Aqrar sığorta - yeni Dövlət Proqramının uğurunu müəyyən edəcək əsas mexanizmlərdən biri

Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı ölkənin aqrar siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi proqram kənd təsərrüfatının dayanıqlı inkişafını təmin etmək, ərzaq təhlükəsizliyini gücləndirmək, regionlarda məşğulluğu artırmaq və qeyri-neft sektorunun iqtisadiyyatda payını genişləndirmək kimi strateji məqsədləri özündə birləşdirir.

Bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün yalnız yeni texnologiyaların tətbiqi, suvarma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və ya dövlət dəstəyi proqramlarının genişləndirilməsi kifayət etmir. Aqrar istehsalın qarşılaşdığı çoxsaylı risklərin idarə olunması da eyni dərəcədə vacibdir. Məhz bu baxımdan aqrar sığorta Dövlət Proqramının uğurlu icrasını təmin edə biləcək əsas mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir.
Kənd təsərrüfatı təbiətdən ən çox asılı olan iqtisadi fəaliyyət növlərindən biridir. İqlim dəyişiklikləri fonunda quraqlıqların, sel və daşqınların, dolu hadisələrinin, anomal istilərin və şaxtaların artması fermerlərin fəaliyyətini daha riskli edir. Son illərdə dünyanın müxtəlif regionlarında müşahidə olunan hava ekstremalları göstərir ki, aqrar istehsalın gələcəyi yalnız məhsuldarlığın artırılmasından deyil, həm də risklərin düzgün idarə edilməsindən asılıdır.
Azərbaycan da bu qlobal proseslərdən kənarda deyil. Müxtəlif bölgələrdə müşahidə olunan quraqlıq, su çatışmazlığı, dolu və digər təbii hadisələr fermerlərin məhsul itkisi ilə üzləşməsinə səbəb olur. Belə hallarda aqrar sığorta fermerlərin maliyyə dayanıqlığını qoruyan əsas alətlərdən birinə çevrilir. Məhsul və ya təsərrüfat itkisi zamanı ödənilən kompensasiyalar kənd təsərrüfatı istehsalçılarının fəaliyyətini davam etdirməsinə, növbəti mövsüm üçün istehsal imkanlarını saxlamasına şərait yaradır.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, inkişaf etmiş aqrar ölkələrdə sığorta sistemi kənd təsərrüfatı siyasətinin ayrılmaz hissəsidir. ABŞ-da federal kənd təsərrüfatı sığortası proqramları milyonlarla hektar əkin sahəsini əhatə edir və fermerlərin gəlirlərinin qorunmasında mühüm rol oynayır. Hər il milyardlarla dollar həcmində dövlət dəstəyi hesabına fermerlər təbii fəlakətlərin yaratdığı itkilərdən qorunurlar.
Kanadada fəaliyyət göstərən AgriInsurance proqramı fermerlərə məhsul itkisi risklərini idarə etmək imkanı verir. Almaniya, Fransa və İspaniya kimi Avropa ölkələrində isə aqrar sığorta dövlət subsidiyaları ilə dəstəklənir və kənd təsərrüfatının rəqabət qabiliyyətinin qorunmasında mühüm vasitə hesab olunur. Xüsusilə İspaniyada aqrar sığorta modeli dövlət, özəl sektor və fermerlərin tərəfdaşlığı əsasında qurulub və dünyanın ən uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
Türkiyədə fəaliyyət göstərən TARSİM sistemi də region üçün maraqlı nümunədir. Dövlət dəstəyi ilə həyata keçirilən bu model minlərlə fermerin təbii fəlakətlər nəticəsində yaranan zərərlərinin qarşılanmasına imkan yaradır və kənd təsərrüfatında investisiya mühitinin yaxşılaşmasına xidmət edir.
Azərbaycanın yeni Dövlət Proqramında su və torpaq ehtiyatlarından səmərəli istifadə, innovativ texnologiyaların tətbiqi, aqrar emal müəssisələrinin yaradılması və logistika infrastrukturunun inkişafı prioritet istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib. Lakin bu investisiyaların uzunmüddətli səmərəsi onların risklərdən qorunması ilə birbaşa bağlıdır. Məsələn, müasir suvarma sistemi quraşdıran və ya yüksək məhsuldar bağ salan fermer üçün sığorta investisiyanın təhlükəsizliyini təmin edən əlavə təminat rolunu oynayır.
Aqrar sığorta təkcə fermerlərin deyil, maliyyə sektorunun da maraqlarına xidmət edir. Banklar və kredit təşkilatları sığortalanmış təsərrüfatları daha etibarlı borcalan hesab edirlər. Bu isə kənd təsərrüfatı istehsalçılarının maliyyə resurslarına çıxışını asanlaşdırır, investisiyaların həcmini artırır və aqrar biznesin genişlənməsinə şərait yaradır.
Sığortanın sosial əhəmiyyəti də xüsusi vurğulanmalıdır. Azərbaycanın bir çox rayonlarında kənd təsərrüfatı əhalinin əsas gəlir mənbəyidir. Bir mövsümlük məhsul itkisi minlərlə ailənin gəlirlərinə ciddi təsir göstərə bilər. Aqrar sığorta isə belə vəziyyətlərdə sosial müdafiə funksiyasını yerinə yetirərək kənd yerlərində iqtisadi və sosial sabitliyin qorunmasına kömək edir.
Balıqçılıq və akvakultura sahələrinin inkişafı da Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindəndir. Bu sahələrdə balıq xəstəlikləri, su hövzələrinin ekoloji vəziyyəti və iqlim amilləri kimi risklər mövcuddur. Gələcəkdə aqrar sığortanın bu istiqamətlərdə də geniş tətbiqi istehsalçıların risklərdən qorunmasını və investisiyaların cəlb edilməsini sürətləndirə bilər.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, müasir kənd təsərrüfatının inkişafı yalnız subsidiya və texniki dəstək hesabına mümkün deyil. Dayanıqlı aqrar inkişaf üçün risklərin idarə olunması sistemi formalaşdırılmalıdır. Aqrar sığorta məhz bu sistemin ən vacib elementlərindən biridir. Bu mexanizm fermerlərin gəlirlərini qoruyur, investisiya fəallığını artırır, maliyyə dayanıqlığını gücləndirir və ərzaq təhlükəsizliyinin təmin olunmasına xidmət edir.
2026-2030-cu illər üçün yeni Dövlət Proqramının qarşıya qoyduğu məqsədlərin uğurla reallaşdırılması baxımından aqrar sığortanın əhatə dairəsinin genişləndirilməsi, fermerlərin maarifləndirilməsi və sığorta mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki müasir dünyada aqrar sığorta artıq sadəcə kompensasiya aləti deyil, kənd təsərrüfatının davamlı inkişafını təmin edən strateji iqtisadi institutlardan biri hesab olunur.

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə hazırlanmışdır.

Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.

"Liberal İqtisadçılar Mərkəzi" İB,

Şahnaz Şalahqızı