Hər kəndin öz danışıq tərzi, özünəməxsus sözləri, ifadələri və tələffüz xüsusiyyətləri var. Bəzən eyni əşyanın adı bir kənddə başqa, qonşu kənddə isə tamamilə fərqli səslənir. Bir bölgədə hamının başa düşdüyü ifadə başqa yerdə insanlarda təəccüb yarada bilər. Bu fərqlər illər ərzində formalaşaraq kəndlərin mədəni kimliyinin bir hissəsinə çevrilib. Ancaq indi həmin sözlərin bir çoxu gündəlik danışıqdan yavaş-yavaş çəkilir.
Maraqlıdır ki, kəndin tarixini öyrənmək üçün təkcə arxiv sənədlərinə, köhnə evlərə və tarixi abidələrə baxmaq kifayət etmir. Bəzən bir yaşlı insanın danışığında eşidilən, artıq gənclərin işlətmədiyi bir söz də həmin yerin keçmişi haqqında məlumat verə bilər. Çünki dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, insanların necə yaşadığını, nə ilə məşğul olduğunu, təbiəti və ətraf aləmi necə qavradığını göstərən yaddaşdır.
Əvvəllər uşaqlar ana dilinin yerli xüsusiyyətlərini ailədə, küçədə, qonşuluqda və gündəlik ünsiyyətdə öyrənirdilər. Nənə və babaların işlətdiyi ifadələr fərqinə varmadan yeni nəslin danışığına keçirdi. İndi isə bir çox gənc təhsil, iş və digər səbəblərlə doğulduğu kənddən uzaqda yaşayır. Şəhər mühitində fərqli danışıq formaları ilə qarşılaşır, bəzən öz ləhcəsini gizlətməyə, hətta müəyyən sözləri işlətməməyə üstünlük verir.
Bunun səbəblərindən biri də cəmiyyətdə ləhcələrə münasibətdir. Bəzi insanlar yerli danışıq xüsusiyyətlərini savadsızlıqla əlaqələndirir, fərqli tələffüzə gülür və ya onu lağ mövzusuna çevirirlər. Halbuki ləhcə dilin zənginliyini göstərən xüsusiyyətlərdəndir. Ədəbi dilin mövcudluğu yerli danışıq formalarının dəyərini azaltmır. İnsan həm ədəbi dildə danışa, həm də öz bölgəsinin dil xüsusiyyətlərini qoruya bilər.
Bu məsələnin başqa bir tərəfi də unudulan sözlərin arxasında dayanan peşələr, məişət ənənələri və həyat tərzidir. Vaxtilə kənd təsərrüfatında, heyvandarlıqda, məişətdə istifadə edilən bir çox anlayış gündəlik danışıqdan çıxır. Həmin işlər və əşyalar dəyişdikcə onları ifadə edən sözlər də unudulur. Beləcə, dilin bir hissəsi yalnız yaşlı nəslin yaddaşında qalır.
Əslində, hər kəndin özünəməxsus danışıq xüsusiyyətlərini toplamaq və qorumaq üçün böyük imkanlar var. Yaşlı sakinlərlə müsahibələr aparmaq, yerli sözləri izahları ilə birlikdə qeydə almaq, kəndlərin ləhcə xəritəsini hazırlamaq, audio və video arxivlər yaratmaq gələcək nəsillər üçün qiymətli mənbəyə çevrilə bilər. Universitetlərin, tədqiqatçıların və yerli icmaların bu işə cəlb olunması da mühüm addım olardı.
Burada məqsəd insanları yalnız yerli danışıqla ünsiyyət qurmağa çağırmaq deyil. Əsas məsələ dilin bir vaxtlar mövcud olmuş rəngarəngliyini itirməməkdir. Çünki unudulan hər sözlə bəzən bir məişət ənənəsi, bir peşə, bir zarafat, hətta bütöv bir həyat tərzi də yaddaşdan silinir.
Kəndin yolları yenilənə, evləri təmir oluna, yeni binalar tikilə bilər. Ancaq bir kəndin yaşlı sakinlərinin danışığında yaşayan sözlər qeydə alınmasa, onların itirilməsini sonradan bərpa etmək çox çətin olacaq.
Bəzən bir kəndin ən qiymətli irsi onun daş evlərində deyil, artıq heç kimin işlətmədiyi bir
sözündə gizlənir.
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə




USD
EUR
GBP
RUB