Xaricdə yoxsa Azərbaycanda təhsil gələcək karyera üçün daha geniş imkanlar yaradır? - ARAŞDIRMA

Ali təhsil insanın gələcək peşə seçiminə, karyera inkişafına və əmək bazarında mövqeyinə birbaşa təsir göstərən əsas amillərdən biridir. Son illərdə Azərbaycan gəncləri arasında xaricdə təhsil almağa maraq artdığı kimi, ölkə daxilindəki ali təhsil müəssisələrinə üstünlük verənlərin sayı da kifayət qədərdir. Bir tərəfdən xarici universitetlərin beynəlxalq təcrübəsi, müasir tədris metodları və geniş karyera imkanları diqqət çəkir, digər tərəfdən isə Azərbaycanda təhsil almaq ailəyə yaxınlıq, daha münasib xərclər və yerli əmək bazarını yaxından tanımaq baxımından üstünlüklər yaradır. Bəs gələcək karyera üçün hansı seçim daha məqsədəuyğundur?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:

Xaricdə təhsil almaq gənclərə hansı üstünlükləri qazandırır?

Xarici universitetlərdə təhsil almağın əsas üstünlüklərindən biri tələbələrin fərqli təhsil sistemləri, elmi yanaşmalar və beynəlxalq təcrübə ilə tanış olmasıdır. Bir çox ölkənin ali təhsil müəssisələrində nəzəri biliklərlə yanaşı, praktiki məşğələlərə, tədqiqatlara, layihələrə və real iş mühitinə uyğun bacarıqların formalaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirilir. Bundan əlavə, tələbələr müxtəlif ölkələrdən olan insanlarla ünsiyyət quraraq dünyagörüşlərini genişləndirir, müstəqil qərarvermə və problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirirlər. Bu amillər onların gələcəkdə yalnız yerli deyil, beynəlxalq əmək bazarında da rəqabət qabiliyyətini artıra bilər.

Azərbaycanda ali təhsil almaq hansı imkanları yaradır?

Ölkə daxilində təhsil almağın əsas üstünlüklərindən biri tələbənin yerli əmək bazarının tələblərini və iş mühitini daha yaxından öyrənməsidir. Azərbaycan universitetlərində təhsil alan gənclər tədris müddətində yerli şirkətlərdə təcrübə proqramlarına qoşula, dövlət və özəl qurumlarla əməkdaşlıq imkanlarından yararlana bilərlər. Eyni zamanda, ailə yanında yaşamaq, əlavə yaşayış və nəqliyyat xərclərindən yayınmaq, təhsil müddətində işləmək imkanları da bu seçimi daha əlçatan edir. Xüsusilə gələcəkdə Azərbaycanda işləməyi planlaşdıran şəxslər üçün yerli ali təhsil müəssisələrində qurulan peşəkar əlaqələr müəyyən üstünlüklər yarada bilər.

Xarici diplom yerli diplomdan daha üstün hesab edilə bilərmi?

Diplomun hansı ölkədə verilməsindən daha çox, onu təqdim edən universitetin nüfuzu, təhsilin keyfiyyəti, ixtisasın əmək bazarındakı tələbatı və məzunun real bilik və bacarıqları əhəmiyyət daşıyır. Xarici universitetin diplomu beynəlxalq şirkətlərdə və xaricdə iş imkanları baxımından müəyyən üstünlük yarada bilər. Lakin xaricdə təhsil almaq avtomatik olaraq yüksək əməkhaqqı və uğurlu karyera demək deyil. Eyni zamanda, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən nüfuzlu ali təhsil müəssisələrinin məzunları da peşəkar bilikləri, təcrübələri və fərdi bacarıqları sayəsində uğurlu karyera qura bilirlər. Buna görə də diplomun coğrafiyasından çox, onun arxasında dayanan təhsilin keyfiyyəti əsas meyar olmalıdır.

Təhsil xərcləri və maliyyə imkanları seçimə necə təsir edir?

Xaricdə təhsil almaq istəyən gənclərin qarşılaşdığı əsas çətinliklərdən biri maliyyə məsələsidir. Universitetlərin təhsil haqları ilə yanaşı, yaşayış, kirayə, qidalanma, nəqliyyat, sığorta və digər gündəlik xərclər də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə Avropa və ABŞ-ın bəzi ölkələrində bu xərclər kifayət qədər yüksək ola bilər. Bununla belə, dövlət proqramları, beynəlxalq təqaüdlər, universitetlərin maliyyə dəstəyi və tələbələr üçün nəzərdə tutulan güzəştlər xaricdə təhsil imkanlarını genişləndirir. Azərbaycanda isə dövlət sifarişli yerlər, təqaüd proqramları və ailəyə yaxın yaşamaq imkanı maliyyə yükünü azalda bilər. Bu baxımdan seçim zamanı yalnız universitetin nüfuzu deyil, təhsilin ümumi maliyyə dəyəri və ailənin imkanları da qiymətləndirilməlidir.

Hansı təhsil modeli məzunların iş tapmaq imkanlarını daha çox artırır?

Məzunların işlə təmin olunmasında universitetin yerləşdiyi ölkə ilə yanaşı, təhsil müddətində qazandıqları təcrübə, peşəkar əlaqələr və əmək bazarının tələblərinə uyğun bacarıqlar mühüm rol oynayır. Azərbaycanda Dövlət Məşğulluq Agentliyinin məlumatlarına əsasən, 2022-ci ildə bakalavr təhsilini başa vuran məzunların 62,3 faizi növbəti iki il ərzində əmək müqaviləsi ilə işə başlayıb. Bu göstərici yerli ali təhsil sisteminin məzunlarının əmək bazarına inteqrasiyası baxımından müəyyən mənzərə yaradır. Xaricdə təhsil alanlar isə oxuduqları ölkədə təcrübə proqramlarına, beynəlxalq şirkətlərə və fərqli əmək bazarlarına çıxış əldə edə bilərlər. Lakin xarici ölkədə diplom almaq həmin ölkədə avtomatik iş tapmaq və ya qalmaq hüququ vermir. Nəticə etibarilə, hər iki istiqamətdə iş imkanlarını müəyyən edən əsas amillərdən biri tələbənin universitet illərində nə dərəcədə təcrübə qazanmasıdır.

Xaricdə alınan diplomun Azərbaycanda tanınması hansı əhəmiyyət daşıyır?

Xaricdə təhsil almağı planlaşdıran gənclər universitet və ixtisas seçimi ilə yanaşı, gələcəkdə diplomlarının Azərbaycanda tanınması məsələsinə də diqqət yetirməlidirlər. Xarici dövlətlərin ali təhsil kvalifikasiyalarının tanınması Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyi tərəfindən müəyyən edilmiş qaydalar əsasında həyata keçirilir. Diplomun tanınması üçün universitetin və təhsil proqramının müvafiq tələblərə uyğunluğu, təhsilin forması və digər meyarlar nəzərə alınır. Bu səbəbdən yalnız münasib qiymətə və ya asan qəbul şərtlərinə görə universitet seçmək gələcəkdə problemlərə səbəb ola bilər. Xüsusilə tibb, hüquq və digər tənzimlənən peşə sahələrində təhsil alanlar diplomun tanınması və peşə fəaliyyəti üçün tələb olunan əlavə şərtləri əvvəlcədən araşdırmalıdırlar.

İxtisas seçimi universitetin yerləşdiyi ölkədən daha vacibdirmi?

Gələcək karyera baxımından ixtisas seçimi ən azı universitet seçimi qədər əhəmiyyətlidir. Çünki əmək bazarında bəzi sahələr üzrə mütəxəssislərə tələbat yüksək olduğu halda, digər istiqamətlərdə rəqabət daha güclü ola bilər. İnformasiya texnologiyaları, mühəndislik, maliyyə, səhiyyə, rəqəmsal iqtisadiyyat və süni intellekt kimi sahələrdə müasir biliklərə malik mütəxəssislərə ehtiyac artır. Bununla yanaşı, təhsil, humanitar və sosial elmlər üzrə də peşəkar kadrların hazırlanması vacibdir. Tələbə hansı ölkədə oxumasından asılı olmayaraq, seçdiyi ixtisasın gələcək perspektivlərini, iş imkanlarını və şəxsi maraqlarına uyğunluğunu nəzərə almalıdır. Xarici dil bilikləri, rəqəmsal savadlılıq, ünsiyyət və komanda ilə işləmək bacarıqları da məzunun rəqabət qabiliyyətini artıran mühüm göstəricilərdir.

Gələcək karyera üçün xaricdə, yoxsa Azərbaycanda təhsil almaq daha məqsədəuyğundur?

Əslində, bu suala birmənalı cavab vermək mümkün deyil. Çünki hər iki təhsil istiqamətinin özünəməxsus üstünlükləri və müəyyən məhdudiyyətləri var. Xaricdə təhsil beynəlxalq təcrübə qazanmaq, xarici əmək bazarına çıxmaq, dil biliklərini inkişaf etdirmək və fərqli peşəkar mühitlərdə çalışmaq istəyənlər üçün daha geniş imkanlar yarada bilər. Azərbaycanda təhsil isə yerli əmək bazarına uyğunlaşmaq, peşəkar əlaqələr qurmaq və daha münasib maliyyə şərtləri ilə ali təhsil almaq baxımından əlverişlidir. Digər tərəfdən, ölkənin ali təhsil müəssisələrinin beynəlxalq reytinqlərdə təmsilçiliyinin artması yerli təhsil sisteminin də inkişaf etdiyini göstərir. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanın 9 ali təhsil müəssisəsi QS dünya reytinqində yer alıb. Əsas məsələ gənclərin yalnız diplom əldə etməyə deyil, real bilik, praktiki təcrübə və əmək bazarında tələb olunan bacarıqlara yiyələnməsinə üstünlük verməsidir. Beləliklə, uğurlu karyeranın əsas şərti harada təhsil almaqdan daha çox, seçilən universitetin keyfiyyəti, ixtisasın perspektivi və tələbənin öz üzərində işləməsidir.