Əşya xarab olmayıb, bəs niyə artıq lazım deyil? - KÖŞƏ

Evdə bir vaxtlar böyük həvəslə aldığımız, uzun müddət istifadə etdiyimiz, hətta almaq üçün günlərlə düşündüyümüz əşyalar var. Bir gün onları şkafın dərinliyində, anbarın küncündə və ya çekmecənin dibində görürük. Əşya hələ də işləkdir, öz funksiyasını yerinə yetirir, amma artıq onu istifadə etmək istəmirik. Çünki yenisi çıxıb, görünüşü dəyişib, dəbdən düşüb. Beləcə, heç bir nasazlığı olmayan bir məhsul həyatımızdan çıxır.

Bu mənzərə xüsusilə geyimlərdə, telefonlarda, məişət əşyalarında və ev dekorasiyasında özünü göstərir. Bir neçə il əvvəl dəbdə olan geyim bu gün köhnə görünə bilər. Hələ normal işləyən telefon yeni model bazara çıxandan sonra yavaş və yararsız təsiri bağışlaya bilər. Bir vaxtlar evimizin ən gözəl əşyası hesab etdiyimiz mebel isə yeni dizaynlarla tanış olduqdan sonra gözümüzə adi görünməyə başlayar. Əslində, dəyişən həmişə əşyanın özü deyil, ona münasibətimizdir.

Bəs bizi işlək əşyalardan imtina etməyə vadar edən nədir?

İstehlak mədəniyyəti insanın ehtiyaclarını qarşılamaqla kifayətlənmir, ona daim yeni istəklər də yaradır. Reklamlar, sosial şəbəkələr, məşhurların seçimləri və hər mövsüm yenilənən trendlər müəyyən bir məhsulu bir müddət sonra köhnəlmiş kimi göstərir. Əvvəllər kifayət qədər yaxşı hesab etdiyimiz əşya qəfildən müasir görünməməyə başlayır. İnsan bəzən yeni məhsula həqiqətən ehtiyacı olduğu üçün deyil, geridə qalmaq istəmədiyi üçün maraq göstərir.

Burada maraqlı bir ziddiyyət ortaya çıxır. Biz bir məhsulu alarkən onun keyfiyyətinə, davamlılığına və uzun müddət istifadə edilə bilməsinə önəm verdiyimizi deyirik. Ancaq bir müddət sonra seçimimizi keyfiyyətə görə deyil, görünüşünə və yeniliyinə görə dəyişirik. Əşyanın işlək qalması artıq onun həyatımızda qalması üçün kifayət etmir. Sanki məhsulun ömrünü onun texniki vəziyyəti deyil, dəbin dəyişmə sürəti müəyyənləşdirir.

Sosial şəbəkələr bu prosesi daha da sürətləndirir. İnsanlar gündəlik həyatlarını, geyimlərini, evlərini və aldıqları məhsulları nümayiş etdirdikcə, başqalarının seçimləri də bizim zövqümüzə təsir edir. Eyni geyimi dəfələrlə geyinmək, eyni telefonu uzun müddət istifadə etmək və ya illər əvvəl alınmış əşyaları qoruyub saxlamaq bəzən adi hal kimi deyil, geridə qalmaq əlaməti kimi qəbul olunur. Beləliklə, istehlak təkcə ehtiyacla bağlı məsələ olmaqdan çıxır, insanın özünü başqalarına necə təqdim etməsinin bir hissəsinə çevrilir.

Əlbəttə, yeniliklərdən istifadə etmək özlüyündə problem deyil. Texnologiya inkişaf edir, daha təhlükəsiz və qənaətcil məhsullar istehsal olunur, insanların ehtiyacları dəyişir. Köhnə cihazın təmiri baha başa gəlirsə, yeni məhsul almaq daha məqsədəuyğun ola bilər. Bəzən əşyanın görünüşünü dəyişmək, geyim tərzini yeniləmək də insanın şəxsi seçimidir. Məsələ yenilikdən imtina etməkdə deyil, nəyin həqiqi ehtiyac, nəyin isə süni şəkildə yaradılmış istək olduğunu ayırd edə bilməkdədir.

İşlək əşyaların vaxtından əvvəl istifadədən çıxarılmasının başqa bir tərəfi də var: tullantıların artması. İstifadə edilməyən geyimlər, elektron cihazlar və ev əşyaları gec-tez atılır, onların istehsalına sərf olunan xammal, enerji və əmək isə nəzərə alınmır. Yeni məhsul almaq bizə kiçik bir yenilik hissi versə də, həmin seçimin ətraf mühit üçün nəticələri daha uzunmüddətli olur. Bir əşyanın həyatını bitirmək üçün onun mütləq xarab olması tələb olunmur. Bəzən sadəcə daha yenisinin mövcudluğu kifayət edir.

Bu vərdiş ailə büdcəsinə də təsirsiz ötüşmür. Ayrı-ayrılıqda kiçik görünən alışlar zaman keçdikcə böyük məbləğə çevrilir. İnsan bəzən istifadə etmədiyi məhsulların pulunu ödədiyini unudur. Şkafda geyinilməyən paltarlar, siyirmədə qalan aksesuarlar, evin bir küncündə tozlanan cihazlar isə əvvəlki seçimlərimizin səssiz nəticəsinə çevrilir. Bir vaxtlar həvəslə alınan əşya sonradan həm yer tutur, həm də sərf edilən pulun unudulmuş xatırlatması kimi qalır.

Bəlkə də bu səbəbdən əşyalara münasibətimizi yenidən nəzərdən keçirməyə ehtiyac var. Nəyisə almamışdan əvvəl onun həqiqətən lazım olub-olmadığını düşünmək, işlək əşyaları təmir etmək, geyimləri fərqli şəkildə uyğunlaşdırmaq və istifadə etmədiyimiz məhsullara başqa sahib tapmaq istehlakı daha düşünülmüş hala gətirə bilər. Bu, qənaət naminə özümüzü hər yenilikdən məhrum etmək deyil. Əksinə, seçimlərimizi dəbin və başqalarının gözləntilərinin deyil, öz ehtiyaclarımızın müəyyən etməsidir.

Əşyanın dəyəri onun nə qədər yeni görünməsində deyil, həyatımızda hansı işi gördüyündədir. Əgər bir məhsul hələ də ehtiyacımızı qarşılayırsa, onu yalnız dəbdən düşdüyünə görə kənara qoymaq bəzən yenilik axtarışından daha çox, istehlak vərdişlərimizin bizi necə idarə etdiyini göstərir. Çünki hər yeni məhsul həqiqətən yeni ehtiyac yaratmır; bəzən sadəcə əvvəlki ehtiyacımızı daha bahalı və fərqli görünüşdə qarşımıza çıxarır.