunun Likud partiyası tək bir partiya olaraq ən çox yeri qazanacaq.

Təcrübəli siyasətçi və general

Knessetdəki 120 yer uğrunda 37 partiya mübarizə aparıb. Əsas mübarizə hazırkı baş nazirin koalisiyası ilə Yaşar (İrəli) partiyasının rəhbərlik etdiyi müxalifət bloku arasında baş verib. Benjamin Netanyahu ilk dəfə 1996-cı ildə baş nazir olan 77 yaşlı siyasətçidir. Seçki kampaniyası zamanı o, müharibə dövrünün lideri statusuna və ABŞ prezidenti Donald Trampla müttəfiqliyinə güvənirdi. Netanyahu iddia edirdi ki, hakimiyyət dəyişikliyi Fələstin dövlətinin yaradılmasına gətirib çıxaracaq, çünki müxalifət ərəb partiyalarına etibar etməli olacaq. Onun tənqidçiləri bu şüarları yersiz adlandırırlar, çünki Fələstin dövləti məsələsi 7 oktyabrdan bəri İsrail siyasətinin sol cinahında belə gündəmdən çıxarılıb. Müxaliflər Netanyahunu müdafiə uğursuzluqlarında, 7 oktyabr hadisələri ilə bağlı araşdırmanın aparılmamasında, İranı dayandıra bilməməsində və ölkə daxilində avtoritar meyllərdə günahlandırırlar.

66 yaşlı Qadi Eisenkot Baş Qərargahın keçmiş rəisi (2015–2019). 7 oktyabrdan sonra o, Netanyahunun hərbi kabinetinə qoşulub, lakin səkkiz ay sonra baş nazirin sərt tənqidlərinə görə istefa verib. Eisenkot təhlükəsizlik məsələlərinə meylli sağçı mərkəzçidir. O, 2023-cü ilin dekabrında Qəzza zolağında döyüşdə oğlunu itirib və bu, ona həmin müharibədə şəxsi fədakarlıq göstərən biri statusu verib. Müxalifət lideri 7 oktyabr uğursuzluqlarını araşdıracağını, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını alacağını və Qərb Şəriyəsindəki fələstinlilərə qarşı məskunların zorakılığını dayandıracağını vəd edir.

Eisenkot dərc olunmuş exit-pollları Netanyahuya və onun hökumətinə qarşı tam etimadsızlıq səsverməsi adlandırdı və hökuməti dəyişdirmək üçün dərhal tədbir görəcəyinə söz verib.

Ərəb amili və seçki riyaziyyatı

Seçkilərin əsas sürprizi, xüsusən də İsrail ərəblərinin əhalinin əksəriyyətini təşkil etdiyi şəhərlərdə olduqca yüksək iştirak (səsvermə məntəqələrinin bağlanmasından iki saat əvvəl 74,3%) idi.

Exit-poll proqnozlarına görə, müxalifət 52-53 yer qazanacaq. Netanyahu və müttəfiqləri təxminən 50 yer qazanacaqlar (bunlardan 24-25-i Likuddan olacaq). Ərəb partiyaları (heç bir bloka daxil olmayan) rekord həddə - 17-18 yer qazana bilər.

Bu hesablama ilə hökumətin qurulması neçə kiçik sağçı və dini partiyanın 3,25% həddini aşmasından, eləcə də yəhudi bloklarının ərəb siyahıları ilə koalisiya yaratmaq istəyindən asılıdır. Eisenkot ortaq dəyərlərin olmaması səbəbindən onlarla əməkdaşlığı açıq şəkildə rədd etsə də, analitiklər ərəb deputatların Netanyahunu vəzifəsindən uzaqlaşdırmaq üçün onun azlıq hökumətini dəstəkləyə biləcəyini ehtimal edirlər.

Seçkilərin regiona təsiri

Əksər ekspertlər İsraildə hökumət dəyişikliyi halında regional siyasətdə radikal irəliləyişlər gözləmirlər, çünki əsas rəqiblərin gündəmlərində demək olar ki, heç bir fikir ayrılığı yoxdur. İstisna Suriya ola bilər, burada İsrail kəşfiyyat orqanları Əhməd əl-Şaraanın rəhbərlik etdiyi Dəməşqdəki yeni hökumətlə əlaqələr qurmağı müzakirə edirlər. Eyni zamanda, hökumət dəyişikliyinin aşağıdakı nəticələri ola bilər:

- Qəzza zolağı: Trampın 2025-ci ilin sentyabr ayından etibarən 20 maddəlik planına əsasən, hərbi əməliyyatların dayandırılması və yenidənqurma işlərinin başlanması.

- Qərb sahili: Fələstinlilər Eisenkotun açıq şəkildə təmin edəcəyinə söz verdiyi məskunlaşma zorakılığından qorunmağa ümid edirlər.

- Beynəlxalq təcrid: Yeni hökumətin Qərb tərəfdaşları ilə əməkdaşlıq etmək istəyi İsrailin diplomatik təcridini azalda bilər.

- Livan və İran: Livan Hizbullah qrupu və İranın nüvə proqramı tərəfindən yaradılan təhlükəyə qarşı mübarizə strategiyası əsasən noyabr ayında ABŞ-da keçiriləcək ara seçkilərin nəticələrindən və Vaşinqtonun Yaxın Şərq proseslərində iştirak səviyyəsindən asılı olacaq.

Netanyahu səslərin "oğurlandığını" iddia edir

Benyamin Netanyahu ərəb partiyalarının guya İsraildə seçici səslərinin "oğurladığını" iddia edib və araşdırma tələb edib. Lakin hüquq-mühafizə orqanları hələlik genişmiqyaslı saxtakarlığa dair dəlil tapmayıblar. Likud partiyası ərəb siyasi qüvvələrini 27 oktyabrda keçirilən parlament seçkilərini saxtalaşdırmaqda ittiham edib. BILD bu barədə 29 oktyabr cümə axşamı məlumat yayıb. "İsrail Dövlətindəki seçkilər ərəb partiyaları tərəfindən oğurlanıb", - deyə onlar İnstaqramda dərc olunmuş birgə bəyanatda bildiriblər.

Likud iddia edir ki, Ra'am və Birgə Siyahı partiyaları seçiciləri səfərbər etmək üçün rüşvət, təhdid, zorakılıq, sənəd saxtakarlığı və qadağan olunmuş proqram təminatından istifadə ediblər. Netanyahunun partiyası dərhal araşdırma tələb edib və yüzlərlə ifadə və mümkün pozuntulara dair dəlilləri polisə, Şin Bet Daxili Təhlükəsizlik Xidmətinə və Mərkəzi Seçki Komitəsinə təhvil verəcəyini bildirib.

Likud partiyasının məlumatına görə, dəlillər arasında nağd pul və Raam bülletenləri olan minlərlə zərf var. Bu arada, Mərkəzi Seçki Komitəsinin sözçüsü Kanal 12-yə verdiyi şərhdə iddiaları təkzib edib. İsrail mediasının məlumatına görə, polis hələ də genişmiqyaslı saxtakarlığa dair dəlil tapmayıb.

Bəyanatlar səslərin sayılması zamanı verilib. İlkin nəticələrə görə, Netanyahunun bloku 120 üzvlü Knessetdə 53 yerə malikdir. Qadi Eisenkotun rəhbərlik etdiyi müxalifət 48 yerə, ərəb partiyaları isə rekord sayda - 19 yerə malikdir. Parlament çoxluğu üçün ən azı 61 yerə ehtiyac var. Hazırda iki əsas blokdan heç birində bu qədər yerə malik deyil, ona görə də ərəb partiyaları növbəti hökumətin formalaşdırılmasında həlledici rol oynaya bilər.

Əvvəllər bildirilirdi ki, ərəb partiyaları İsrail seçkilərində rekord nəticə əldə etməyi hədəfləyirlər. İlkin hesablamalara görə, onlar tarixi 19 yeri təmin edə və koalisiya danışıqlarında mövqelərini gücləndirə bilərlər. Parlament seçkilərindən sonra İsrailin Baş naziri Binyamin Netanyahu Likud partiyasının Qüdsdəki seçki qərargahında çıxış edərək bir sıra açıqlamalar verib. O, İranla müharibənin yeni mərhələsinə işarə edib, Likud partiyası üçün mənfi proqnozlara görə exit-pollları tənqid edib və ərəb partiyaları olmadan milli sağçı hökumətin qurulmasına çağırıb.

V.VƏLİLİ