Enerji körpüsündən strateji ittifaqa - ANALİZ

Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin geostrateji və iqtisadi təhlili

Xəzər dənizinin iki qardaş və sahil dövləti olan Azərbaycan və Türkmənistan arasındakı münasibətlər son illərdə keyfiyyətcə yeni müstəviyə – strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir. Ortq tarixi köklər, mədəni-dil bağı və coğrafi yaxınlıq üzərində qurulan bu əlaqələr bu gün Avrasiya qitəsinin enerji təhlükəsizliyində, nəqliyyat-logistika xəritəsinin yenidən formalaşmasında və regional sabitlikdə həlledici rol oynayır.
Xəzər dənizinin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsindən sonra iki ölkə arasında yaranan yeni əməkdaşlıq ab-havası Xəzər hövzəsini rəqabət meydanından əməkdaşlıq və sülh zonasına çevirmişdir.

Xəzərin enerji və logistika xəritəsini yenidən çəkən güc

Xəzər dənizinin şərq və qərb sahillərində yerləşən Azərbaycan Respublikası və Türkmənistan arasında münasibətlər ortaq tarixi köklər, zəngin mədəniyyət bağları və qardaşlıq prinsipləri üzərində qərarlaşıb. Son illərdə qlobal miqyasda baş verən dərin geosiyasi dəyişikliklər, enerji böhranları və nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi zərurəti bu iki dövlət arasındakı əlaqələri klassik qonşuluq çərçivəsindən çıxararaq strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəltmişdir.

Xəzər dənizinin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi ilə yaranmış yeni tarixi imkanlar pəncərəsi hər iki ölkəyə Avrasiya qitəsinin iqtisadi və geosiyasi memarlığında həlledici rol oynamğa şərait yaradıb.

Geosiyasi baxımdan Azərbaycan və Türkmənistan Avropa ilə Asiyanın qovşağında, mürəkkəb maraqların və qlobal güclərin kəsişdiyi unikal coğrafi mövqedə yerləşirlər. Hər iki ölkənin xarici siyasətində müstəqillik, milli suverenlik və kənar müdaxilələrə qarşı dayanıqlılıq əsas prioritetdir.
Türkmənistanın BMT tərəfindən rəsmən tanınmış daimi bitərəflik statusu ilə Azərbaycanın fəal, çoxşaxəli və balanslı xarici siyasəti Xəzər regionunda sülhün və təhlükəsizliyin qorunmasında bir-birini tamamlayır. Türkmənistanın TDT-də müşahidəçi qismində təmsil olunması türk dünyasının geosiyasi birliyini möhkəmləndirən, iqtisadi və mədəni əlaqələri dərinləşdirən mühüm amildir. Bu inteqrasiya Xəzər dənizini daxili türk dənizinə çevirərək regional təhlükəsizlik mühitini gücləndirir.

Enerji təhlükəsizliyi

Azərbaycan və Türkmənistan dünya miqyasında nəhəng neft və təbii qaz ehtiyatlarına malik dövlətlərdir. Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsinə ehtiyac duyduğu müasir dövrdə bu iki ölkənin enerji resursları qlobal miqyasda həlledici çəkiyə malikdir. Azərbaycan və Türkmənistan hökumətləri arasında Xəzər dənizində yerləşən "Dostluq" hydrocarbon yatağının birgə kəşfiyyatı, işlənilməsi və mənimsənilməsi haqqında imzalanmış Anlaşma Memorandumu ikitərəfli münasibətlərdə keyfiyyətcə yeni mərhələ açıb. Bu razılaşma dənizdəki sərhəd mübahisələrinin qarşılıqlı anlaşma və dostluq yolu ilə həll olunmasının mütərəqqi nümunəsidir.

Türkmənistan qazının Azərbaycan ərazisindən keçməklə dünya bazarlarına və Avropaya nəqli istiqamətində müzakirələr qlobal enerji xəritəsinin gələcəyini formalaşdırır. Cənub Qaz Dəhlizinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması Xəzərin şərq sahilindəki resursların da bu sistemə qoşulması üçün geniş perspektivlər yaradır.

Nəqliyyat və logistika

Qlobal təchizat zəncirlərinin pozulduğu və ənənəvi şimal marşrutlarının aktuallığını itirdiyi bir dövrdə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) Avrasiya qitəsinin əsas ticarət damarına çevrilib. Bu dəhlizin funksionallığında Azərbaycan və Türkmənistanın nəqliyyat infrastrukturu həlledici rol oynayır.

Xəzərin qərb sahilində yerləşən Bakı (Ələt) Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı ilə şərq sahilindəki Türkmənbaşı Beynəlxalq Dəniz Limanı arasında qurulan intensiv bərə və konteyner daşımaları sistemləri Asiya ilə Avropa arasındakı yükdaşıma vaxtını və tranzit xərclərini minimuma endirir.
Mərkəzi Asiyanı Xəzər üzərindən Azərbaycanın dəmir yolu şəbəkəsinə, oradan isə Qara dəniz limanlarına və Avropaya bağlayan nəqliyyat arteriyaları hər iki ölkənin tranzit potensialını qat-qat artırır. Zəngəzur dəhlizinin açılması perspektivləri bu logistik şəbəkənin imkanlarını daha da genişləndirəcəkdir.

İqtisadi şaxələndirmə və qeyri-neft sektoru potensialı

İkitərəfli münasibətlər yalnız enerji və tranzitlə məhdudlaşmır; ticarət dövriyyəsinin şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunda əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün geniş imkanlar mövcuddur. Kənd təsərrüfatı məhsulları, yüngül sənaye, kimya sənayesi, tikinti materialları və yüksək texnologiyalar sahələrində qarşılıqlı ticarət həcminin artırılması hər iki dövlətin iqtisadi dayanıqlığına xidmət edir.
İş adamları və sahibkarlıq subyektləri arasında birgə layihələrin həyata keçirilməsi, sənaye zonalarında əməkdaşlıq ikitərəfli iqtisadiyyatın şaxələnməsini sürətləndirir.

Humanitar və mədəni diplomatiya

Dövlətlərarası münasibətlərin möhkəmliyinin təməlində xalqlarımız arasında əsrlərdən bəri gələn milli-mədəni yaxınlıq, dil və din birliyi dayanır. Qarşılıqlı mədəniyyət günləri, elm adamlarının, tələbələrin və incəsənət nümayəndələrinin təmasları cəmiyyətlər arasında mənəvi körpüləri daha da möhkəmləndirir. Ortg dahi şəxsiyyətlərin, şairlərin və tarixi irsin birgə qorunması gənc nəsillərdə milli yaddaşın qorunmasına xidmət edir.

Xəzərdən Avropaya və qlobal bazarlara

Azərbaycan və Türkmənistan dünya miqyasında zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına malik iki strateji ölkədir. Enerji təhlükəsizliyi məsələsi hər iki dövlətin xarici siyasətinin mərkəzində dayanır. Uzun illər enerji sahəsində müəyyən intizar dövrü yaşansa да, son illərdə əldə olunan tarixi razılaşmalar əməkdaşlığın yeni səhifəsini açdı. Xüsusilə, "Dostluq" yatağının birgə kəşfiyyatı və işlənilməsi haqqında Azərbaycan və Türkmənistan hökumətləri arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu iki ölkə arasında enerji sahəsindəki qardaşlıq münasibətlərinin hüquqi təməlini möhkəmləndirdi.

Türkmənistan təbii qazının Azərbaycan ərazisindən keçməklə dünya bazarlarına, o cümlədən Avropaya nəqli imkanları qlobal enerji xəritəsini dəyişdirən əsas amillərdəndir. Cənub Qaz Dəhlizi və onun genişləndirilməsi perspektivləri Xəzərin hər iki sahilindəki resursların birləşməsinə zəmin yaradır.

Orta Dəhlizin onurğa sütunu

Qlobal geosiyasətdə ticarət yollarının şaxələndirilməsi və təhlükəsizliyi hər zamankından daha vacibdir. Azərbaycan və Türkmənistan Şərqlə Qərbi birləşdirən Xəzərlərarası Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (Orta Dəhliz) əsas həlqələridir. Xəzər dənizinin iki sahilində yerləşən Bakı (Ələt) Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı ilə Türkmənbaşı Beynəlxalq Dəniz Limanı arasında intensiv bərə və konteyner daşımaları həyata keçirilir. Bu infrastruktur Asiya və Avropa arasında yükdaşımaların vaxtını və xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Zəngəzur dəhlizinin açılması perspektivləri və digər regional nəqliyyat layihələri Türkmənistanın Azərbaycan üzərindən Avropaya çıxış imkanlarını daha da sürətləndirəcək.

Siyasi dialoq və regional sabitlik

Azərbaycan və Türkmənistan beynəlxalq təşkilatlarda (BMT, İƏT, Türk Dövlətləri Təşkilatı və s.) bir-birinin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü daima qarşılıqlı şəkildə dəstəkləyirlər. Türkmənistanın BMT tərəfindən tanınmış daimi bitərəflik statusu ilə Azərbaycanın fəal, multi-vector (çoxşaxəli) xarici siyasəti regionda balansın qorunmasına xidmət edir. İki ölkə daxili işlərə qarışmamaq, qarşılıqlı etimad və milli maraqlar prinsiplərinə sadiqdirlər.
Türkmənistanın Türk Dövlətləri Təşkilatında müşahidəçi qismində təmsil olunması və qardaş ölkələr arasında humanitar-mədəni əlaqələrin güclənməsi ortaq türk kimliyinin dirçəlişinə mühüm töhfə verir.

Humanitar, mədəni və iqtisadi əlaqələr

Dövlətlərarası münasibətlərin dərin kökləri xalqlarımız arasında qardaşlıq və dostluq bağlarına əsaslanır. Qarşılıqlı mədəniyyət günləri, ədəbi-tarixi irsin qorunması və gənclər siyasəti sahəsində əməkdaşlıq hər iki ölkə cəmiyyəti arasında mənəvi yaxınlığı artırır.

Enerji daşıyıcılarından əlavə, kənd təsərrüfatı, yüngül sənaye, tikinti materialları və yüksək texnologiyalar sahələrində ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin artırılması üçün böyük potensial mövcuddur.

Azərbaycan ilə Türkmənistan arasındakı strateji tərəfdaşlıq münasibətləri təkcə hər iki ölkənin milli maraqlarına xidmət etmir, həm də bütövlükdə Xəzər-Mərkəzi Asiya regionunda sülhün, təhlükəsizliyin və iqtisadi tərəqqinin lokomotividir. Qardaş xalqların birgə səyləri ilə qurulan bu möhkəm körpü gələcək nəsillərə daha rifahlı və sabit region əmanət edəcəkdir.

Azərbaycan-Türkmənistan strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qlobal çağırışlar fonunda Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarında sabitliyin, iqtisadi tərəqqinin və enerji təhlükəsizliyinin əsas dirəklərindən biridir. Hər iki ölkənin siyasi rəhbərliyinin qətiyyətli iradəsi ilə inkişaf edən bu qardaşlıq ittifaqı Xəzər dənizini sülh, əməkdaşlıq və rifah mərkəzinə çevirərək gələcək nəsillərə daha etibarlı və inkişaf etmiş region əmanət edəcəkdir.

V.VƏLİLİ