"Aqressiyanın arxasında bəzən ilk baxışda ağlımıza gəlməyən emosiyalar da dayanır" - PSİXOLOQ

"Son dövrlərdə insanların bir çoxunun daha tez əsəbiləşdiyini, kiçik hadisələrə belə sərt reaksiya verdiyini və bir zamanlar rahatlıqla qarşıladıqları vəziyyətlərə qarşı daha səbirsiz davrandığını müşahidə edirik".

Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında İngla Kids and Preschool-un direktor müavini,Uşaq və Yeniyetmə psixoloqu Aysu Həsənzadə deyib.

Onun sözlərinə görə, əslində, burada diqqət yetirməli olduğumuz əsas məqam insanların birdən-birə daha aqressiv xarakterə sahib olması deyil, gündəlik həyatlarında topladıqları psixoloji gərginliyin davranışlarına necə təsir etməsidir:

"Çünki bəzən insanın göstərdiyi əsəbi reaksiya həmin anda baş verən hadisədən daha çox, uzun müddətdir daxilində daşıdığı yorğunluğun nəticəsi olur.

Məsələn, təsəvvür edək ki, bir insan səhərdən axşama qədər işlə bağlı məsuliyyətlər, maddi qayğılar, ailə problemləri və şəxsi narahatlıqlarla məşğuldur. Gün ərzində bütün bunların öhdəsindən gəlməyə çalışır, özünü sakit aparır, emosiyalarını büruzə vermir. Ancaq axşam evə qayıdarkən tıxacda kimsə ona siqnal verdikdə və ya evdə adi bir sualla qarşılaşdıqda gözlənilmədən əsəbiləşir. Kənardan baxdıqda onun reaksiyası həddindən artıq görünə bilər. Halbuki həmin hadisə çox vaxt aqressiyanın əsas səbəbi deyil, sadəcə artıq yığılmış gərginliyi üzə çıxaran sonuncu məqamdır.

Psixologiyada bunun izahlarından biri uzunmüddətli stressin insanın emosiyalarını idarə etmək qabiliyyətinə təsir göstərməsidir. Beynimiz davamlı olaraq problemlərlə məşğul olduqda və özünü təzyiq altında hiss etdikdə, adi vəziyyətlərə belə daha həssas reaksiya verə bilərik. Normalda sakit şəkildə həll edə biləcəyimiz bir məsələ həmin an bizə daha böyük problem kimi görünür. Çünki insanın psixoloji resursları sonsuz deyil. Biz fiziki olaraq yorulduğumuz kimi, emosional baxımdan da yoruluruq. Sadəcə fiziki yorğunluğu daha tez hiss etdiyimiz halda, psixoloji yorğunluğu çox vaxt yalnız davranışlarımız dəyişməyə başladıqda fərq edirik.

Digər mühüm məsələ müasir həyatın sürətidir. Bu gün demək olar ki, hər şeyin daha tez baş verməsini gözləyirik. Mesajımıza dərhal cavab verilməsini, sifarişimizin vaxtında çatdırılmasını, işlərimizin qısa müddətdə həll olunmasını istəyirik. Texnologiya gündəlik həyatımızı asanlaşdırsa da, eyni zamanda bəzi insanlarda gözləməyə qarşı dözümsüzlüyü gücləndirə bilir. İnsan sürətli nəticələrə alışdıqca, gecikmələri və gözlənilməz maneələri qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər. Halbuki səbir yalnız sakit xarakterə sahib olmaq deyil, həm də istədiyimiz nəticə dərhal əldə olunmadıqda yaranan narahatlığı idarə edə bilmək bacarığıdır.

Burada sosial şəbəkələrin təsirini də nəzərdən qaçırmamalıyıq. İnsan gün ərzində çox böyük informasiya axını ilə qarşılaşır. Bir neçə dəqiqə ərzində həm narahatedici xəbərlər oxuyur, həm başqalarının uğurlarını izləyir, həm də öz həyatını gördükləri ilə müqayisə edir. Bütün bunlar hər kəsə eyni şəkildə təsir göstərməsə də, bəzi insanlarda daxili narahatlığı, özündən narazılığı və daim nəyəsə çatmaq məcburiyyətini gücləndirə bilər. Xüsusilə insan başqalarının həyatının yalnız yaxşı tərəflərini görüb öz gündəlik çətinlikləri ilə müqayisə etdikdə, fərqində olmadan özünə əlavə psixoloji təzyiq yaradır.

Aqressiyanın arxasında bəzən ilk baxışda ağlımıza gəlməyən emosiyalar da dayanır. Məsələn, qorxu, çarəsizlik, məyusluq və ya özünü dəyərsiz hiss etmək bəzi insanlarda birbaşa ifadə olunmur. İnsan narahat olduğunu, nədənsə qorxduğunu və ya köməyə ehtiyacı olduğunu demək əvəzinə əsəbiləşə bilər. Çünki hər kəs öz emosiyalarını tanımağı və düzgün ifadə etməyi öyrənməyib. Xüsusilə uşaqlıqdan hisslərini gizlətməyə, ağlamamağa və hər vəziyyətdə güclü görünməyə alışdırılmış insanlarda bu çətinlik daha qabarıq şəkildə özünü göstərə bilər. Belə hallarda aqressiya insanın daxilində yaşadığı başqa bir emosiyanın ifadə formasına çevrilə bilir.

Yuxu və istirahət məsələsini də xüsusi vurğulamaq istərdim. Çünki insanlar bəzən əsəbiliyi yalnız xarakterlə əlaqələndirirlər. Halbuki kifayət qədər yatmamaq, davamlı yorğunluq və istirahətə vaxt ayırmamaq emosional reaksiyalarımıza birbaşa təsir göstərə bilir. Elmi araşdırmalar da yuxu çatışmazlığının emosional tarazlığı poza və qəzəb reaksiyalarını gücləndirə bildiyini göstərir. Yəni bəzən insanın daha səbirli olması üçün yalnız düşüncə tərzini dəyişməsi deyil, gündəlik həyatında özünə ayırdığı vaxtı, yuxu rejimini və üzərinə götürdüyü məsuliyyətləri də yenidən nəzərdən keçirməsi lazımdır.

Bununla yanaşı, insanların özlərini nə dərəcədə güvəndə və sabit hiss etmələri də mühüm rol oynayır. Maddi qeyri-müəyyənlik, gələcəklə bağlı narahatlıq, iş həyatındakı təzyiqlər və ailədaxili münasibətlərdə yaşanan çətinliklər insanın psixoloji vəziyyətinə təsirsiz ötüşmür. İnsan uzun müddət həyatında baş verən hadisələrə nəzarət edə bilmədiyini düşündükdə, onda gərginlik və çarəsizlik hissi arta bilər. Bəzən də bu hisslər ətrafındakı insanlara qarşı həddindən artıq tələbkarlıq, səbirsizlik və sərt münasibət şəklində özünü göstərir.

Digər vacib məqam aqressiv davranışların öyrənilə bilməsidir. İnsan böyüdüyü ailədə, yaşadığı mühitdə və gündəlik münasibətlərində problemlərin daha çox qışqırmaqla, sərt danışmaqla və ya qarşı tərəfə təzyiq göstərməklə həll edildiyini görürsə, zamanla bu davranışları normal ünsiyyət forması kimi qəbul edə bilər. Bu, xüsusilə uşaqların emosional inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki uşaqlar əsəbiləşdikdə necə davranmalı olduqlarını yalnız onlara deyilən sözlərdən deyil, böyüklərin gündəlik reaksiyalarından da öyrənirlər. Əgər uşaq daim aqressiv ünsiyyətin olduğu mühitdə böyüyürsə, gələcəkdə öz narazılığını daha sağlam şəkildə ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilər.

Ancaq burada bir məqamı da ayırd etmək lazımdır. İnsanların stress yaşaması, yorulması və ya psixoloji çətinliklərlə üzləşməsi onların aqressiv davranışlarına haqq qazandırmır. Hər birimiz müəyyən dövrlərdə əsəbi və səbirsiz ola bilərik. Əsas məsələ həmin emosiyanı yaşamağımız deyil, onu necə ifadə etməyimizdir. Əsəbiləşmək təbii emosional reaksiyadır, lakin əsəbiləşdiyimiz üçün qarşımızdakı insanı incitmək, alçaltmaq və ya ona qarşı zorakı davranmaq artıq başqa məsələdir.

Ümumiyyətlə, insanların daha aqressiv olduğunu müşahidə etməyimiz cəmiyyətin bütövlükdə əvvəlkindən daha aqressivləşdiyini elmi olaraq sübut etmir. Bunun üçün müxtəlif dövrləri müqayisə edən geniş araşdırmalara ehtiyac var. Ancaq gündəlik həyatımızda stressin, informasiya yüklənməsinin, qeyri-müəyyənliyin və emosional yorğunluğun insanların davranışlarına təsir göstərə biləcəyini izah etmək mümkündür.

Ona görə də düşünürəm ki, bu mövzuya yalnız insanların niyə bu qədər əsəbi olması prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Eyni zamanda insanların niyə bu qədər yorulduğunu, nə üçün özlərinə istirahət etməyə imkan vermədiklərini və yaşadıqları emosiyaları ifadə etməkdə niyə çətinlik çəkdiklərini də anlamağa çalışmalıyıq. Çünki bəzən insanın səbirsizliyi onun xarakterindən deyil, uzun müddətdir öz ehtiyaclarını ikinci plana keçirməsindən qaynaqlanır.

Ən vacibi isə insanın öz davranışlarındakı dəyişiklikləri vaxtında fərq etməyi bacarmasıdır. Əvvəllər onu narahat etməyən hadisələr artıq ciddi əsəbilik yaradırsa, yaxınları ilə münasibətlərində münaqişələr artırsa və özünü daim gərgin hiss edirsə, bunu sadəcə xasiyyətinin bir hissəsi kimi qəbul etməməlidir. Bu vəziyyətin arxasında hansı ehtiyacların, emosiyaların və həyat şəraitinin dayandığını anlamaq vacibdir. Çünki bəzən dəyişməli olduğumuz ilk şey reaksiyalarımız deyil, bizi davamlı olaraq həmin reaksiyalara gətirib çıxaran həyat tərzimiz olur