ABŞ-İran razılaşması - fırtınadan əvvəl atəşkəs

Neft qiymətlərini 4% aşağı salan xəbər diplomatik qələbəyə bənzəyir. ABŞ və İran müharibəyə son qoymaq və Hörmüz boğazını yenidən açmaq barədə razılığa gəliblər. Dramatik açıqlamaları sevən Donald Tramp dərhal Truth Social-da yazıb: "Sülh gəmiləri, mühərriklərinizi işə salın. Neftin axmasına icazə verin!". Lakin daha yaxından baxdıqda, qara qızılın polad bareli həll olunmamış məsələlərin mina sahəsindən keçməli olacaq.

Bəli, çərçivə razılaşması, ABŞ-İsrail birgə hücumlarının minlərlə insanın ölümünə və enerji bazarlarını viran qoymasına səbəb olduğu fevral ayından bəri ən böyük irəliləyişdir. Bəli, İranın aylardır bağladığı Hörmüz boğazı cümə günü yenidən açılacaq. Lakin bu razılaşma sadəcə bir fasilədir, sülh deyil.

Zəif nöqtə Tehranın nüvə proqramıdır. Onun taleyi 60 günlük "əlavə danışıqlar" dövrünə daxil edilir. İran artıq 400 kq-dan çox silah dərəcəli uran ehtiyatı toplayıb. Bu arada Tramp Obamanın 2015-ci il İran nüvə sazişindən çıxıb və indi yenidən danışıqlar aparmaq məcburiyyətində qalıb. Respublikaçı şahinlər artıq hər hansı bir nüvə sazişinin Konqresdə səsverməyə çıxarılacağı barədə xəbərdarlıq ediblər. Bu o deməkdir ki, Tramp ya zəiflikdə ittiham olunmaq, ya da noyabr ayında keçiriləcək ara seçkilərdən bir az əvvəl sazişin dağılması riski ilə üzləşir.

İkinci vaxt bombası İsraildir. Baş nazir Netanyahu və nazir Katz artıq İsrail ordusunun Livan, Suriya və Qəzzada qeyri-müəyyən müddətə "təhlükəsiz zonalarda" qalacağını açıq şəkildə bildiriblər. "Əgər İran Livandakı hadisələrə görə hücum edərsə, biz də onlara bütün gücümüzlə hücum edəcəyik", - deyə cənab Katz bildirib. Bu arada İran Livanda tam atəşkəsi əsas şərtləri arasında daxil edib. Beləliklə, Livan "böyük sazişdən" asılı olmayaraq partlaya biləcək barıt çəlləyinə çevrilir. Burada sırf bazar nüansı da var.

ITC Markets analitiki Şon Kallou haqlı olaraq qeyd edib: "Xüsusilə naviqasiya azadlığı ilə bağlı detalların olmaması narahatedicidir." Sevinc içində olan investorlar neft satmağa tələsdilər, bəs tankerlər bir həftə ərzində yenidən İran qayıqlarına rast gəlsələr necə olar? Qiymətlərin qəfil düşməsi sabitlik üçün qiymət artımı qədər təhlükəlidir.

Buna baxmayaraq, razılaşmanın güclü bir nəticəsi var. Trampın buna havaya ehtiyacı olduğu kimi ehtiyacı var: yüksək benzin qiymətlərindən qəzəblənən amerikalılar onu Konqresdəki çoxluğundan məhrum edə bilərlər. İranın 25 milyard dollarlıq aktivlərinin dondurulmasının aradan qaldırılmasına və sanksiyaların yumşaldılmasına ehtiyacı var. Avropa (Callas, London, Berlin, Paris, Roma) artıq nüvə proqramı ilə bağlı "təsdiqlənə bilən addımlar" müqabilində sanksiyaları qaldıracağını vəd edərək növbəyə durur.

Əsas sual: bu kövrək struktur 60 gün davam gətirə bilərmi? Yoxsa müharibənin sonunun deyil, sadəcə raundlar arasında keçidin şahidi oluruq? Yaxın Şərq siyasətində Boğazdakı sükut çox vaxt sadəcə fırtınadan əvvəlki sakitlik kimi özünü göstərir.

İran XİN: İsrailin Livandakı hərəkətlərini sülhə təhdiddir

İranın Xarici İşlər Naziri Abbas Əraqçi İsrailin Livana qarşı hərəkətlərinin ABŞ ilə əldə edilən razılaşmanı pozduğunu bildirib. İran Xarici İşlər Nazirinin sözlərinə görə, İsrailin davam edən hücumları və Livan ərazisini işğal etməsi, İran və ABŞ-ın 19 iyunda İsveçrədə imzalamağı planlaşdırdığı anlaşma memorandumuna da ziddir. Əraqçinin sözlərinə görə, 15 iyun səhəri İran və ABŞ arasında ilkin razılaşmadan sonra müharibə rəsmi olaraq bütün cəbhələrdə və bütün hücumlarda başa çatmışdı. "Bu memorandumun bir tərəfi İran və Hizbullah, digər tərəfi isə ABŞ və Sionist rejimidir. Müharibənin sonu işğalın sonunu da əhatə edir və İsrail qoşunları işğal etdikləri ərazilərdən çıxarılmadan müharibənin sonu tam olmayacaq. Sionist rejimin Livana qarşı hər hansı bir hərbi hücumu və ya Livan torpaqlarının işğalının davam etməsi anlaşma memorandumunun pozulmasıdır".

Əraqçi qeyd edib ki, ABŞ nümayəndə heyəti ilə danışıqlar 19 iyunda başlayacaq. Artıq müharibənin sona çatması, dəniz blokadası, boğazdakı vəziyyət və dondurulmuş İran aktivlərinin azad edilməsi barədə razılığa gəlinib. Hörmüz boğazı, nüvə proqramı və sanksiyaların ləğvi ilə bağlı yekun qərar yekun razılaşmanın bir hissəsi olacaq.

İsrail Baş naziri Binyamin Netanyahunun əvvəllər bildirdiyi kimi, Tehranla razılaşmalarla bağlı Qüds və Vaşinqton arasında fikir ayrılıqları var. Netanyahu həmçinin bildirib ki, İsrail qoşunlarını cənubi Livandan, Qəzza zolağından və ya Suriyadan çıxarmaq niyyətində deyil və ölkəni qorumaq üçün "lazım olduğu müddətcə" oradakı təhlükəsizlik zonalarında qalacaq.

15 iyun gecəsi İran və ABŞ ilkin razılaşmalara çatıb və 19 iyunda Cenevrədə memorandum imzalayacaqlar. Razılaşma Livan da daxil olmaqla, hərbi əməliyyatların dayandırılmasını, İrana qarşı dəniz blokadasının ləğvini və Hörmüz boğazında sərbəst naviqasiyanın bərpasını nəzərdə tutur. Bundan əlavə, yekun razılaşma üzrə 60 günlük danışıqlar zamanı nüvə məsələləri üzrə razılaşmalar, sanksiyaların aradan qaldırılması, 24 milyard dollarlıq aktivlərin azad edilməsi və ABŞ və müttəfiqlərinin iştirak edə biləcəyi ən azı 300 milyard dollar dəyərində İranın yenidən qurulması planının hazırlanması müzakirə olunacaq.

V.VƏLİLİ