Ərzaq məhsulları ucuzlaşanda qiymətlər niyə aşağı düşmür? - ARAŞDIRMA

Son dövrlər ərzaq məhsullarının qiymətində müşahidə olunan artım əhalinin gündəlik xərclərinə və ailə büdcəsinə təsir edən əsas məsələlərdən birinə çevrilib. Bazarda qiymətlərin dəyişməsi yalnız məhsulların idxal olunduğu ölkələrdəki iqtisadi vəziyyətlə deyil, həm də daşınma xərcləri, istehsal və təklif imkanları, valyuta məzənnələri və digər amillərlə əlaqələndirilir. Xüsusilə gəlirlərinin böyük hissəsini ərzaq alışına sərf edən ailələr üçün bu dəyişikliklər daha ciddi hiss olunur. Bəs ərzaq məhsullarının bahalaşmasının əsas səbəbləri nədir, qiymət artımı ailələrin alıcılıq qabiliyyətini necə dəyişir və xarici bazarlarda ucuzlaşan məhsulların qiyməti niyə daxili bazarda eyni sürətlə aşağı düşmür?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında istehlak qiymətləri ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,7 faiz artıb. Ərzaq məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə qiymət artımı isə 6,9 faiz təşkil edib. Təkcə sentyabr ayında bu məhsulların qiymətində əvvəlki ayla müqayisədə 1,4 faiz artım qeydə alınıb.

Ərzaq qiymətlərinin formalaşmasında idxaldan asılılıq mühüm rol oynayır. Azərbaycan bazarına daxil olan bir sıra məhsulların qiyməti onların istehsal olunduğu ölkələrdəki iqtisadi vəziyyətdən, xammal və enerji xərclərindən, eləcə də beynəlxalq daşınma qiymətlərindən asılıdır. Bu baxımdan xarici bazarlarda baş verən dəyişikliklər müəyyən müddətdən sonra daxili bazarda da özünü göstərə bilir.

Mərkəzi Bankın əməkdaşları tərəfindən aparılmış araşdırmada idxal olunan ərzaq məhsullarının qiymət dəyişikliklərinin daxili bazardakı ərzaq inflyasiyasından təxminən iki ay əvvəl baş verdiyi müəyyən edilib. Tədqiqat çərçivəsində 2018-ci ilin yanvarından 2026-cı ilin fevralınadək təxminən 800 min gömrük əməliyyatı təhlil olunub və istehlak səbətində yer alan 34 ərzaq məhsulunu əhatə edən İdxal Ərzaq Qiymətləri İndeksi hazırlanıb.

Araşdırmanın nəticələrinə görə, idxal qiymətləri ilə daxili ərzaq qiymətləri arasındakı korrelyasiya 0,81 təşkil edib. Bu göstərici xarici bazarlardakı qiymət dəyişikliklərinin ölkə daxilindəki ərzaq inflyasiyası ilə güclü əlaqəsini göstərir. Eyni zamanda, idxal qiymətlərindəki dəyişikliklərin pərakəndə satış qiymətlərinə ötürülməsi müəyyən zaman tələb edir.

Digər mühüm məsələ Azərbaycanın ərzaq idxalında ayrı-ayrı ölkələrin payıdır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun Azərbaycanla bağlı hesabatında qeyd olunur ki, 2023-cü ildə Rusiyanın ölkənin ümumi ərzaq idxalında payı 34 faiz, tərəvəz idxalında isə 44 faiz olub. Bu isə həmin ölkədə baş verən iqtisadi dəyişikliklərin və qiymət artımlarının Azərbaycan bazarına mümkün təsirini aktuallaşdırır.

Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında yeyinti məhsullarının idxalının dəyəri 1 milyard 828,8 milyon dollar təşkil edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 9,8 faiz çoxdur. Bununla belə, idxalın dəyərinin artması məhsulların fiziki həcminin də eyni nisbətdə artması demək deyil. Artımın nə qədərinin qiymət, nə qədərinin idxal həcmi ilə bağlı olduğunu müəyyənləşdirmək üçün bu göstəricilərin ayrıca təhlili vacibdir.

Ərzaq qiymətlərinin əhali üçün əhəmiyyətini artıran digər amil isə ailə büdcəsində bu xərclərin tutduğu paydır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesabatında ərzaq məhsullarının 2024-cü ilin sonuna Azərbaycanın istehlak səbətində 43,2 faiz paya malik olduğu göstərilib. Bu, ərzaq qiymətlərindəki dəyişikliklərin əhalinin ümumi yaşayış xərclərinə təsirini daha aydın göstərir.

Qiymət artımları ailələrin yalnız ərzaq alışına ayırdığı vəsaiti deyil, digər ehtiyacları üçün nəzərdə tutduğu büdcəni də dəyişə bilər. Xüsusilə gəlirlərinin böyük hissəsini gündəlik istehlaka sərf edən ailələr bahalaşma şəraitində alış-veriş vərdişlərini dəyişməyə, daha ucuz məhsullara üstünlük verməyə və bəzi məhsulların istehlakını azaltmağa məcbur qala bilərlər. Bu isə məsələnin təkcə iqtisadi deyil, həm də sosial tərəfinin araşdırılmasını zəruri edir.

Digər tərəfdən, xarici bazarlarda məhsulların qiymətinin aşağı düşməsi daxili bazarda da eyni istiqamətdə və sürətlə dəyişiklik olacağına zəmanət vermir. Çünki məhsulun ölkəyə gətirilməsi, anbarlarda saxlanılması, daşınması və satışa çıxarılması müəyyən xərclərlə müşayiət olunur. Eyni zamanda, əvvəlki dövrdə daha yüksək qiymətlərlə alınmış məhsulların satışda qalması da qiymət dəyişikliklərinin gecikməsinə səbəb ola bilər.

Bu baxımdan ərzaq bazarında qiymətlərin formalaşma mexanizminin, idxalçı və pərakəndə satış şəbəkələrinin rolunun, eləcə də rəqabət mühitinin araşdırılması əhəmiyyətlidir. İstehlakçı üçün əsas məsələ yalnız qiymətlərin hansı səbəbdən artması deyil, həm də bazarda ucuzlaşma üçün hansı şərtlərin mövcud olmasıdır.

Nəticə etibarilə, ərzaq qiymətlərinin dəyişməsi bir neçə iqtisadi amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. İdxaldan asılılıq, beynəlxalq bazarlardakı qiymətlər, daşınma xərcləri və daxili rəqabət bu prosesdə mühüm rol oynayır. Lakin qiymət artımlarının ailələrin real alıcılıq qabiliyyətinə təsirinin müəyyənləşdirilməsi üçün statistik göstəricilərlə yanaşı, ev təsərrüfatlarının xərclərinin və istehlak davranışlarının da təhlilinə ehtiyac var.

Ayşən Vəli