Nağd pul, yoxsa bank kartı, gündəlik alış-verişdə hansı daha sərfəlidir? - ARAŞDIRMA

Nağd pul və bank kartı gündəlik alış-verişdə ən çox istifadə olunan ödəniş vasitələri sırasındadır. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, bank xidmətlərinin əlçatanlığının artması və nağdsız ödəniş imkanlarının genişlənməsi insanların puldan istifadə vərdişlərini dəyişdirib. Bununla belə, nağd pula üstünlük verənlər də az deyil. Hər iki ödəniş üsulunun özünəməxsus üstünlükləri və çatışmazlıqları var. Seçim isə yalnız rahatlıqla deyil, şəxsin gəliri, xərcləmə vərdişləri və maliyyə intizamı ilə də bağlıdır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun “İnklüziv sosial inkişaf” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru, professor Rəsmiyyə Sabir Abdullayeva bildirib ki, kartla ödəniş etmək ayın sonunda pulun daha tez tükənməsinin səbəblərindən biri ola bilər:

“Bu vəziyyətin yaranması yalnız gəlirin az olması ilə bağlı deyil, eyni zamanda insanların xərcləmə davranışının dəyişməsi ilə əlaqədardır. Nağd pul və kartla ödəniş arasında psixoloji baxımdan ciddi fərqlər mövcuddur”.

Professor qeyd edib ki, nağd pulla ödəniş edən insanlar xərclədikləri məbləği daha real hiss edirlər:

“Çünki pul fiziki olaraq əldən çıxdığı üçün insan xərcləmə zamanı müəyyən psixoloji məsuliyyət və narahatlıq yaşayır. Kartla ödəniş zamanı isə vəsait görünmədən hesabdan çıxır və bu da xərclənən məbləğin tam hiss edilməməsinə səbəb olur. Nəticədə kiçik məbləğli alışlar diqqətdən yayınır və əhəmiyyətsiz görünür. Halbuki həmin xərclərin ümumi məbləği ayın sonunda ciddi rəqəmə çevrilə bilir”.

Ekspertin sözlərinə görə, müxtəlif araşdırmalar kartla ödəniş edən insanların orta hesabla daha çox xərc çəkdiyini göstərir:

“Bu hal xüsusilə kredit kartlarından istifadə edənlər arasında daha geniş müşahidə olunur. Nağd pulla xərcləyən şəxslər isə büdcələrinə daha diqqətlə yanaşır, xərclərini daha yaxşı nəzarətdə saxlayırlar. Onlar mövcud vəsaitin azalmasını və bitməsini daha tez hiss edirlər. Onun yaratdığı rahatlıq və nəzarətsiz xərcləmə hissindədir. Gündəlik xərclər izlənilmədikdə və kredit limiti əlavə gəlir kimi qəbul edildikdə maaşın ayın sonuna çatmaması qaçılmaz olur”.

İnsanlar gündəlik alış-verişdə niyə nağd pula və ya bank kartına üstünlük verirlər?

Nağd puldan istifadə edənlər əsasən alış-veriş zamanı xərclədikləri məbləği birbaşa görməyi və pullarına fiziki nəzarət etməyi üstün tuturlar. Bu üsul xüsusilə kiçik məbləğli alış-verişlərdə, bazarlarda, ictimai nəqliyyatda və kartla ödəniş imkanının olmadığı yerlərdə əlverişli hesab olunur. Bank kartı isə üzərində nağd pul gəzdirmədən alış-veriş etməyə, ödənişləri daha sürətli həyata keçirməyə və xərclərin elektron tarixçəsini izləməyə imkan verir. Xüsusilə şəhər mühitində, iri mağazalarda və onlayn alış-veriş zamanı kartdan istifadə daha praktikdir. Buna görə də seçim insanların gündəlik həyat tərzindən və istifadə etdikləri xidmətlərin əlçatanlığından asılıdır.

Nağd pul və bank kartı insanların xərcləmə vərdişlərinə necə təsir göstərir?

Nağd pulun əsas xüsusiyyətlərindən biri onun fiziki olaraq azalmasının insan tərəfindən dərhal hiss edilməsidir. Şəxs pul kisəsindəki məbləği gördüyü üçün alış-veriş zamanı daha diqqətli davranmağa və ehtiyaclarını prioritetləşdirməyə meyilli ola bilər. Bank kartı ilə ödəniş zamanı isə pul fiziki olaraq əldə olmadığı üçün bəzi insanlar xərclədikləri məbləği dərhal hiss etmirlər. Bu da düşünülməmiş alış-verişlərə və büdcənin nəzərdə tutulduğundan daha tez tükənməsinə səbəb ola bilər. Bununla belə, bu təsir hər kəsdə eyni deyil. Maliyyə intizamı yüksək olan şəxslər kartla da xərclərini rahatlıqla idarə edə bilirlər.

Hansı ödəniş üsulu ailə büdcəsinə nəzarət etmək baxımından daha sərfəlidir?

Ailə büdcəsinin düzgün idarə olunması üçün əsas məsələ gəlir və xərclər arasındakı tarazlığın qorunmasıdır. Nağd puldan istifadə zamanı ailə üzvləri gündəlik və həftəlik xərclər üçün əvvəlcədən müəyyən məbləğ ayıra bilərlər. Məsələn, ərzaq, nəqliyyat, kommunal xidmətlər və digər ehtiyaclar üçün ayrıca pul bölüşdürmək xərclərin nəzarətdə saxlanmasına kömək edir. Bank kartının üstünlüyü isə bütün əməliyyatların elektron tarixçədə əks olunmasıdır. Bu, ayın sonunda pulun hansı istiqamətlərə xərcləndiyini müəyyənləşdirməyə, artıq məsrəfləri aşkar etməyə və növbəti ay üçün daha düzgün büdcə planı hazırlamağa imkan verir. Əslində, ailə büdcəsi baxımından ən səmərəli yanaşma hər iki üsulun məqsədyönlü şəkildə birləşdirilməsidir.

Bank kartından istifadə əlavə xərclərə və ya qənaətə səbəb ola bilərmi?

Bank kartlarının bəzi üstünlükləri istifadəçilərə əlavə maliyyə imkanları yaradır. Bir sıra banklar kart sahiblərinə keşbek, bonus, endirim və partnyor mağazalarda xüsusi güzəştlər təqdim edirlər. Bu imkanlardan düzgün istifadə edən şəxslər gündəlik alış-veriş zamanı müəyyən məbləğdə vəsaitə qənaət edə bilərlər. Lakin keşbek və endirimlərin mövcudluğu insanları ehtiyac olmadığı halda da alış-veriş etməyə sövq edə bilər. Bundan başqa, bəzi kartlar üzrə xidmət haqqı, nağdlaşdırma komissiyası, digər bankların bankomatlarından istifadə və köçürmə xərcləri tətbiq oluna bilər. Kredit kartlarından istifadə zamanı isə borcun vaxtında qaytarılmaması faiz və əlavə ödənişlərin yaranmasına səbəb olur. Buna görə də kart seçərkən yalnız bonuslara deyil, onun xidmət şərtlərinə də diqqət yetirmək vacibdir.

Nağd pul, yoxsa bank kartı: hansı ödəniş üsulu daha təhlükəsizdir?

Hər iki ödəniş vasitəsinin təhlükəsizlik baxımından müəyyən riskləri mövcuddur. Nağd pulun itirilməsi və ya oğurlanması zamanı həmin vəsaitin geri qaytarılması, adətən, mümkün olmur. Bank kartı itirildikdə isə istifadəçi kartı bloklamaqla hesabındakı vəsaitin qorunması üçün tədbir görə bilər. Bununla belə, kart məlumatlarının oğurlanması, saxta internet səhifələri, fişinq mesajları və dələduzluq zəngləri maliyyə təhlükəsizliyi üçün ciddi risk yaradır. Xüsusilə SMS vasitəsilə göndərilən təsdiq kodlarının, PIN və CVV məlumatlarının başqalarına verilməsi hesabdakı pulun itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Təhlükəsizliyin təmin olunması üçün əməliyyat bildirişlərini aktivləşdirmək, güclü şifrələrdən istifadə etmək və şübhəli keçidlərə daxil olmamaq lazımdır.

Rəqəmsal ödənişlər insanların maliyyə intizamını və yığım vərdişlərini necə dəyişir?

Bank kartlarının mühüm üstünlüklərindən biri maliyyə əməliyyatlarının elektron şəkildə qeydə alınmasıdır. İstifadəçi mobil bank tətbiqi vasitəsilə gündəlik, həftəlik və aylıq xərclərini izləyə, hansı məhsullara daha çox pul ayırdığını müəyyən edə bilər. Bəzi bank tətbiqlərində xərclərin kateqoriyalar üzrə bölünməsi, büdcə limitlərinin təyin edilməsi və yığım məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsi kimi funksiyalar da mövcuddur. Bu imkanlar gəlir və xərclərin müqayisəsini asanlaşdırır, lazımsız məsrəflərin azaldılmasına kömək edir. Nağd puldan istifadə edənlər isə gündəlik müəyyən məbləği kənara qoymaqla yığım vərdişi formalaşdıra bilərlər. Əsas məsələ hansı ödəniş üsulundan istifadə edilməsindən daha çox, gəlirin bir hissəsinin müntəzəm olaraq saxlanılmasıdır.

Azərbaycanda nağdsız ödənişlərə maraq necə dəyişir və bu proses hansı istiqamətdə inkişaf edir?

Azərbaycanda son illər nağdsız ödənişlərin genişlənməsi istiqamətində ciddi irəliləyiş müşahidə olunur. Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 2025-ci ildə ödəniş kartları ilə ölkə daxilində aparılan nağdsız əməliyyatların həcmi 26 faiz artaraq 99,1 milyard manata çatıb. Ölkədaxili kart əməliyyatlarında nağdsız dövriyyənin payı isə 67,6 faiz təşkil edib. Eyni zamanda, əməkhaqqı kartları vasitəsilə aparılan ödənişlərin 54,2 faizi nağdsız formada həyata keçirilib. Bu göstəricilər insanların rəqəmsal ödənişlərə marağının artdığını göstərir. Paytaxtda ictimai nəqliyyatda, ticarət obyektlərində və müxtəlif xidmət sahələrində kartla ödəniş imkanlarının genişlənməsi də bu tendensiyanı sürətləndirir. Bununla belə, regionlarda POS-terminalların əlçatanlığı, internet bağlantısı və əhalinin rəqəmsal savadlılığı kimi məsələlər nağdsız ödənişlərin daha geniş yayılmasına təsir edən amillər olaraq qalır.

Gündəlik maliyyə idarəçiliyində ən düzgün seçim nağd pul, yoxsa bank kartından istifadə etməkdir?

Maliyyə mütəxəssislərinin yanaşmasına əsasən, nağd pul və bank kartını bir-birinə alternativ vasitələr kimi deyil, bir-birini tamamlayan ödəniş üsulları kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Gündəlik kiçik alış-verişlərdə və nağdsız ödəniş imkanının olmadığı hallarda müəyyən məbləğdə nağd pul saxlamaq rahatlıq yaradır. Kommunal xidmətlərin ödənilməsi, onlayn alış-veriş, bank köçürmələri və iri məbləğli əməliyyatlarda isə kartdan istifadə daha əlverişli ola bilər. Ən vacib məqam şəxsin öz gəlirinə uyğun büdcə müəyyənləşdirməsi, gündəlik xərclərinə nəzarət etməsi və kredit vəsaitlərini əlavə gəlir kimi qəbul etməməsidir. Nəticə etibarilə, hansı ödəniş üsulunun daha sərfəli olması insanın maliyyə davranışından asılıdır. Kart rahatlıq və şəffaflıq, nağd pul isə xərcləməyə birbaşa nəzarət imkanı yaradır. Hər iki vasitədən düşünülmüş şəkildə istifadə etmək şəxsi və ailə büdcəsinin daha səmərəli idarə olunmasına kömək edə bilər.