Uşağın cinsiyyətini planlaşdırmaq üçün tibbi imkanlar nələrdir? - MÜSAHİBƏ

Tibb üzrə fəlsəfə doktoru, ali dərəcəli mama-ginekoloq Nailə Əzizovanın SİA-ya müsahibəsini təqdim edirik:

-Hamiləliyin əvvəlcədən planlaşdırılması zamanı gələcək valideynlər hansı məqamlara diqqət yetirməlidirlər?

-Bir çox ailələrdə qız övladı olduqdan sonra ikinci uşağın oğlan olması üçün hamiləliyi əvvəlcədən planlaşdırmaq istəyi yaranır. Ümumiyyətlə, hamiləliyi planlaşdıran hər bir cütlüyün, ilk növbədə, müəyyən müayinələrdən keçməsi məqsədəuyğundur. Əgər ailə oğlan uşağı istəyirsə, kişinin spermogramma analizindən keçməsi də vacib hesab olunur.

Təbii yolla hamiləlik zamanı uşağın cinsiyyətini əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bununla belə, cinsiyyətin müəyyənləşməsi bioloji baxımdan yumurta hüceyrəsini hansı xromosomu daşıyan spermatozoidin mayalandırmasından asılıdır.

-Kişinin reproduktiv sağlamlığı və spermatozoidlərin göstəriciləri mayalanma prosesində hansı rol oynayır?

-Əgər kişidə spermatozoidlərin sayı və ya hərəkətliliyi aşağıdırsa, bunun səbəbi mütləq araşdırılmalıdır. Müəyyən problem aşkarlandıqda həmin amilin aradan qaldırılması üçün müvafiq tədbirlər görülməlidir.

Mayalanma zamanı milyonlarla spermatozoid yumurta hüceyrəsinə doğru hərəkət edir. Bu prosesdə spermatozoidlər müxtəlif amillərin təsirinə məruz qalır. Bəzi yanaşmalarda Y xromosomu daşıyan spermatozoidlərin xarici mühitin təsirlərinə daha həssas olduğu və onların bir hissəsinin yumurta hüceyrəsinə çatana qədər həyat qabiliyyətini itirdiyi bildirilir.

Lakin spermatozoidlərin sayı və hərəkətliliyi ilə uşağın cinsiyyəti arasında bu cür birbaşa əlaqənin olması elmi baxımdan təsdiqlənməyib. Spermogramma analizi kişinin reproduktiv sağlamlığını qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətlidir, amma oğlan uşağının dünyaya gəlməsinə zəmanət vermir.

-Ovulyasiya dövrünün düzgün hesablanması uşağın cinsiyyətinin müəyyənləşməsinə təsir göstərə bilərmi?

-Mayalanma prosesində spermatozoidlərin qadın orqanizmində müəyyən müddət yaşaya bilməsi mühüm amildir. Spermatozoidlər qadın reproduktiv sistemində təxminən 48–72 saat, bəzi hallarda isə daha uzun müddət mayalandırma qabiliyyətini saxlaya bilər.

Bəzi yanaşmalara görə, X xromosomu daşıyan spermatozoidlər daha uzun müddət yaşayır, Y xromosomu daşıyan spermatozoidlər isə daha tez həyat qabiliyyətini itirir. Bu fikrə əsasən, ovulyasiyadan əvvəl baş verən cinsi əlaqənin qız, ovulyasiya dövründə baş verən cinsi əlaqənin isə oğlan uşağının yaranma ehtimalını artıra biləcəyi irəli sürülür.

İlkin açıqlamada bu üsulla oğlan uşağının dünyaya gəlmə ehtimalının 80 faizə qədər yüksələ biləcəyi və bunun alman alimi Binnigton tərəfindən elmi şəkildə sübut edildiyi bildirilir. Ancaq bu iddianı təsdiqləyən etibarlı elmi sübut təqdim olunmadığından, 80 faiz göstəricisini təsdiqlənmiş nəticə kimi qəbul etmək olmaz. Mövcud elmi məlumatlara görə, cinsi əlaqənin ovulyasiyaya uyğun planlaşdırılması uşağın cinsiyyətini etibarlı şəkildə seçməyə imkan vermir.

-Hamiləliyə hazırlıq zamanı qadının hormonal vəziyyətinin qiymətləndirilməsi hansı hallarda vacib olur?

-Qadının hormonal müayinələrdən keçməsi və müalicə alması onun sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Yalnız uşağın cinsiyyətini planlaşdırmaq məqsədilə qadının hormonal müayinələrdən keçməsi və ya xüsusi müalicə alması tələb olunmur.

Uşağın cinsiyyəti mayalanma zamanı yumurta hüceyrəsini X, yoxsa Y xromosomu daşıyan spermatozoidin mayalandırmasından asılıdır. Bununla belə, hamiləliyin planlaşdırılması zamanı yalnız kişinin deyil, qadının da reproduktiv sağlamlığı nəzərə alınmalıdır.

Əgər kişidə spermatozoidlərin sayı və ya hərəkətliliyi ilə bağlı problem varsa, bunun səbəbi araşdırılmalı və zəruri hallarda müalicə aparılmalıdır. Ancaq bu müalicənin məqsədi uşağın cinsiyyətini seçmək deyil, reproduktiv sağlamlığı yaxşılaşdırmaqdır.

-Uşağın cinsiyyətinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı cəmiyyətdə yayılan fikirlərdən hansıları elmi əsaslara söykənir?

-Uşağın cinsiyyətini qan qrupu, rezus faktoru, müəyyən ay və günlər, Çin və Yaponiya təqvimləri əsasında müəyyənləşdirməyə dair müxtəlif fikirlər mövcuddur. Həmçinin bəzi qidaların yeyilməsi və ya yeyilməməsi, cinsi əlaqədən sonra müəyyən vəziyyətdə uzanmaq kimi üsulların uşağın cinsiyyətinə təsir etdiyi iddia olunur.

Lakin bu üsulların uşağın cinsiyyətini etibarlı şəkildə müəyyənləşdirdiyini təsdiqləyən elmi sübut yoxdur. Buna görə də ailələr belə məlumatlara əsaslanaraq uşağın cinsiyyətini əvvəlcədən seçə biləcəklərini düşünməməlidirlər.

-Spermogramma analizi gələcək valideynlərə hansı məlumatları verir və bu müayinənin əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

-Spermogramma analizi kişinin reproduktiv sağlamlığının qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan müayinələrdən biridir. Bu analiz zamanı spermanın həcmi, spermatozoidlərin konsentrasiyası, sayı, hərəkətliliyi və digər göstəricilər qiymətləndirilir.

Əgər analiz nəticəsində hər hansı göstəricidə problem aşkarlanarsa, bunun səbəbi araşdırılmalıdır. Lazım gəldikdə əlavə müayinələr və müalicə aparıla bilər.

İlkin açıqlamada vurğulanır ki, oğlan uşağı istəyən ailələrdə kişinin spermatozoidlərinin sayı və hərəkətliliyi yüksək olmalıdır. Lakin bu göstəricilərin yaxşı olması oğlan uşağının yaranma ehtimalını xüsusi olaraq artırmır. Spermogrammanın əsas məqsədi mayalanma imkanlarını və kişinin reproduktiv sağlamlığını qiymətləndirməkdir.

-Hamiləlik dövründə uşağın cinsiyyəti hansı tibbi müayinələr vasitəsilə müəyyənləşdirilir?

-Hamiləlik təsdiqləndikdən sonra uşağın cinsiyyətini müəyyənləşdirmək üçün ultrasəs müayinəsindən və müəyyən genetik analizlərdən istifadə etmək mümkündür.

Ultrasəs müayinəsi zamanı uşağın cinsiyyəti hamiləliyin müəyyən mərhələsindən sonra görünə bilər. Nəticənin dəqiqliyi hamiləlik həftəsindən, uşağın vəziyyətindən və digər amillərdən asılıdır.

Genetik analizlər isə cinsiyyət xromosomları haqqında məlumat verə bilər. Bu müayinələrin növü, aparılma vaxtı və məqsədi fərqlidir. Onların hansı hallarda aparılmasının məqsədəuyğun olduğu həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.

-Azərbaycanda reproduktiv sağlamlıq və ailə planlaşdırılması ilə bağlı hansı tibbi imkanlar mövcuddur?

-İlkin açıqlamada bildirilir ki, Azərbaycanda təbii yolla hamilə qalmaq istəyən və uşağın cinsiyyətini əvvəlcədən seçməyə çalışan ailələr üçün bu məqsədlə xüsusi tibbi xidmətlər mövcud deyil.

Həmçinin açıqlamada dövlətin cinsiyyət seçiminə yönəlmiş xüsusi siyasət həyata keçirmədiyi qeyd olunur. İlkin danışıqda cinsiyyəti müəyyənləşdirən müayinələrin icbari tibbi sığorta paketinə daxil olduğu da bildirilir. Lakin cinsiyyətin müəyyənləşdirilməsi ilə cinsiyyətin əvvəlcədən seçilməsi məqsədilə aparılan prosedurlar fərqli xidmətlərdir. Buna görə də onların sığorta təminatı barədə məlumat ayrıca dəqiqləşdirilməlidir.

İlkin açıqlamaya əsasən, özəl tibb müəssisələrində bu məqsədlə aparılan müayinələrin qiyməti təxminən 500–600 manat arasında dəyişir. Konkret qiymət isə müayinənin və ya prosedurun növündən, həmçinin tibb müəssisəsindən asılıdır.

-Müasir reproduktiv texnologiyalar uşağın cinsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından hansı imkanlar yaradır?

-Süni mayalanma zamanı embrionların genetik müayinəsi aparılaraq onların xromosomları haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Bu üsul bəzi hallarda embrionun cinsiyyətini də müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Genetik müayinələr xüsusilə cinsiyyət xromosomları ilə əlaqəli irsi xəstəliklərin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıya bilər. Lakin bu prosedurların tətbiqi tibbi göstərişlərdən, hüquqi və etik tələblərdən asılıdır.

Belə müayinələr və süni mayalanma ucuz başa gəlmir. İlkin açıqlamada bu xidmətlərin icbari tibbi sığorta paketinə daxil olmadığı bildirilir. Bununla belə, konkret prosedurun sığorta ilə qarşılanıb-qarşılanmadığını mövcud qaydalar əsasında yoxlamaq lazımdır.

-Hamiləliyi planlaşdıran ailələr bu mövzuda məlumat əldə edərkən hansı yanlış təsəvvürlərdən uzaq durmalıdırlar?

-Ailələr ilk növbədə uşağın cinsiyyətini təbii yolla əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olmadığını bilməlidirlər. Qan qrupu, rezus faktoru, Çin və Yaponiya təqvimləri, qidalanma, cinsi əlaqənin vaxtı və ya müəyyən vəziyyətdə uzanmaq kimi üsulların uşağın cinsiyyətini etibarlı şəkildə seçdiyi elmi cəhətdən təsdiqlənməyib.

Hamiləliyi planlaşdıran cütlüklər ilk növbədə öz sağlamlıqlarına diqqət yetirməli, lazım gəldikdə müayinələrdən keçməli və həkim məsləhətinə əsaslanmalıdırlar. Kişinin reproduktiv sağlamlığının qiymətləndirilməsi üçün spermogramma analizi, qadının sağlamlıq vəziyyətinə uyğun müayinələr və zəruri hallarda müalicə aparıla bilər.

Əsas məqsəd uşağın cinsiyyətini seçməkdən daha çox, sağlam hamiləliyə hazırlaşmaq və gələcək ana ilə uşağın sağlamlığını qorumaq olmalıdır.

Ayşən Vəli