Süni intellektlə hazırlanan saxta görüntülər: İnsan öz üzünü və səsini necə qoruya bilər? - ARAŞDIRMA

Süni intellekt texnologiyalarının sürətlə inkişafı insanların yalnız bir neçə fotoşəkili və ya səs nümunəsi əsasında onların iştirakı olmadan real görünən video və audio materialların hazırlanmasını mümkün edib. Nəticədə şəxsin heç vaxt söyləmədiyi fikirlər onun adından səsləndirilə, iştirak etmədiyi hadisələrdə görüntüsü istifadə oluna, hətta yaxınları və tanışları aldadaraq pul tələb etmək üçün onun səsi təqlid edilə bilər. Bu cür saxta materiallar təkcə şəxsin nüfuzuna deyil, həm də təhlükəsizliyinə və maddi vəziyyətinə ciddi zərər vura bilər.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Azərbaycanda bu təhlükəyə qarşı hüquqi tədbirlər də gücləndirilib. Belə ki, 2026-cı il aprelin 21-də Cinayət Məcəlləsinə dəyişikliklərlə süni intellekt və xüsusi proqram təminatları vasitəsilə şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsü və ya səsindən istifadə edilərək reallığı əks etdirməyən materialların hazırlanması və yayılmasına görə ayrıca cinayət məsuliyyəti müəyyən edilib.

Şəxsin görüntüsündən və səsindən icazəsiz istifadə hansı məsuliyyəti yaradır?

Cinayət Məcəlləsinin 148-2-ci maddəsinə əsasən, şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsündən və ya səsindən istifadə etməklə süni intellekt və ya xüsusi proqramlar vasitəsilə reallığı əks etdirməyən foto, video və audio materialların hazırlanması, eləcə də həmin materialların mediada və ya kütləvi nümayiş etdirildiyi halda internet informasiya ehtiyatlarında və informasiya-telekommunikasiya şəbəkələrində yayılması cinayət hesab olunur.

Bu əməllərə görə 3 000 manatdan 7 000 manatadək cərimə, 360 saatdan 480 saatadək ictimai işlər, üç ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması və ya üç ilədək azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutulur.

Qanunda ağırlaşdırıcı hallar da müəyyən edilib. Əməl bir qrup şəxs tərəfindən, iki və ya daha çox şəxsə qarşı, şəxsin şərəf və ləyaqətini ləkələmək və ya nüfuzdan salmaq məqsədilə, yaxud xidməti vəzifə və ya ictimai borcla əlaqədar şəxsin özünə və ya yaxın qohumlarına qarşı törədildikdə, üç ildən beş ilədək azadlıqdan məhrumetmə cəzası tətbiq oluna bilər.

Bundan başqa, şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsü və ya səsindən istifadə edilməklə pornoqrafik və ya seksual məzmunlu saxta materialların hazırlanması və yayılması Cinayət Məcəlləsinin 242-1-ci maddəsi ilə üç ildən yeddi ilədək azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır.

Saxta səs və video ilə dələduzluq necə həyata keçirilir?

Deepfake texnologiyası yalnız şəxsin nüfuzuna zərər vurmaq üçün deyil, maddi qazanc əldə etmək məqsədilə də istifadə olunur. Dələduzlar sosial şəbəkələrdəki video və səs yazılarından nümunələr götürərək şəxsin səsini təqlid edə, onun adından yaxınlarına müraciət edə və təcili pul lazım olduğunu bildirə bilərlər.

Məsələn, vətəndaşa yaxın qohumunun səsinə bənzəyən zəng edilərək qəza, xəstəxana xərci və ya başqa təcili vəziyyət barədə məlumat verilə bilər. Qarşı tərəf isə səsin tanış gəlməsinə əsaslanaraq pul köçürə bilər. Digər üsul tanınmış şəxslərin və dövlət qurumlarının nümayəndələrinin görüntülərindən istifadə etməklə saxta investisiya və qazanc reklamlarının hazırlanmasıdır.

Bu təhlükənin Azərbaycanda da real olduğu rəsmi məlumatlarda əksini tapıb. Daxili İşlər Nazirliyinin Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsinin rəsmisi Ramil Əşrəfov 2026-cı ilin martında bildirib ki, dələduzlar əvvəlcə vətəndaşların səsini müxtəlif üsullarla əldə edir, daha sonra xüsusi süni intellekt proqramları vasitəsilə həmin səsi təqlid edirlər.

Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin 2 oktyabr 2026-cı il tarixli xəbərdarlığında isə kibercinayətkarların süni intellekt vasitəsilə hazırlanan ssenarilərdən, saxta hesablardan və təcili pul köçürülməsi tələblərindən istifadə etdikləri bildirilib.

Zərərçəkən hansı quruma müraciət etməlidir?

Şəxsin görüntüsü və ya səsi əsasında saxta material hazırlandıqda, yaxud həmin materialdan istifadə etməklə dələduzluq, şantaj və təhdid həyata keçirildikdə hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etmək vacibdir.

Zərərçəkən:

* Daxili İşlər Nazirliyinin 102 xidmətinə zəng edə və ya ərazi üzrə polis orqanına yazılı ərizə verə bilər.
* Kibercinayətkarlıq əlamətləri olduqda DİN-in Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsinə müraciət edə bilər.
* Fərdi məlumatlarının qanunsuz toplanılması, işlənilməsi və mühafizəsi ilə bağlı hüquqlarının pozulması halında Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinə şikayət ünvanlaya bilər.

Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinin rəsmi saytında fərdi məlumatlarla bağlı hüquq pozuntularını bildirmək üçün xüsusi elektron müraciət forması mövcuddur.

Müraciət zamanı saxta videonun və ya audioyazının ekran görüntülərini, paylaşımın linkini, yayımlandığı hesabın adını, yazışmaları, telefon nömrələrini və digər sübutları saxlamaq əhəmiyyətlidir. Əgər dələduzluq nəticəsində pul köçürülübsə, bankla da dərhal əlaqə saxlanılmalıdır.

Belə görüntülərin internetdən silinməsi mümkündürmü?

Bəli, bunun üçün hüquqi və texniki mexanizmlər mövcuddur. Zərərçəkən ilk növbədə materialın yayımlandığı sosial şəbəkəyə və ya internet platformasına şikayət göndərərək onun silinməsini tələb edə bilər. Şikayətdə görüntünün şəxsin razılığı olmadan hazırlandığı, saxta olduğu və hüquqlarını pozduğu aydın göstərilməlidir.

Bundan əlavə, Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, kütləvi nümayiş etdirilən süni intellekt materiallarının belə texnologiyalarla hazırlandığını göstərən aydın və asanlıqla görünən nişanla işarələnməsi tələb olunur. Media haqqında qanun da şəxsin razılığı olmadan hazırlanmış bu cür saxta materialların yayılmasını qadağan edir.

Lakin materialın bir platformadan silinməsi onun başqa hesablarda və saytlarda yenidən paylaşılmayacağına zəmanət vermir. Buna görə də hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etməklə yanaşı, materialın yayıldığı bütün məlum platformalara ayrıca şikayət göndərilməsi məqsədəuyğundur.

İnsan öz səsini və görüntüsünü necə qoruya bilər?

Mütəxəssislərin tövsiyə etdiyi əsas ehtiyat tədbirləri bunlardır:

* Sosial şəbəkələrdə şəxsi məlumatları, video və səs yazılarını paylaşarkən ehtiyatlı olmaq.
* Tanış şəxsdən gəldiyi iddia edilən təcili pul tələblərini başqa telefon nömrəsi ilə əlaqə saxlayaraq yoxlamaq.
* Telefonla danışan şəxsin səsinə tam etibar etməmək, ailə üzvləri arasında əvvəlcədən müəyyən edilmiş yoxlama sözü istifadə etmək.
* Sosial şəbəkə hesablarında iki mərhələli təsdiqləməni aktivləşdirmək.
* Naməlum şəxslərə göndərilən təsdiq kodlarını, şifrələri və bank məlumatlarını paylaşmamaq.
* Şəxsin adından yaradılmış şübhəli hesabları və saxta paylaşımları dərhal platformaya şikayət etmək.

Araşdırmadan çıxan əsas nəticə: Süni intellektlə hazırlanan saxta görüntülər artıq yalnız texnoloji manipulyasiya və ya sosial şəbəkə zarafatı deyil. Azərbaycanda bu əməllərə görə ayrıca cinayət məsuliyyəti müəyyən edilib. Bununla belə, vətəndaşların hüquqlarını qorumaq üçün qanuni mexanizmləri bilməsi, saxta materialları vaxtında bildirməsi və rəqəmsal təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməsi də vacibdir.

Ayşən Vəli