NATO ölkələri ABŞ-ın Alyansdan çıxmasına hazırlaşır

Ölkələr hələlik yekun qərarın nə olacağından əmin olmasalar da, bəziləri artıq müdafiə və təhlükəsizlik müqavilələrini NATO strukturlarından kənara çıxarmağa çalışırlar.

SİA xarici KİV-ə istinadən xəbər verir ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın müttəfiqlərinə qarşı davamlı hücumları, xüsusən də İranla müharibədə ona kömək etmək istəməmələri ilə güclənməsi, Avropa liderlərini ittifaq daxilində fundamental bir uçurumun yarandığına inandırıb. Bu, onları birləşdirib və onlar Trampın təhdidlərinə necə cavab verəcəklərini və onları həyata keçirməyə çalışacağı təqdirdə nə edəcəklərini gizli şəkildə müzakirə edirlər. Bu barədə "Politico" 24 nazir, diplomat və digər rəsmilərlə söhbətlərə əsaslanaraq yazıb.Qeyd olunur ki, ölkələr hələlik yekun cavabın nə olacağından əmin olmasalar da, bəzi ölkələr artıq NATO strukturlarından kənarda müdafiə və təhlükəsizlik müqavilələrini genişləndirməyə çalışırlar.

Məlum olduğu kimi, ötən həftə 10 Avropa ölkəsinin - Birləşmiş Krallıq, Danimarka, İslandiya, Latviya, Litva, Hollandiya, Norveç, Finlandiya, İsveç və Estoniyanın liderləri ittifaq daxilindəki ağır vəziyyəti müzakirə etmək üçün Helsinkidə şəxsi şam yeməyində toplaşdılar. Hamı Trampın təhqir yağdırmasının ciddi problem olduğunu və vəziyyətin daha da pisləşdiyini qəbul etdi. Lakin onlar onun tələbləri ilə razılaşa bilməyəcəklərinə və İrana qarşı hərbi əməliyyatlara qoşula bilməyəcəklərinə qərar verdilər.

Bir AB diplomatı izah etdi ki, Tramp transatlantik münasibətləri "məhv etdi" və bu müharibəyə qarşı çıxmaqda Avropanı "birləşdirdi". Başqa bir yüksək vəzifəli Avropa hökumət rəsmisi bildirib ki, amerikalılar İrana hücum etməkdəki səhvlərinin əvəzini ödəməli olacaqlar.

Nəşrin məlumatına görə, avropalılar ABŞ-ın İrana hücum etməzdən əvvəl onlarla məsləhətləşməməsi və ya xəbərdarlıq etməməsi, o vaxtdan bəri heç bir rəsmi yardım tələb etməməsi və ya nə istədiyini izah etməməsi faktından xüsusilə qıcıqlanırlar. Buna görə də İspaniya, Böyük Britaniya, Fransa və İtaliya kimi ölkələr müxtəlif dərəcələrdə İrana qarşı əməliyyatlar üçün öz hava bazalarından və ya hava məkanlarından istifadəni qadağan edib və ya məhdudlaşdırıblar.

Tramp birtərəfli yanaşma yürüdüb, hətta müttəfiq münasibətlərində belə "Amerika birinci" prinsipini qəbul edib, daim Avropaya hücum edib, Qrenlandiyanı ələ keçirməyə çalışıb və sair. İndi o, bu hərəkətlərin nəticələri ilə mübarizə aparmalıdır, halbuki nədənsə Avropanın dəstəyini adi hal kimi qəbul etməyə davam edir, - NATO-nun strateji planlaşdırma üzrə keçmiş direktoru Fabris Potye bildirib.

Böyük Britaniya kansleri Reyçel Rivz BBC-yə verdiyi açıqlamada Donald Trampın Yaxın Şərqdə müharibəyə başlamaq qərarına qəzəbləndiyini bildirib. Bu müharibədən çıxış üçün dəqiq bir plan yoxdur.

Daha əvvəl Tramp "The Telegraph" qəzetinə verdiyi müsahibədə Avropa ölkələrini "kağız pələnglər" adlandırmış və NATO-dan çıxmağı düşündüyünü bildirmişdi. Bundan əvvəl o, ABŞ-ın Hörmüz boğazının açılmasını təmin etmədən müharibəyə son qoya və Fars körfəzi bölgəsini tərk edə biləcəyini söyləmişdi. O, "bəzi ölkələr," dedi, "təkbaşına döyüşməyi öyrənməlidirlər" və əgər onlar Yaxın Şərq yanacağı istəyirlərsə, "gəlməlidirlər və onu götürməlidirlər".

Dövlət katibi Marko Rubio son günlərdə oxşar mövqe ifadə edib.

Məlum olduğu kimi, Tramp hətta ilk müddətində NATO-ya qarşı tənqidlərini səsləndirmişdi. Daha sonra o, müdafiəyə kifayət qədər sərmayə qoymayan ölkələri müdafiə etməyəcəyini bildirmişdi. Bu, ittifaq üzvlərini ötən yay 2035-ci ilə qədər müdafiə xərclərini ÜDM-in 5%-nə çatdırmaq barədə razılığa gəlməyə məcbur etdi. 2025-ci ilə qədər Avropa ölkələri müdafiə xərclərini yarım trilyon dollardan çox artırıblar.

2023-cü ildə ABŞ prezidentin Senatın üçdə ikisinin razılığı olmadan ölkəni NATO-dan çıxarmasını qadağan edən qanun qəbul etdi. Bu qanun o vaxtkı senator Rubio tərəfindən həmmüəlliflik edilmişdir. Co Baydenin dövründə qəbul edilmiş digər qanunvericilik təşəbbüsləri prezidentin Avropadan xeyli sayda qoşun və silah çıxarmaq imkanını məhdudlaşdırır.

Bloomberg-in məlumatına görə, eyni zamanda, Köhnə Dünya ABŞ-ın NATO-da qalacağından, lakin ölkələrindən birinə hücum halında kollektiv müdafiə haqqında 5-ci maddəyə əməl etməyəcəyindən və ya müttəfiqlərini nüvə qalxanı ilə qorumaqdan imtina edəcəyindən qorxur . Məsələn, Tramp həmçinin ABŞ-ın NATO-dakı daimi nümayəndəsini geri çağıra və ya birgə hərbi təlimlərdə iştirakını dayandıra bilər.

Avropalılar hələ də NATO-nun nüfuzunu necə bərpa etmək və ya ən pis halda ittifaqı nə ilə əvəz etmək barədə razılığa gələ bilməsələr də, alternativ strukturlar yaratmağa və ya gücləndirməyə çalışırlar.

Helsinkidəki şam yeməyi, Britaniyanın rəhbərlik etdiyi Skandinaviya müdafiə əməkdaşlıq qrupu olan Birgə Ekspedisiya Qüvvələrinin (JEF) zirvə toplantısından sonra baş tutub. Finlandiyanın müdafiə naziri Antti Häkkanenin sözlərinə görə, JEF NATO Nizamnaməsinin 5-ci maddəsinin tətbiq edilmədiyi hallarda qüvvələrin sürətli səfərbər edilməsi və yerləşdirilməsi üçün lazımdır.

Ukrayna artıq JEF ilə genişləndirilmiş tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalayıb; bir rəsminin sözlərinə görə, Kanada da gələcəkdə qrupla sıx əlaqələr qura bilər.

Getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edən digər bir struktur, Danimarka, Finlandiya, İslandiya, Norveç və İsveçin daxil olduğu Müdafiə Əməkdaşlığı üzrə Nordik Tərəfdaşlıqdır (Nordefco).

Blok rəsmisinin sözlərinə görə, Avropa İttifaqı müdafiə sahəsində də son dərəcə fəaldır. Aİ blok üzvünə hücum halında qarşılıqlı müdafiə müqaviləsinin 42-ci maddəsinin 7-ci bəndinin tətbiqi üçün təlimatlar hazırlamağa hazırlaşır. Üç ssenari gözlənilir: NATO-nun qarşılıqlı müdafiə bəndinin, yalnız Aİ üçün nəzərdə tutulmuş kollektiv müdafiə bəndinin və hər ikisinin kombinasiyasının tətbiqi. May ayından etibarən Aİ ölkələri bəndin tətbiqi üçün prosedurları və şərtləri hazırlaya bilərlər.

Böyük Britaniyanın Baş naziri Keir Starmer Trampın ən qəddar hücumlarından bəzilərinə məruz qaldıqdan sonra NATO-nun "dünyanın indiyə qədər gördüyü ən təsirli hərbi ittifaq" olduğunu bu yaxınlarda bəyan etdi. Starmer əlavə etdi ki, Böyük Britaniya buna "tamamilə sadiqdir". O və digər ittifaq üzvləri Yaxın Şərqdəki enerji çatışmazlığının həllinə kömək etmək üçün həqiqi öhdəliklərini nümayiş etdirməyə başlayıblar.

Fars körfəzi bölgəsində gəmiçiliyin və ticarətin bərpası üçün "bütün mümkün diplomatik və siyasi tədbirləri" müzakirə etmək məqsədilə cümə axşamı Böyük Britaniyada 35 ölkənin iştirakı ilə sammitin keçirilməsi planlaşdırılır. ABŞ istisna olmaqla, bütün G7 üzvlərinin və hətta Marşal adaları da daxil olmaqla daha kiçik dövlətlərin də iştirakı gözlənilir.

Xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp ABŞ-ın NATO-dan çıxmasını ciddi şəkildə nəzərdən keçirdiyini açıqlayıb . O, həmçinin Böyük Britaniyanı Yaxın Şərqdəki zərbələrə qoşulmaqdan imtina etdiyinə görə tənqid edib.

ABŞ prezidenti Donald Tramp da NATO-nun maliyyələşdirilməsini azaltmaq niyyətində olduğunu bildirib və bunu İrana qarşı müharibədə ayrı-ayrı Avropa ölkələrinin dəstəyinin olmaması ilə əlaqələndirib.