İnformasiya cəmiyyətinə keçid insan həyatının demək olar ki, bütün sahələrini dəyişdiyi kimi, oxu mədəniyyətinə və kitabxana anlayışına da ciddi təsir göstərib. Bir vaxtlar bilik əldə etməyin əsas məkanı hesab olunan kitabxanalar bu gün əvvəlki qədər ziyarət olunmur. Əgər əvvəllər tələbələr, tədqiqatçılar və oxucular saatlarla kitabxanalarda vaxt keçirirdilərsə, indi eyni məlumatı bir neçə saniyə ərzində telefon və ya kompüter vasitəsilə əldə etmək mümkündür.
Rəqəmsallaşma prosesi yalnız texniki yenilik deyil, eyni zamanda düşünmə tərzini, informasiya ilə davranış formalarını və gündəlik vərdişləri dəyişdirən sosial transformasiyadır. İnternetin sürətli inkişafı, elektron kitabların yayılması, sosial şəbəkələrin və video platformaların geniş istifadəsi insanların məlumat qəbul etmə üsulunu köklü şəkildə yeniləyib. Bu dəyişiklik nəticəsində insanlar daha çox sürətli, qısa və vizual məzmuna üstünlük verməyə başlayıb, uzun və diqqət tələb edən oxu prosesindən isə qismən uzaqlaşıblar.
Kitabxanalar isə mahiyyət etibarilə sakitlik, fokuslanma və zaman tələb edən mühitdir. Bu mühit müasir həyatın sürətli ritmi ilə hər zaman uyğunlaşmır. Xüsusilə gənc nəsil üçün informasiyaya çıxışın asanlaşması kitabxanaya getmə motivasiyasını azaldır. Artıq kitabxana “yeganə mənbə” deyil, sadəcə alternativlərdən biri kimi qəbul olunur.
Bununla yanaşı, məsələ yalnız texnologiyanın inkişafı ilə məhdudlaşmır. Şəhər həyatının sürətlənməsi, sosial münasibətlərin dəyişməsi, təhsil sistemində yeni yanaşmalar və insanların vaxt bölgüsü də kitabxanalara marağın azalmasına təsir edən mühüm amillərdir. Yəni problem çoxşaxəlidir və onu yalnız rəqəmsallaşma ilə izah etmək kifayət deyil. Məhz bu səbəbdən kitabxanalara marağın azalmasını araşdırarkən sual belə qoyulur: bu prosesin əsas səbəbi doğrudanmı rəqəmsallaşmadır, yoxsa bu, daha geniş sosial və mədəni dəyişikliklərin nəticəsidir?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Rəqəmsallaşma kitabxanaların rolunu necə dəyişdi?
Rəqəmsal texnologiyalar informasiyanı “məkan və zaman” məhdudiyyətindən çıxardı. Artıq insanlar:
- istənilən kitabı onlayn tapa bilir
- araşdırma üçün kitabxanaya getməyə ehtiyac duymur
- məlumatı saniyələr ərzində əldə edir
Bu isə kitabxananın ənənəvi funksiyasını – informasiya mənbəyi olma rolunu zəiflədir.
Xüsusilə gənc nəsil üçün telefon və planşet kitabxananı əvəz edən əsas vasitəyə çevrilib.
Sürət və rahatlıq faktoru
Rəqəmsal mühitin ən böyük üstünlüyü sürətdir. İnsanlar artıq uzun müddət kitab axtarmaq əvəzinə:
- qısa mətnlər
- xülasələr videolar vasitəsilə məlumat əldə etməyə üstünlük verir.
Kitabxana isə daha çox səbr və zaman tələb edən mühitdir. Bu fərq insanların seçimlərinə birbaşa təsir edir.
Oxu vərdişlərinin dəyişməsi
Rəqəmsallaşma yalnız vasitəni deyil, oxu formasını da dəyişib.
Əvvəllər insanlar uzun mətnlərə fokuslanırdısa, indi: parçalanmış məlumat
sürətli skroll, qısa diqqət intervalı dominantdır.
Bu isə kitabxana mühitinə uyğun olan “dərin oxu” vərdişini zəiflədir.
Sosial mühitin təsiri
Kitabxanalar əvvəllər yalnız oxu yeri deyil, həm də sosial mühit idi.
Lakin bu rol artıq:
- sosial şəbəkələr
- onlayn icmalar
- rəqəmsal platformalar tərəfindən qismən əvəz olunub. İnsanlar fikir mübadiləsini fiziki deyil, virtual mühitdə aparmağa üstünlük verir.
Azərbaycanda vəziyyət
Azərbaycanda da oxşar tendensiya müşahidə olunur. Şəhər yerlərində gənclər arasında:
- elektron mənbələrə üstünlük artır
- kitabxanalara fiziki ziyarət azalır
Bununla yanaşı, bəzi kitabxanaların texnoloji baxımdan geri qalması və müasir tələblərə uyğunlaşmaması da marağın azalmasına təsir edir.
Rəqəmsallaşma tək səbəbdirmi?
Kitabxanalara marağın azalmasını yalnız texnologiya ilə izah etmək düzgün olmaz. Digər mühüm faktorlar da var:
- oxu mədəniyyətinin zəifləməsi
- təhsil sistemində kitabxana istifadəsinin azalması
- vaxt qıtlığı və həyat tempinin sürətlənməsi
- kitabxanaların müasir formatlara uyğunlaşmaması
Yəni rəqəmsallaşma əsas səbəblərdən biridir, amma yeganə səbəb deyil.
Kitabxanaların gələcəyi necə ola bilər?
Müasir dövrdə kitabxanalar tam yox olmur, sadəcə forması dəyişir. Dünyada bir çox kitabxana artıq:
rəqəmsal resurslar təqdim edir
müasir oxu zonaları yaradır
tədbir və seminar mərkəzinə çevrilir
Bu yanaşma kitabxananı yalnız kitab saxlayan yer deyil, mədəni və intellektual mərkəz kimi yenidən formalaşdırır.
Kitabxanalara marağın azalması rəqəmsallaşma ilə birbaşa bağlıdır, çünki texnologiya informasiyaya çıxışı daha sürətli və rahat edib. Lakin bu proses təkcə texnoloji deyil; sosial, psixoloji və mədəni dəyişikliklərin nəticəsidir.
Gələcəkdə kitabxanaların aktuallığını qoruması üçün onların rəqəmsal imkanlarla inteqrasiya olunması və müasir istifadəçi ehtiyaclarına uyğunlaşması əsas şərt hesab olunur.
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB