Hamiləlikdə uşağın cinsiyyətinin planlaşdırılması: Elmi üsullar nə dərəcədə effektivdir? - ARAŞDIRMA

Ailələrdə növbəti övladın qız və ya oğlan olması ilə bağlı əvvəlcədən plan qurmaq istəyi müxtəlif səbəblərdən gündəmə gəlir. Bəzi valideynlər ilk övladlarının cinsiyyətindən fərqli cinsdə uşaq sahibi olmaq istəyir, digərləri isə hamiləlikdən əvvəl müəyyən üsullara müraciət etməklə arzuladıqları nəticəni əldə etməyə çalışırlar. Bu məqsədlə ovulyasiya gününün hesablanması, xüsusi qidalanma rejimləri, cinsi əlaqənin vaxtının seçilməsi və müxtəlif xalq üsulları geniş müzakirə olunur.

Lakin uşağın cinsiyyətinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı yayılan məlumatların hamısı elmi əsaslara söykənmir. Müasir reproduktiv təbabətdə bu istiqamətdə müəyyən texnologiyalar mövcud olsa da, təbii üsulların effektivliyi və tibbi müdaxilələrin imkanları arasında ciddi fərqlər var. Mövzu həm tibbi, həm də etik baxımdan müzakirə tələb edir.

Uşağın cinsiyyəti necə müəyyənləşir?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

İnsanın bioloji cinsiyyəti mayalanma zamanı xromosomların birləşməsi ilə müəyyənləşir. Qadının yumurta hüceyrəsi X xromosomu daşıyır, spermatozoid isə X və ya Y xromosomu daşıya bilər. X xromosomlu spermatozoid yumurta hüceyrəsini mayalandırdıqda XX, Y xromosomlu spermatozoid mayalandırdıqda isə XY xromosom kombinasiyası yaranır. Tipik hallarda bu, müvafiq olaraq qız və oğlan uşağının inkişafı ilə nəticələnir.

Təbii mayalanmada valideynlərin uşağın cinsiyyətini əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirmək imkanı yoxdur. Ehtimal təxminən yarıbayarıdır. Bu proses ananın hansı qidaları qəbul etməsindən, uşağın atasının istəyindən və ya cinsi əlaqənin hansı mövqedə baş verməsindən asılı olaraq idarə edilə bilmir.

Təbii üsullarla cinsiyyət seçmək mümkündürmü?

Uşağın cinsiyyətini planlaşdırmaq istəyən cütlüklər arasında ən çox yayılan yanaşmalardan biri ovulyasiya gününün hesablanmasıdır. Bu üsul Şettls (Shettles) metodu kimi tanınır.

Metoda əsasən, oğlan uşağı istəyən cütlüklərə ovulyasiya günündə, qız uşağı istəyənlərə isə ovulyasiyadan bir neçə gün əvvəl cinsi əlaqədə olmaq tövsiyə edilir. Bu yanaşmanın tərəfdarları Y xromosomlu spermatozoidlərin daha sürətli, lakin daha az davamlı, X xromosomlu spermatozoidlərin isə daha yavaş, amma daha uzunömürlü olduğunu iddia edirlər.

Lakin bu nəzəriyyənin elmi cəhətdən etibarlılığı təsdiqlənməyib. 1995-ci ildə New England Journal of Medicine jurnalında dərc olunan tədqiqatda cinsi əlaqənin ovulyasiyaya nisbətən vaxtı ilə uşağın cinsiyyəti arasında praktik əhəmiyyət daşıyan əlaqə aşkarlanmayıb. New England Journal of Medicine +1

Digər geniş yayılmış yanaşma xüsusi qidalanma rejimidir. Bəzi tövsiyələrdə qız uşağı istəyən qadınlara kalsium və maqneziumla zəngin, natriumu az olan qidalar, oğlan uşağı istəyənlərə isə kalium və natriumla zəngin qidalar məsləhət görülür. Ancaq bu qidalanma rejimlərinin uşağın cinsiyyətini etibarlı şəkildə dəyişdirdiyini sübut edən yetərli elmi dəlil yoxdur.

Hətta bu məqsədlə sərt pəhriz saxlamaq, duz qəbulunu kəskin azaltmaq və ya müxtəlif preparatlardan istifadə etmək sağlamlıq baxımından əlavə risklər yarada bilər. Qidalanma rejimi uşağın cinsiyyətini müəyyənləşdirmək vasitəsi kimi qəbul edilməməlidir. PubMed +1

Tibbi üsullarla uşağın cinsiyyətini seçmək mümkündürmü?

Müasir reproduktiv təbabətdə uşağın cinsiyyətinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsinə imkan verən texnologiyalardan biri süni mayalanma və embrionların genetik müayinəsidir.

Bu proses ekstrakorporal mayalanma (IVF) adlanır. Prosedur zamanı qadından yumurta hüceyrələri götürülür və laboratoriya şəraitində spermatozoidlərlə mayalandırılır. Daha sonra yaranan embrionlardan genetik müayinə üçün nümunə götürülür. Preimplantasiya genetik testi (PGT) vasitəsilə embrionların xromosom xüsusiyyətləri, o cümlədən cinsiyyət xromosomları müəyyən edilə bilər.

Beləliklə, tibbi göstərişlər və müvafiq klinikanın qaydaları çərçivəsində uyğun embrionun seçilməsi mümkün olur. Lakin bu prosedur hamiləliyin mütləq baş tutacağına və sağlam doğuşla nəticələnəcəyinə zəmanət vermir. Eyni zamanda, IVF hormonal stimulyasiya, yumurta hüceyrələrinin toplanması və digər tibbi müdaxilələri əhatə etdiyindən müəyyən risklər daşıyır.

Amerika Reproduktiv Tibb Cəmiyyətinin 2022-ci il etik rəyində tibbi zərurət olmadan yalnız uşağın cinsiyyətini seçmək məqsədilə bu texnologiyadan istifadənin mübahisəli olduğu vurğulanır. ASRM +1

Digər üsullardan biri spermatozoidlərin X və Y xromosomlarına görə ayrılmasıdır. Lakin bu texnologiyanın tətbiqi, əlçatanlığı və nəticələrinin etibarlılığı fərqlidir. Onu da IVF və genetik müayinə ilə eyni səviyyədə dəqiqlik təmin edən universal üsul kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Hamiləlik baş verdikdən sonra cinsiyyəti dəyişmək mümkündürmü?

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, mayalanma baş verdikdən sonra embrionun xromosom əsaslı cinsiyyətini qidalanma, dərman, vitamin və ya başqa təbii üsullarla dəyişmək mümkün deyil.

Hamiləlik dövründə ultrasəs müayinəsi vasitəsilə dölün cinsiyyətini müəyyənləşdirmək mümkündür. Lakin bu, cinsiyyətin seçilməsi deyil, artıq formalaşmış bioloji xüsusiyyətin müəyyən edilməsidir. Müayinənin aparıldığı hamiləlik həftəsi və dölün mövqeyi nəticənin dəqiqliyinə təsir edə bilər.

Azərbaycanda məsələnin sosial və hüquqi tərəfi

Mövzunun Azərbaycan üçün əhəmiyyəti yalnız ailələrin fərdi seçimləri ilə məhdudlaşmır. Uşağın cinsiyyətinə üstünlük verilməsi və cinsiyyətə görə selektiv abortlar ölkədə demoqrafik tarazlıq baxımından da müzakirə olunan məsələlərdəndir.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin 11 iyul 2025-ci ildə keçirdiyi ictimai müzakirədə Azərbaycanda gender əsaslı cins seçimi, selektiv abortlar və gender balansının pozulması məsələləri müzakirə edilib. Tədbirdə ultrasəs müayinələrindən sui-istifadənin və ailələrdəki sosial stereotiplərin problemin səbəbləri arasında olduğu vurğulanıb. family.gov.az

Bundan başqa, 14 avqust 2026-cı ildə Dövlət Komitəsinin tabeliyindəki Uşaq və Ailələrə Dəstək Mərkəzləri tərəfindən uşaqların doğulanadək cins seçiminin qarşısının alınması məqsədilə maarifləndirmə tədbirləri keçirilib. family.gov.az

Hüquqi baxımdan isə bir məsələni fərqləndirmək lazımdır: cinsiyyətə görə selektiv abortla embrionun cinsiyyətinin mayalanmadan əvvəl seçilməsi eyni hüquqi və tibbi məsələ deyil. Azərbaycanda qeyri-tibbi məqsədlə embrion cinsiyyətinin seçilməsinə dair qüvvədə olan konkret hüquqi məhdudiyyətlərin əhatəsini ayrıca rəsmi hüquqi araşdırma ilə dəqiqləşdirmək lazımdır. Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında Qanunun 29-cu maddəsi süni mayalanma və embrionun implantasiyasını tənzimləyir, lakin həmin maddənin mətnində qeyri-tibbi cinsiyyət seçiminə dair ayrıca açıq norma göstərilmir.

Ayşən Vəli