Uşaqlar uşaqlığını sosial şəbəkələrdə yaşayır: valideynlər hansı təhlükəni nəzərdən qaçırırlar? - ARAŞDIRMA

Bu gün sosial şəbəkələrdə övladlarının ilk addımlarını, ad günlərini, gündəlik oyunlarını, məktəbə getdikləri ilk günü və hətta ən şəxsi anlarını paylaşan valideynlərə tez-tez rast gəlirik. Bəziləri bunu ailə xatirələrini qorumaq, bəziləri yaxınları ilə sevincini bölüşmək, digərləri isə izləyiciləri ilə gündəlik həyatını paylaşmaq üçün edir. Lakin valideynlərin xoş niyyətlə etdiyi bu paylaşımlar uşaqların gələcəkdəki şəxsi həyatına, təhlükəsizliyinə və rəqəmsal kimliyinə necə təsir göstərə bilər?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Müasir dövrdə uşağın rəqəmsal izi çox vaxt onun özünün sosial şəbəkədən istifadə etməsindən xeyli əvvəl yaranır. Valideyn uşağın doğulduğu gündən başlayaraq onun şəkillərini, videolarını, adını, yaşını və gündəlik həyatına dair məlumatları internetdə paylaşa bilər. Uşaq isə bu qərarın nəticələrini dərk etmək, razılıq vermək və ya həmin məlumatların gələcəkdə necə istifadə olunacağını qiymətləndirmək imkanına malik deyil.

Məhz bu məsələ beynəlxalq müzakirələrdə “sharenting” anlayışı ilə ifadə olunur. Termin valideynlərin övladları haqqında foto, video və digər məlumatları internetdə paylaşmasını nəzərdə tutur. UNICEF-in valideynlər üçün hazırladığı materiallarda da bu davranışın uşaqların şəxsi həyatına və təhlükəsizliyinə təsirləri diqqətə çatdırılır. Təşkilat vurğulayır ki, uşaqlar haqqında onlarla razılaşdırılmadan məlumat paylaşılması onların şəxsi sərhədlərinə hörmət və razılıq anlayışının formalaşmasına da təsir edə bilər.

Bir foto ilə hansı məlumatlar yayıla bilər?

Valideyn üçün uşağının məktəb formasında çəkilmiş fotosu, ad günü videosu və ya parkda oynadığı görüntü adi ailə xatirəsi sayıla bilər. Ancaq həmin paylaşımda uşağın adı, təhsil aldığı məktəbin nişanı, yaşadığı ərazi, tez-tez getdiyi məkanlar və gündəlik vərdişləri haqqında məlumatlar da görünə bilər.

Bu məlumatların hər biri ayrılıqda əhəmiyyətsiz görünə bilər. Lakin müxtəlif paylaşımlar bir araya gətirildikdə uşağın gündəlik həyatı haqqında daha geniş təsəvvür yarana bilər. Profilin açıq olması və paylaşımların geniş auditoriyaya çatması isə həmin məlumatlara kimin baxa biləcəyinə nəzarəti çətinləşdirir.

Digər mühüm məqam paylaşılmış görüntülərin sonradan valideynin nəzarətindən çıxmasıdır. Foto və videolar başqa hesablar tərəfindən götürülə, yenidən yayıla və ilkin paylaşımın kontekstindən fərqli şəkildə istifadə oluna bilər. Paylaşımın silinməsi də onun bütün nüsxələrinin internetdən yox olması demək deyil.

UNICEF-in izahına görə, uşaqların görüntülərinin başqa məqsədlərlə istifadə edilməsi, saxta məzmun hazırlanması və onların rəqəmsal məlumatlarının gələcəkdə müxtəlif məqsədlər üçün toplanması nəzərə alınmalı risklərdəndir. Bu, hər paylaşımın mütləq təhlükə yaradacağı anlamına gəlmir. Məsələ valideynin paylaşımın mümkün nəticələrini əvvəlcədən qiymətləndirməsidir.

Süni intellekt dövründə uşaqların fotoları daha həssas məsələyə çevrilir

Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı uşaqların internetdəki görüntülərinin qorunması məsələsini daha da aktuallaşdırır. Müasir alətlər vasitəsilə foto və videolar dəyişdirilə, görüntülər fərqli kontekstdə təqdim oluna və insanın iştirakı olmadan saxta materiallar hazırlana bilər.

Belə şəraitdə uşağın adi fotosunun hansı məqsədlə istifadə ediləcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək həmişə mümkün deyil. Xüsusilə uşaqların şəxsi və həssas anlarını əks etdirən görüntülərin açıq profillərdə paylaşılması əlavə risk yaradır.

Burada valideynlərin diqqət etməli olduğu əsas məsələ təkcə fotonun kimlər tərəfindən görülməsi deyil, həm də həmin görüntünün gələcəkdə hansı formada istifadə oluna bilməsidir. Uşağın çimərlik geyimində, yarıçılpaq vəziyyətdə və ya onu utandıra biləcək məqamlarda çəkilmiş görüntülərinin paylaşılmasından çəkinmək xüsusilə vacibdir.

Fransanın şəxsi məlumatların qorunmasına cavabdeh qurumu CNIL 2025-ci il noyabrın 28-də dərc etdiyi materialda uşaqların sosial şəbəkələrdəki foto və videolarının paylaşılması ilə bağlı risklərə diqqət çəkib. Qurum xüsusilə açıq profillərdə uşaqların görüntülərinin paylaşılmasına qarşı ehtiyatlı yanaşma tövsiyə edir.

Bu yanaşma valideynlərin uşaqlarının heç bir fotosunu paylaşmamalı olduğu anlamına gəlmir. Əsas məsələ paylaşımın məzmununu, auditoriyasını və mümkün nəticələrini nəzərə almaqdır.

Uşaq böyüyəndə həmin fotoları görmək istəməsə necə?

Məsələnin daha az diqqət yetirilən tərəfi uşağın gələcəkdə özünün necə görünmək istəməsi və hansı məlumatlarının ictimaiyyətə açıq olmasına razılıq verməsidir.

Valideyn bu gün övladının gülməli videosunu paylaşaraq çoxsaylı bəyənmələr qazana bilər. Ancaq həmin uşaq bir neçə il sonra bu görüntülərin sinif yoldaşları, dostları və ya daha geniş auditoriya tərəfindən görülməsini istəməyə bilər.

Uşağın körpəlikdə və ya erkən yaşlarında öz görüntülərinin internetdə yayılmasına münasibətini ifadə etmək imkanı məhdud olur. Buna görə də valideynin qərarı uşağın gələcəkdəki istəyini də nəzərə almalıdır.

UNICEF-in yanaşmasında uşaqların yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun şəkildə paylaşım qərarlarına cəlb olunması mühüm yer tutur. Uşaq böyüdükcə ondan fotosunun paylaşılmasına münasibətini soruşmaq, istəmədiyi görüntüləri yayımlamamaq və əvvəlki paylaşımları onunla birlikdə nəzərdən keçirmək olar.

Bu, yalnız təhlükəsizlik məsələsi deyil. Eyni zamanda uşağa şəxsi sərhədlərini qorumağı, başqalarının razılığına hörmət etməyi və rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davranmağı öyrətmək üsuludur.

Bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Azərbaycanda da uşaqların şəkil və videolarının sosial şəbəkələrdə paylaşılması geniş yayılmış davranışlardan biridir. Lakin bu mövzuya yalnız valideynlərin şəxsi seçimi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Burada uşağın şəxsi həyatının qorunması, fərdi məlumatların təhlükəsizliyi və rəqəmsal mühitdə məsuliyyət məsələləri də var.

Azərbaycanın “Fərdi məlumatlar haqqında” Qanunu şəxsin kimliyini birbaşa və ya dolayısı ilə müəyyənləşdirməyə imkan verən məlumatları fərdi məlumatlar kimi müəyyən edir. Qanun fərdi məlumatların toplanması, işlənməsi və mühafizəsi ilə bağlı münasibətləri, o cümlədən şəxsi və ailə həyatının sirrinin qorunmasını tənzimləyir.

Qanunun 4-cü maddəsində fərdi məlumatlarla bağlı proseslərdə insanın şərəf və ləyaqətinin alçaldılmasına yol verilməməsi prinsipi də əksini tapır. Bununla yanaşı, qanunun 3.3-cü maddəsi fiziki şəxslərin fərdi məlumatları müstəsna olaraq şəxsi və ailə ehtiyacları üçün toplamasına və işləməsinə dair istisna müəyyən edir.

Bu səbəbdən valideynin övladının fotosunu şəxsi hesabında paylaşdığı hər bir vəziyyətə avtomatik olaraq qanun pozuntusu kimi yanaşmaq olmaz. Hüquqi qiymətləndirmə konkret şəraitdən, məlumatın xarakterindən, paylaşımın məqsədindən və tətbiq olunan hüquqi normalardan asılıdır.

Digər tərəfdən, şəxsi məlumatların qorunması ilə bağlı ümumi hüquqi çərçivənin mövcudluğu valideynlərin məsuliyyətli davranmasının əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, uşaqların rəqəmsal mühitdə müdafiəsi məsələsi həm ailələrin məlumatlılığını, həm də platformaların və aidiyyəti qurumların məsuliyyətini gündəmə gətirir.

Dünya təcrübəsi nə göstərir?

Uşaqların görüntülərinin qorunması bəzi ölkələrdə artıq hüquqi müstəvidə də müzakirə olunur.

Məsələn, Fransada 2024-cü il fevralın 19-da qəbul edilmiş qanun uşaqların təsvir hüququnun qorunmasını gücləndirib. Qanuna əsasən, valideynlər azyaşlı uşağın təsvir hüququnu onun şəxsi həyatına hörmət çərçivəsində birgə qorumalı, uşağı isə yaşına və yetkinlik səviyyəsinə uyğun olaraq bu prosesə cəlb etməlidirlər. Valideynlər arasında fikir ayrılığı yarandıqda məhkəmə uşağın görüntülərinin paylaşılmasına məhdudiyyət qoya bilər.

Fransanın CNIL qurumu da uşaqların görüntülərinin paylaşılması ilə bağlı valideynlərə ehtiyatlı davranmağı tövsiyə edir. Qurumun 2025-ci ildə yayımladığı materialda 2023-cü ildə aparılmış araşdırmaya istinadən fransalı valideynlərin 53 faizinin övladları haqqında sosial şəbəkələrdə məzmun paylaşdığı bildirilir.

Bu rəqəm Fransa ilə bağlıdır və Azərbaycan ailələri üçün göstərici kimi təqdim edilə bilməz. Lakin uşaqların internetdəki görüntülərinin qorunmasının başqa ölkələrdə də ciddi ictimai müzakirə mövzusu olduğunu göstərir.

Avropa Parlamentinin 2025-ci ildə yayımladığı araşdırma materialında da uşaqların internetdə qorunması, valideynlərin paylaşım məsuliyyəti və “baby influencer” adlandırılan, sosial şəbəkələrdə valideynləri tərəfindən tanıdılan uşaqların hüquqları ilə bağlı müxtəlif ölkələrdə görülən tədbirlər nəzərdən keçirilib.

Beləliklə, beynəlxalq təcrübədə diqqət yalnız uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadə etməsinə deyil, böyüklərin onların rəqəmsal həyatına hansı məlumatları daxil etməsinə də yönəlir.

Uşaqların görüntüləri üzərindən qazanc əldə etmək nə dərəcədə doğrudur?

Mövzunun digər tərəfi uşaqların sosial şəbəkə kontentinə çevrilməsidir. Bəzi ailə hesablarında uşaqların gündəlik həyatı davamlı şəkildə çəkilir, onların emosional reaksiyaları, şəxsi anları və ailədaxili münasibətləri izləyicilərə təqdim olunur.

Belə hesabların hamısının kommersiya məqsədi daşıdığını demək olmaz. Bununla belə, uşağın görüntüləri reklam və digər kommersiya fəaliyyətləri vasitəsilə gəlir əldə edilməsinə xidmət etdikdə əlavə suallar yaranır: uşağın mənafeyi necə qorunur, onun şəxsi həyatına nə qədər hörmət edilir və gələcəkdə bu fəaliyyətdən əldə olunan qazanc üzərində hansı hüquqları olacaq?

Uşaq özünün hansı görüntülərinin paylaşılmasına, nə qədər tez-tez çəkilməsinə və bunun ailənin gəlirinə necə təsir etdiyinə dair qərarları tam şəkildə qiymətləndirə bilməyə bilər. Bu səbəbdən valideynlərin kommersiya maraqları ilə uşağın mənafeyi arasında balansın qorunması vacibdir.

Burada əsas prinsip uşağın yalnız izləyici toplamaq və gəlir əldə etmək vasitəsinə çevrilməməsidir. Uşağın istirahət, təhsil, oyun və şəxsi həyat hüquqları sosial şəbəkə fəaliyyətindən üstün tutulmalıdır.

Valideynlər nə etməlidir?

Uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyini qorumaq üçün ailələrin gündəlik davranışlarında bir neçə sadə prinsipə əməl etməsi mümkündür.

İlk növbədə, hər foto və videonun paylaşılmasının zəruri olub-olmadığı düşünülməlidir. Ailə xatirələrini qorumaq üçün bütün görüntüləri açıq sosial şəbəkələrdə yayımlamaq məcburi deyil. Bəzi materialları şəxsi arxivdə saxlamaq və yalnız etibar edilən insanlarla bölüşmək mümkündür.

İkinci, uşağın şəxsi məlumatlarını açıqlayan görüntülərdən çəkinmək lazımdır. Məktəbin adı, gündəlik marşrut, evin ünvanını müəyyənləşdirməyə imkan verən detallar və digər həssas məlumatlar paylaşılmamalıdır.

Üçüncü, uşağın ləyaqətinə və gələcəkdə həmin görüntüyə münasibətinə diqqət yetirilməlidir. Onu utandıra biləcək, ağladığı və ya çətin vəziyyətdə olduğu anları əks etdirən videoların paylaşılmasından çəkinmək daha məqsədəuyğundur.

Dördüncü, hesabın məxfilik parametrləri nəzərdən keçirilməlidir. Bununla belə, hesabı yalnız tanışların görə bilməsi də tam təhlükəsizlik zəmanəti vermir. Paylaşımın ekran görüntüsü götürülə və başqa şəxslərə ötürülə bilər.

Nəhayət, uşaqlar böyüdükcə onların fikirlərinə hörmət etmək, əvvəllər paylaşılmış materialları vaxtaşırı nəzərdən keçirmək və artıq paylaşılmasını istəmədikləri görüntüləri silmək məsələsini müzakirə etmək lazımdır.

Əsas sual: valideynin paylaşmaq hüququ uşağın şəxsi həyatından üstün ola bilərmi?

Uşaqların sosial şəbəkələrdə paylaşılması məsələsində məqsəd valideynləri günahlandırmaq və ya ailələrin sevincli anlarını bölüşməsinə qarşı çıxmaq deyil. Problem paylaşımın sərhədlərinin harada başladığı və bitdiyi ilə bağlıdır.

Valideyn övladının həyatında baş verənləri yaxınları ilə bölüşmək istəyə bilər. Ancaq uşağın görüntülərinin internetdə uzun müddət qalması, başqa məqsədlərlə istifadə olunması və gələcəkdə onun özünə narahatlıq yaratması ehtimalı da nəzərə alınmalıdır.

Rəqəmsal dünyada uşağın həyatına aid məlumatlar onun öz qərarından əvvəl internetə daxil ola bilir. Buna görə də valideynlərin məsuliyyəti yalnız uşağı real həyatda qorumaqla bitmir. Onlar uşağın rəqəmsal izinin formalaşmasına da diqqətlə yanaşmalıdırlar.

Ən vacib məqam budur: uşağın fotosunu paylaşmazdan əvvəl valideyn yalnız bu gün neçə nəfərin həmin görüntünü bəyənəcəyini deyil, övladının illər sonra həmin paylaşımı necə qarşılayacağını da düşünməlidir.

Ayşən Vəli