"ABŞ, Rusiya və Çin kimi dünyanın üç böyük güc mərkəzi arasında mümkün siyasi razılaşmalar beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcək arxitekturasına ciddi təsir göstərə bilər. Belə bir razılaşmanın qlobal təhlükəsizlikdən iqtisadi münasibətlərə, regional münaqişələrdən kiçik və orta dövlətlərin geosiyasi mövqeyinə qədər bir sıra məsələlərə təsiri gözlənilir".
Politoloq Amid Əliyev SİA-ya açıqlamasında ABŞ, Rusiya və Çin arasında mümkün siyasi anlaşmaların beynəlxalq münasibətlər sisteminə təsirlərini şərh edərək bildirib ki, böyük dövlətlər arasında əldə oluna biləcək razılaşmalar digər ölkələrin siyasi və iqtisadi manevr imkanlarına da birbaşa təsir göstərə bilər:
.jpg)
"ABŞ, Rusiya və Çin kimi dünyanın üç böyük güc mərkəzi arasında mümkün siyasi razılaşmalar yalnız həmin dövlətlərin ikitərəfli və üçtərəfli münasibətlərinə deyil, bütövlükdə beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcək arxitekturasına ciddi təsir göstərə bilər. Çünki bu üç dövlət qlobal təhlükəsizlik, nüvə silahları, beynəlxalq iqtisadiyyat, enerji bazarları və regional münaqişələrdə həlledici təsir imkanlarına malikdir. Məhz buna görə onların bir masa arxasında müzakirə etdiyi məsələlər və əldə edə biləcəkləri mümkün anlaşmalar beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən xüsusi diqqətlə izlənilir.
İlk növbədə, belə bir görüşə ehtiyac yaradan səbəblərə diqqət yetirmək lazımdır. Hazırda dünya bir neçə paralel geosiyasi böhranla üz-üzədir. Ukrayna müharibəsi Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirib, Yaxın Şərqdəki gərginlik beynəlxalq enerji bazarları və regional sabitlik üçün yeni risklər yaradıb, ABŞ və Çin arasında iqtisadi və texnoloji rəqabət isə qlobal güc balansının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bununla yanaşı, nüvə silahlarına nəzarət sahəsində mövcud mexanizmlərin zəifləməsi beynəlxalq təhlükəsizlik üçün əlavə narahatlıq yaradır. Belə şəraitdə Vaşinqton, Moskva və Pekinin bir-biri ilə dialoqu davam etdirməsi yalnız siyasi seçim deyil, həm də qlobal qarşıdurma risklərinin idarə olunması zərurətindən irəli gəlir.
Hər üç liderin bu görüşdən fərqli gözləntiləri var. Donald Tramp üçün əsas məsələlərdən biri ABŞ-ın beynəlxalq liderlik mövqeyini qorumaq, Çinlə iqtisadi və texnoloji rəqabəti idarə etmək, eyni zamanda Rusiya ilə strateji təhlükəsizlik məsələlərində dialoq imkanlarını genişləndirməkdir. Vaşinqton xüsusilə nüvə silahlarına nəzarət mexanizmlərinin yenilənməsində və İran ətrafındakı böhranın diplomatik yollarla idarə olunmasında Moskva və Pekinin mövqeyini nəzərə almaqda maraqlıdır.
Vladimir Putin üçün isə bu təmas Rusiyanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyini möhkəmləndirmək, ABŞ-la münasibətlərdə yeni siyasi imkanlar əldə etmək, Ukrayna müharibəsi fonunda Moskvanın maraqlarının nəzərə alınmasına nail olmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Si Cinpin isə Çinin qlobal iqtisadi və siyasi gücünü nümayiş etdirmək, ABŞ-la texnoloji və ticarət rəqabətində öz mövqelərini qorumaq, eyni zamanda Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığı davam etdirməklə Pekinin beynəlxalq nüfuzunu artırmaq istəyir.
Görüşün mümkün nəticələri baxımından ən mürəkkəb məsələlərdən biri Ukrayna müharibəsidir. Burada əsas problem müharibənin dayandırılmasının zəruriliyi deyil, onun hansı şərtlərlə başa çatdırılmasıdır. Rusiyanın təhlükəsizlik və geosiyasi tələbləri, Ukraynanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi, ABŞ-ın Avropadakı təhlükəsizlik maraqları, eləcə də Çinin regional və qlobal iqtisadi prioritetləri arasında ciddi fərqlər mövcuddur. ABŞ, Rusiya və Çin arasında müəyyən diplomatik anlaşmanın əldə olunması müharibənin dayandırılması üçün siyasi zəmin yarada bilər. Lakin Ukraynanın öz gələcəyi ilə bağlı qərarların qəbulunda birbaşa iştirak etmədiyi razılaşmanın davamlı və legitim sülh təmin etməsi çətin görünür. Çünki hər hansı dövlətin ərazi bütövlüyü və təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlərin həmin dövlətin iştirakı olmadan həll edilməsi beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edə bilər.
Nüvə təhlükəsizliyi isə üç dövlətin ortaq mövqeyə gəlmək imkanlarının daha çox olduğu istiqamətlərdən biridir. ABŞ və Rusiya dünyanın ən böyük nüvə arsenalına malik dövlətlərdir, Çin isə öz nüvə potensialını genişləndirməkdə davam edir. ABŞ və Rusiya arasında New START sazişinin 2026-cı ilin fevralında müddətinin başa çatması strateji silahların məhdudlaşdırılması sahəsində yeni mexanizmlərə ehtiyacı daha da aktuallaşdırıb. Bununla belə, Çinin nüvə arsenalının miqyasına və təhlükəsizlik yanaşmasına görə Vaşinqton və Moskva ilə eyni şərtlər əsasında danışıqlarda iştirak etmək istəməməsi müəyyən çətinliklər yaradır. Buna baxmayaraq, nüvə silahlarının istifadəsi riskinin azaldılması, hərbi eskalasiyanın qarşısının alınması, qarşılıqlı məlumatlandırma və strateji dialoq mexanizmlərinin yaradılması hər üç dövlətin ortaq maraqlarına xidmət edə bilər. Bu səbəbdən nüvə təhlükəsizliyi sahəsində ilkin anlaşmaların əldə olunması digər məsələlərlə müqayisədə daha real görünür.
İqtisadi rəqabət məsələsində isə fərqli mənzərə müşahidə olunur. ABŞ və Çin arasında ticarət tarifləri, süni intellekt, yarımkeçiricilər, nadir torpaq elementləri və qabaqcıl texnologiyalar uğrunda mübarizə artıq yalnız iqtisadi rəqabət deyil, həm də qlobal siyasi üstünlük uğrunda mübarizənin tərkib hissəsidir. Vaşinqton Çinin texnoloji yüksəlişini məhdudlaşdırmağa və strateji sahələrdə öz üstünlüyünü qorumağa çalışır. Pekin isə texnoloji müstəqilliyini gücləndirmək və beynəlxalq bazarlardakı mövqeyini saxlamaq istəyir. Rusiya da enerji resursları, xammal və Çinlə iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsilə bu dəyişən münasibətlər sistemində öz mövqeyini qorumağa çalışır. Bu baxımdan üç dövlət arasında iqtisadi maraqların tam uzlaşdırılması real görünmür. Lakin ticarət qarşıdurmalarının idarə olunması, enerji bazarlarının sabitliyi və beynəlxalq təchizat zəncirlərinin qorunması istiqamətində müəyyən razılaşmalar mümkündür. Yəni qarşıdakı dövrdə rəqabətin tamamilə aradan qalxmasından daha çox, onun müəyyən qaydalar çərçivəsində idarə olunması ehtimalı mövcuddur.
Bütün bunlar bir daha göstərir ki, ABŞ, Rusiya və Çin arasında mümkün siyasi razılaşmalar beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni mərhələnin başlanğıcını qoya bilər. Ancaq bu, dünyanın üç dövlət tərəfindən vahid şəkildə idarə olunacağı və bütün geosiyasi problemlərin onların razılığı əsasında həll ediləcəyi demək deyil. Müasir beynəlxalq sistemdə Avropa İttifaqı, Hindistan, Türkiyə, Yaponiya və digər regional güclər də mühüm siyasi və iqtisadi təsir imkanlarına malikdir. Buna görə də yeni dünya nizamının formalaşmasını yalnız üç böyük dövlətin münasibətləri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Bununla belə, həmin dövlətlər arasında əldə edilə biləcək razılaşmalar digər ölkələrin siyasi və iqtisadi manevr imkanlarına birbaşa təsir göstərə bilər. Məhz bu məqamda kiçik və orta dövlətlərin öz milli maraqlarını necə qoruması məsələsi xüsusi aktuallıq qazanır.
1945-ci il Yalta konfransının tarixi təcrübəsi göstərdi ki, böyük güclər arasında əldə olunan razılaşmalar digər dövlətlərin siyasi taleyinə ciddi təsir göstərə bilər. Müasir beynəlxalq hüquq dövlətlərin suveren bərabərliyini təsbit etsə də, beynəlxalq münasibətlərdə iqtisadi və hərbi güc amili hələ də mühüm rol oynayır. Belə şəraitdə kiçik və orta dövlətlərin əsas vəzifəsi özlərini yalnız bir güc mərkəzindən asılı vəziyyətə salmamaq, balanslaşdırılmış xarici siyasət yürütmək, beynəlxalq hüquq mexanizmlərindən səmərəli istifadə etmək və iqtisadi müstəqilliklərini gücləndirməkdir. Eyni zamanda, regional əməkdaşlıq, nəqliyyat və enerji layihələrinin şaxələndirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirak və kollektiv diplomatik mövqelərin formalaşdırılması onların geosiyasi təzyiqlər qarşısında dayanıqlığını artıra bilər.
ABŞ, Rusiya və Çin arasında mümkün siyasi razılaşmaların beynəlxalq münasibətlər sisteminə təsiri onların hansı məsələlərdə ortaq mövqeyə gəlməsindən və bu razılaşmaların digər dövlətlərin maraqlarını nə dərəcədə nəzərə almasından asılı olacaq. Nüvə təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlıq qlobal sabitliyə töhfə verə bilər, Ukrayna müharibəsi ilə bağlı razılaşma isə yalnız münaqişə tərəflərinin hüquq və maraqları nəzərə alındığı halda davamlı nəticə yarada bilər. İqtisadi rəqabətdə isə tam uzlaşmadan daha çox, qarşıdurmanın idarə olunması və müəyyən sahələrdə əməkdaşlıq imkanlarının qorunması gözlənilir.
Əslində, XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlərdə güclü olmaq yalnız böyük hərbi və iqtisadi potensiala sahib olmaq demək deyil. Eyni zamanda, dəyişən geosiyasi şəraitdə milli maraqları qorumaq, müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans yaratmaq və beynəlxalq qərarların qəbuluna təsir göstərmək qabiliyyətidir. Böyük dövlətlər dünyanın gələcəyini müzakirə edə bilərlər, lakin hər bir xalqın və dövlətin gələcəyini müəyyənləşdirmək hüququ ilk növbədə həmin xalqa məxsusdur. Davamlı beynəlxalq nizam da məhz güc siyasətindən deyil, dövlətlərin suveren bərabərliyindən, beynəlxalq hüquqdan və qarşılıqlı maraqların nəzərə alınmasından formalaşmalıdır".
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə




USD
EUR
GBP
RUB