Gələcəkyönlü innovasiya əsaslı hərbi sənaye kompleksi üzrə beynəlxalq təcrübə: Prioritetlər və prespektivlər

Hərbi-texniki əməkdaşlığın genişləndirilməsi, bu sahədə qabaqcıl texnologiyaların Azərbaycana gətirilməsi, o cümlədən yüksək standartlara cavab verən silah,sursat və hərbi texnika növlərinin yerli imkanlar hesabına layihələndirilməsi, istehsalı və təkmilləşdirilməsi proseslərinə nail olunması dövlətin prioritet vəzifələrinə aid edilmişdir. Dövlət başçısının da vurğuladığı kimi: ”Azərbaycanın Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin xətti ilə hərbi təyinatlı məhsulların buraxılması prosesi uğurla gedir və bu sahədə də biz beynəlxalq əməkdaşlığa verdiyimiz əhəmiyyətlə böyük nailiyyətlərə çata bilmişik”.

Bununla belə günün aktual gerçəklikləri də innovativ iqtisadiyyatı, onun rəqəmsal biznes proseslərinin dinamikasına uyğunlaşdırmağı, ölkə başçısının təbirincə də bütün digər sahələrdə olduğu kimi bu yönümdə də rəqəmsal transformasiyanın vacibliyi və onun potensial imkanları ciddi nəzərə alınmalıdır. Həmçinin dövlət aktivlərinin idarə edilməsində yeni yanaşma üsulları, biznes məntiqinin və “smart” menecmentinin tətbiq edilməsi, bu qəbildən həyata keçirilən islahatların, innovativ dəyişikliklərlə məqsədli xərclərinin optimallaşdırılması, dövlət büdcəsinin yükünün azaldılması, tədqiqat və xüsusi hərbi hazırlıq məqsədli innovasiya mərkəzlərinin formalaşdırılması da eynilə prioritet hədəflərə aid edilmişdir.

Bu məqsədlə də həyata keçirilən çoxşaxəli islahatların təməlinə əsas hədəf kimi mülki və hərbi təyinatlı innovativ məhsulların təlabata uyğun geniş çeşidli portfelinin yaradılması qoyulmuşdur. O cümlədən biznes mühitinin müdafiə sənayesi ilə sıx əməkdaşlığı, bu sferada qarşılıqlı səmərəli əməkdaşlığa önəmin verilməsi və arzuolunan sıçrayışlı inkişafını (iqtisadiyyatda buna “frog leap” - qurbağa sıçrayışı deyilir) da tətikləmiş olacaqdır.

Həmçinin məlumumuzdur ki, rentabelli məhsullar buraxan hərbi yönümlü zavodlarda mütəmadi şəkildə yeni innovativ istehsalat xətlərinin qurulması şərtdir və eləcə də yerli və beynəlxalq bazarlarda müasir “tələb və təklif”ə uyğun məhsul çeşidlərinin genişləndirilməsi üçün də əlavə istehsal xətlərinin açılması labüddür. Hərbi sənaye kompleksinin sözsüz ki, başlıca məqsədi ölkənin Silahlı Qüvvələrinin və qanunvericiliklə yaradılan digər silahlı birləşmələrin zəruri ehtiyaclarının vaxtaşırı obyektiv qiymətləndirilməsi, habelə müasir tipli avadanlıqlarla təchiz etmək, texniki xidmət göstərmək və onlarla işçi qaydada əməli, əlaqəli və səmərəli fəaliyyətləri qurub tənzimləməkdir.

Digər tərəfdən də nəzərə almaq lazımdır ki, dünyada silah, hərbi və xüsusi texnikaya olan tələbatın miqyas və xarakterinin dəyişməsi, həmçinin hərbi-texniki məhsul bazarında rəqabətin güclənməsi ölkələri öz hərbi sənaye kompleksini, bu sahədə yaradılmış imkanlarını daim təkmilləşdirməyə və mövcud iqtisadi reallıqlarla uyğunlaşmağa, dövlət maraqlarının və təhlükəsizliyinin qorunmasının əsaslı təminatına sövq edildiyi də vacib məqamlardandır.

Bu qəbildən qabaqcıl Qərbin, xüsusilə strateji tərəfdaşımız olan İsrailin innovativ hərbi məmulatları, onların qabaqcıl nümunələri və eləcə də üstün bilik, təcrübə və peşəkar vərdişləri qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq şəraitində yaxından mübadilə olunur. Bu da öz növbəsində ölkəmizdə müdafiə təyinatlı məhsulların xarici bazarlara çıxarılması, hərbi-texniki əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi prosesini stimullaşdırmışdır. Qələmə aldığımız bu yazı ilə İsrailin müdafiə sənayesi sferasında əldə etmiş olduğu son nailiyyətlərini paylaşmaq, bizə strateji tərəfdaş ölkə kimi qarşılıqlı səmərəli beynəlxalq təcrübə mübadiləsinin əhəmiyyətinə diqqəti cəlb etməkdir. Həmçinin qarşılıqlı faydalı əlaqələrin inkişafı, yerli müdafiə təyinatlı məmulatların, silah və hərbi texnikaların istehsalının təşviqi, qabaqcıl təcrübə mübadiləsi kimi çox əhəmiyyətli məsələlərin aktuallığını diqqətə çatdırmaqdır.

AVİASİYA sferası: “Kamikadze Dronu Point - Boş”

İsrailin IAI şirkəti yeni Point sursatının yaradılması və istehsalına start vermişdir. Rəsmi olaraq bu sursat hibrid elektro-optik raket adlanır. Ekspertlərə görə isə o, gəzən mərmi və ya kamikadze dron funksiyası daşıyır. Gözlənildiyi kimi bu yeni innovativ məhsul kiçik qrupdan batalyon səviyyəsinə qədər bölmələr tərəfindən qəbul ediləcək. Həmçinin hərbi sursat bir əsgərin çantasına sığır və bir operator tərəfindən idarə olunur, şaquli eniş edərək qırıcıya geri qayıdabilmə imkanlığına da sahibdir. Məhsulun çəkisi 6,8 kq; uzunluğu - 0,9 m; uçuş hündürlüyü - 450 m; maksimum sürəti - 186 km/saat-dır. Hədəf və onun dəqiq koordinatları müəyyən edilərkən hədəfə doğru “Kamikadze Dronu Point - Boş” havada manevr edərək uça bilir.

Elbit Systems: “DSEI Japan”

Elbit Systems döyüş meydanında dramatik dəyişikliklərə səbəb olan öz üstün texnoloji həlləri ilə tanınır. Şirkət Hermes 900 MALE İHA, ən müasir ROOK pilotsuz robot avtomobili və Seagull pilotsuz dəniz platformasını əhatə edən sistemlər portfeli ilə həm havada, həm yerdə və dənizdə pilotsuz sistemlər sferası üzrə liderdir.

“Xəncər”

İsrail Hərbi Hava Qüvvələri özünün çoxqatlı raket əleyhinə müdafiə sisteminin bir sıra sınaqlarını keçirib. David's Sling, Hetz və Iron Dome raketdən müdafiə sistemləri Rafael Advanced Defense Systems və İsrail Müdafiə Araşdırma və İnkişaf İdarəsinin (IMDO) İsrail Raket Əleyhinə Müdafiə Təşkilatının əməkdaşlığı ilə həyata keçirilən sınaq proqramından müvəffəqiyyətlə çıxmışdır.

RAFAEL DƏMİR Şuası: “IMDEX”

RAFAEL Müdafiə Nazirliyinin Müdafiə Tədqiqatları və İnkişafı Müdirliyi (DDR&D) ilə birlikdə yol təhlükələrinə qarşı yüksək güclü lazer tutma sistemi - DƏMİR ŞUA ilə bir sıra əsaslı sınaqları uğurla tamamlanmış oldu. RAFAEL-in DƏNİZ DƏMİR ŞUASI qısa mənzilli ballistik raketlər, dronlar və müxtəlif ölçülü İHA-lar da daxil olmaqla müxtəlif təhlükələri tez və effektiv şəkildə zərərsizləşdirmək üçün nəzərdə tutulub. Quru hərbi qüvvələrinə əsaslanan variantı da, o cümlədən dəniz tətbiqi də DƏMİR Qübbə kimi mövcud hava hücumundan müdafiə sisteminə inteqrasiya olunabilir. Eyni zamanda kinetik hava hücumundan müdafiə qabiliyyətinə əlavə olaraq tamamlayıcı funksiyası ilə qənaətcil müdafiə həllini də təşkil edir.

Rafael - 6-cı nəsil yeni hava-hava raketi: "Sky Spear"

PARIS AIR SHOW - Rafael Advanced Defense Systems bu yaxınlarda şirkətin iddia etdiyi silahın istifadəçilərə ən bacarıqlı rəqibləri üzərində keyfiyyət üstünlüyü təmin edəcək qabaqcıl imkanlara sahib olacağını iddia etdiyi Sky Spear adlı 6-cı nəsil yeni hava-hava raketini təqdim etdi. Raket təyyarələrə uzun mənzilli uçuş imkanı vermək üçün nəzərdə tutulub. Eyni zamanda raket yeni və ya köhnə döyüş təyyarəsində istifadə oluna bilir. Bununla da uzun mənzilli hava-hava raketlərinin meydana çıxması ilə hava qüvvələrinin üzləşdiyi çətinliklər aradan qalxmış oldu. Nişanalma diapazonu daha da genişləndi. Sky Spear raketi uzaq məsafədəki hədəfləri vurmaq üçün nəzərdə tutulub.

PUA-lara qarşı elektron döyüş sistemi

Yeni sistem PUA-lara qarşı elektron müdafiəyə qarşı çevrilməsini nəzərdə tutur. Sistem pilotsuz təyyarələrin uçuş planlarını pozmaq və onları əlaqədən kənarlaşdırmaq üçün istifadə edilir. İsrailin “Rafael Advanced Defense Systems” şirkəti tərəfindən inşa edilən “Dron Dome” adından da göründüyü kimi pilotsuz təyyarələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün hazırlanır. Rabitə və GPS sistemlərini pozaraq İHA-nı zərərsizləşdirmək məqsədi daşıyır. PUA-ların imkanlarını azaltmaq üçün güclü Drone Dome sensorlarından istifadə edilməsi də planlaşdırılır.

DƏNİZ DONANMASI: “Dəniz Dəmir Şüası”

Dəniz Dəmir şüası 100 kVt emissiya gücünə malikdir. Bu güc ona bir neçə yüz metrdən bir neçə kilometrə qədər hədəfləri zərərsizləşdirmək imkanı verir. Naval Iron Beam dəyişən baxış sahəsi (FoV), yüksək kadr sürəti, aşağı gecikmə və aşırı həssaslıq maksimum izləmə dəqiqliyini təmin edən orta dalğalı infraqırmızı şüa izləmə sensorundan istifadə edir. Zoomlu və rəngli gündüz kamerası əsasən gün işığına nəzarət tapşırıqları üçün istifadə olunur. Lazer məsafəölçən full paketi tamamlayır. Dəniz versiyası iki əsas konfiqurasiyada olur: ”biri gəminin üst quruluşlarına inteqrasiya olunur, digəri isə lazım olduqda gəmiyə minmək üçün konteynerləşdirilmiş modullarda”. Bu sistem inteqrasiyası gəmiyə kənar təsiri azaldır. Müstəqil versiya hər biri 20 futluq konteynerdə yerləşdirilən iki moduldan ibarətdir. Əsas modulda lazer mənbəyi müştərilərin seçimindən asılı olaraq bir və ya iki qüllə üzərində quraşdırılır. Köməkçi modulda yanacaq çəni və soyutma sistemi olan dizel elektrik generatoru və iki konteyner bir-birindən qısa məsafədə yerləşdirilir. Bu sistem gəmidə tamamıilə avtonom fəaliyyəti təmin edir.

İNNOVATİV TEXNOLOGİYA: ”Point Blank ROC-X”

Point Blank dünyada sərbəst əllə atılan sadələşdirilmiş ilk döyüş sursatıdır. Bu tək bir əsgər tərəfindən buraxıla, idarə oluna və bərpa oluna bilən ilk sursatdır. Dizayn həm də çox unikaldır, gövdə uzunluğu 1 m və qanadları 0,8 m olan X formalı qanaddan ibarətdir. Point Blank sabit və yüksək manevr qabiliyyətinə malik gizli bir döyüş sursatıdır. Point Blank real vaxt rejimində müşahidə məlumatlarını yoxlamaq və toplamaq üçün istifadə edilən elektro-optik sistem, həmçinin hədəfi məhv etmək üçün döyüş başlığı ilə təchiz olunub. Point Blank müəyyən hədəfləri yüksək dəqiqliklə real vaxt rejimində zərərsizləşdirməyə imkan verir. Point Blank-ın çəkisi cəmi 6,8 kq, döyüş başlığı isə 2 kq olmaqla 460 m hündürlükdə maksimum 268 km/saat sürət və maksimum 10 km məsafədə uça bilir. Onun 1 metrdən az dairəvi səhv ehtimalı (CEP) var.

Elbit Systems 600.000 - Operativ Taktik Radiosu

55 ildən artıqdır ki, Elbit Systems müxtəlif HF, VHF, UHF mikrodalğalı soba və SATCOM portfelində hava-desant, dəniz və quru qüvvələri üçün ən müasir təminatlı ordu üçün şəbəkə prinsipli rabitə texnologiyalarının işlənib hazırlanmasına və istehsalına yönəlmişdir. İsveç Silahlı Qüvvələrinə təhvil verilmiş 600.000- ci radio müasir döyüş meydanı üçün qabaqcıl və təhlükəsiz rabitə imkanlarını təmin edən E-LynX ailəsindən olan beşinci nəsil taktiki V/UHF SDR-dir. O, dərhal və sürətli ünsiyyət, səs, məlumat və videonu eyni vaxtda bütün əraziyə ötürmək imkanına malik innovativ çoxfunksiyalı rəqəmsal sistemləri dəstəkləyir.

NG7 ULMG ultra yüngül pulemyotu

Israel Weapon Industries (IWI) Negev 7-nin yeni, ultra yüngül versiyası olan NG7 ULMG-ni yaratdı. Yeni modifikasiya daha yüngül tam çaplı pulemyot tələb edən müştərilərin sifarişi əsasında hazırlanıb. İWI təlimatında izah edildiyi kimi mövcud dizaynla pulemyotun daşınma imkanına daha çox diqqət yetirilir. NG7 ULMG IWI NG7 7.62 mm daha yüngül, uzunluğu tənzimlənən və ehtiyat hisssələrə malikdir. Bu dəyişikliklər orijinal NG7-nin çəkisini təxminən 1,4 kq azaltmağa kömək edir. Barel uzunluğu 420 mm olan NG7 ULMG eyni parametrli NG7 üçün 8 kq ilə müqayisədə təxminən 6,6 kq ağırlığındadır.

ZİREHLİ TEXNİKA, Crossbow 120 mm minaatan qüllələri

Arbalet 120 mm minaatan qülləsi minaatan minimal çıxıntı ilə missiya modulunda quraşdırılır və bir ekipaj üzvü tərəfindən asanlıqla idarə olunur. Tam avtomatik işləmə prinsipi ilə geniş diapazonlu və dəqiq istiqamətləndiricili minaatan mərmiləri 10 km məsafəyə və 12 rds/dəq-dən çox atəş açabilir.

Arbalet 120 mm minaatan qülləsi: ”Elbit Systems”

Beləliklə, yuxarıda göstərilən innovativ hərbi sənaye məhsullarının yaxından tədqiqi bir daha onu deməyə əsas verir ki, strateji tərəfdaşımız olan İsrailin hərbi-sənaye kompleksi bu yöndə müasirliyin bariz bir nümunəsidir. Bu ölkədə istehsal edilən müvafiq hərbi məhsulların 80 faizinin də ixracyönümlü olması, onun müdafiə sənayesi sferasının yüksək texnoloji nailiyyətlərinə bir işarədir. Həmçinin Hərbi-Sənaye Kompleksinin təmir-modernləşdirmə işlərində digər ölkələrlə müqayisədə böyük üstünlüklərə malik olduğu da danılmaz faktdır.

Digər tərəfdən də ölkəmizin iqtisadi imkanları ilbəil artdıqca güc strukturlarının müasir standartlar səviyyəsində və təməlində yeni texnologiyaları cəmləşdirən silah sistemləri ilə təchiz edilməsi XXI əsr müharibələrinin müqəddəratını həll edən kəşfiyyat və zərbə pilotsuz uçuş aparatlarının - PUA, SİHA, İHA’ların yerli istehsalı sahəsində də mühüm addımların atılmasını qaçılmaz edir. PUA-ların, dron texnologiyasının, kəşfiyyat-patrul maşınlarının, döyüş modullarının, müxtəlif növ müasir simulyasiya sistemlərinin işlənilməsi, innovativ hərbi məmulatların ölkəmizin güc strukturlarının tələblərinə uyğun modernləşdirilməsi və seriyalı istehsalının təşkili ilə bağlı zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsini daha da aktual edir.

Qeyd olunan vacib kriteriyaların diqqətə alınaraq hərbi-sənaye kompleksi sektorunda innovativ yönümlü islahatların aparılması öz effektiv nəticələrini qətiyyən gecikdirməz. Buraya həmçinin sistemin auditi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi və zəruri xərclərin optimallaşdırılması kimi strateji məqamları və digər vacib amilləri də daxil etmək olar. Eyni zamanda elmi-texniki potensialın təşviq edilərək aidiyyatı sahələr üzrə cəmləşdirilməsi, əlavə xərclərin aradan qaldırılması, əmək resurslarının səmərəli şəkildə prioritet istiqamətlərə yönəldilməsi, rəqabət qabiliyyətli məhsulların yaradılması və istehsalına da təkan vermiş olardı.

Unutmayaq ki, iqtisadiyyatı güclü olan dövlətlər sarsılmaz və basılmazdır…

Əflatun Məmmədov,
Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat İnstitutunun direktorunun birinci müavini,
İnternet və Yüksək Texnologiyalar üzrə ekspert