Mobil operatorların istifadə olunmayan nömrələri nə vaxt və necə yenidən satışa çıxarılır? - ARAŞDIRMA

Mobil telefon nömrəsi artıq sadəcə zəng etmək vasitəsi deyil. Bank hesabları, sosial şəbəkələr, dövlət xidmətləri, elektron poçtlar və müxtəlif onlayn platformalar məhz telefon nömrəsi üzərindən təsdiqlənir. Buna görə də uzun müddət istifadə edilməyən nömrələrin taleyi həm istifadəçilər, həm də mobil operatorlar üçün mühüm məsələ hesab olunur.
Bir çox insan nömrəsini aylarla istifadə etmədikdən sonra yenidən aktivləşdirə biləcəyini düşünsə də, əksər mobil operatorlarda müəyyən müddət ərzində istifadə olunmayan nömrələr dövriyyədən çıxarılır və müəyyən prosedurlardan sonra yeni abonentlərə təqdim edilir. Bu proses isə həm texniki, həm hüquqi, həm də təhlükəsizlik baxımından ciddi qaydalar əsasında həyata keçirilir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Niyə mobil nömrələr yenidən satışa çıxarılır?
Telefon nömrələri sonsuz resurs deyil. Hər ölkəyə beynəlxalq telekommunikasiya standartlarına uyğun müəyyən nömrə diapazonu ayrılır və mobil operatorlar həmin resurslardan səmərəli istifadə etməyə çalışırlar.
Uzun müddət aktiv olmayan nömrələrin sistemdə saxlanılması yeni abonentlərin nömrə əldə etməsini çətinləşdirə bilər. Buna görə də operatorlar istifadəsiz qalan nömrələri müəyyən müddətdən sonra yenidən dövriyyəyə qaytarırlar.
Nömrə hansı hallarda deaktiv edilir?
Ən geniş yayılmış səbəb uzun müddət nömrədən istifadə edilməməsidir.
Əgər abonent:
zəng etmir;
SMS göndərmir;
balansını artırmır;
mobil internetdən istifadə etmir;
operator həmin nömrəni qeyri-aktiv hesab edə bilər.
Bundan əlavə, müqavilə şərtlərinin pozulması və ya abonentin öz müraciəti əsasında da nömrə bağlana bilər.
Nömrə dərhal başqa şəxsə satılırmı?
Mobil operatorlar adətən nömrəni dərhal satışa çıxarmırlar. Əvvəlcə müəyyən "gözləmə müddəti" tətbiq olunur.
Bu müddətdə:
nömrə şəbəkədən çıxarılır;
əvvəlki istifadəçinin xidmətləri deaktiv edilir;
sistemdə texniki yoxlamalar aparılır.
Məqsəd əvvəlki abonentin məlumatlarının yeni istifadəçiyə keçməsinin qarşısını almaqdır.

Bu müddət nə qədər olur?
Dünyada vahid standart yoxdur.
Bir çox ölkədə mobil operatorlar istifadə edilməyən nömrələri bir neçə ay ərzində ehtiyat bazasında saxlayır, daha sonra isə yenidən satışa çıxarırlar.
Müddət:
operatorun daxili qaydalarından;
tarif növündən;
milli telekommunikasiya tənzimləmələrindən
asılı olaraq dəyişə bilər.
Azərbaycanda da konkret müddətlər mobil operatorların xidmət şərtləri və abonent müqavilələri ilə müəyyən edilir.
Yenidən satış zamanı hansı risklər yaranır?
Bank hesabları və sosial şəbəkələr
Ən böyük risk ondan ibarətdir ki, əvvəlki istifadəçi bəzi hesablarını həmin nömrədən ayırmaya bilər.
Məsələn:
internet bankçılığı;
elektron poçt;
sosial media;
çatdırılma xidmətləri; hələ də köhnə nömrəyə bağlı qala bilər.
Yeni istifadəçi həmin nömrəni əldə etdikdə müxtəlif təsdiq mesajları ala bilər.
Məxfilik problemləri
Bəzən yeni abonentə:
əvvəlki sahibin reklam mesajları;
müxtəlif şirkətlərdən bildirişlər; hətta şəxsi zənglər gəlməyə davam edir.
Bu isə şəxsi məlumatların qorunması baxımından müəyyən risklər yaradır.

Mobil operatorlar bu riskləri necə azaldırlar?
Operatorlar nömrə yenidən satışa çıxarılmazdan əvvəl:
əvvəlki SIM kartı tam deaktiv edir;
şəbəkə xidmətlərini sıfırlayır;
texniki məlumatları yeniləyir.
Lakin bank və sosial şəbəkə hesablarının silinməsi operatorun deyil, istifadəçinin məsuliyyətinə daxildir.
İstifadəçilər nömrəni itirməmək üçün nə etməlidirlər?
Mütəxəssislər tövsiyə edirlər ki:
nömrədən müəyyən aralıqlarla istifadə olunsun;
balans minimum səviyyədə olsa belə artırılsın;
operatorun göndərdiyi xəbərdarlıqlara diqqət yetirilsin; uzun müddət istifadə edilməyəcəksə, xidmət şərtləri əvvəlcədən öyrənilsin.
Nömrə dəyişdikdə bu addımlar atılmalıdır...
Yeni nömrəyə keçən istifadəçi:
bank hesablarını;
elektron poçt ünvanlarını;
dövlət xidmətlərini;
sosial media hesablarını; messencer tətbiqlərini yeniləməlidir.
Əks halda köhnə nömrənin başqa şəxsə verilməsi təhlükəsizlik problemləri yarada bilər.
Azərbaycanda mobil rabitə bazarında vəziyyət
Azərbaycanda mobil rabitədən istifadə səviyyəsi çox yüksəkdir və aktiv mobil abunəçilərin sayı ölkə əhalisinin sayından da artıqdır. Bunun səbəbi bir şəxsin eyni anda bir neçə SIM kartdan istifadə etməsidir.
Belə şəraitdə istifadə olunmayan nömrələrin dövriyyəyə qaytarılması nömrə resurslarının səmərəli idarə olunması baxımından zəruri hesab edilir.
Mobil nömrənin uzun müddət istifadə edilməməsi onun sistemdən çıxarılması və sonradan yeni abonentə təqdim olunması ilə nəticələnə bilər. Bu, dünya telekommunikasiya praktikasında normal və geniş tətbiq olunan bir mexanizmdir.
Lakin müasir dövrdə telefon nömrəsi yalnız rabitə vasitəsi deyil, rəqəmsal kimliyin əsas elementlərindən birinə çevrildiyi üçün istifadəçilər nömrələrini dəyişərkən və ya istifadədən çıxararkən bütün hesablarını yeniləməli, təhlükəsizlik tədbirlərinə əməl etməlidirlər. Əks halda istifadə olunmayan bir nömrə gələcəkdə şəxsi məlumatların və onlayn hesabların təhlükəsizliyi baxımından gözlənilməz problemlərə səbəb ola bilər.

Nömrənin yenidən satışa çıxarılması kibertəhlükəsizlik baxımından hansı riskləri yaradır?
Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı ilə telefon nömrəsi adi rabitə vasitəsindən çıxaraq şəxsiyyətin təsdiqlənməsi üçün əsas elementlərdən birinə çevrilib. Bu səbəbdən istifadə olunmayan nömrələrin yenidən dövriyyəyə buraxılması bəzi kibertəhlükəsizlik riskləri yarada bilər.
Beynəlxalq informasiya təhlükəsizliyi mütəxəssisləri bildirirlər ki, yeni istifadəçi həmin nömrə ilə əvvəlki sahibin bəzi onlayn hesablarına aid SMS bildirişləri ala bilər. Əgər köhnə istifadəçi bank, sosial şəbəkə və ya elektron poçt hesabında telefon nömrəsini dəyişməyibsə, parolun bərpası zamanı müxtəlif təsdiq kodlarının yeni abonentə göndərilməsi mümkündür.
Bu səbəbdən ekspertlər telefon nömrəsini dəyişən şəxslərə bütün rəqəmsal platformalarda məlumatlarını dərhal yeniləməyi tövsiyə edirlər.
Mobil operatorlar nömrələri necə idarə edir?
Operatorların istifadə olunmayan nömrələrlə bağlı əsas məqsədi məhdud nömrə resurslarından səmərəli istifadə etməkdir. Bunun üçün xüsusi idarəetmə sistemi tətbiq olunur.
İlk mərhələdə aktivliyi dayanan nömrə şəbəkədən çıxarılır və müəyyən müddət ərzində ehtiyat bazasında saxlanılır. Bu müddətdə əvvəlki abonentin xidmətləri tamamilə deaktiv edilir, texniki məlumatlar sistemdən silinir və nömrənin yenidən istifadəyə yararlı olub-olmaması yoxlanılır.
Yalnız bütün prosedurlar başa çatdıqdan sonra nömrə yeni istifadəçi üçün satış siyahısına daxil edilir.
Bəzi nömrələr uzun müddət satışa çıxarılmır
Mobil bazarda bütün nömrələr eyni statusa malik olmur. Xüsusi kombinasiyaya malik, asan yadda qalan və ya korporativ müştərilərə aid olan nömrələr bəzən uzun müddət ehtiyatda saxlanılır.
Bəzi hallarda isə dövlət qurumları, banklar və iri şirkətlər tərəfindən istifadə edilmiş nömrələrin yenidən dövriyyəyə buraxılması daha gec həyata keçirilir. Məqsəd həmin nömrələrin əvvəlki fəaliyyətindən yarana biləcək qarışıqlıqların qarşısını almaqdır.

İkinci əl SIM kart bazarı təhlükə yarada bilərmi?
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, qeyri-rəsmi mənbələrdən əldə edilən və əvvəllər istifadə olunmuş SIM kartlar təhlükəsizlik baxımından risk daşıya bilər.
Belə nömrələr:
müxtəlif onlayn platformalarda qeydiyyatdan keçmiş ola bilər;
reklam və spam bazalarında qala bilər;
əvvəlki sahibin məlumatları ilə əlaqələndirilə bilər.
Bu səbəbdən SIM kartların yalnız rəsmi satış məntəqələrindən alınması tövsiyə edilir.
İstifadəçilər özlərini necə qoruya bilərlər?
Rəqəmsal təhlükəsizlik üzrə mütəxəssislər bir neçə sadə qaydanın vacibliyini vurğulayırlar:
Telefon nömrəsi dəyişdirildikdə ilk növbədə bank hesabları, elektron poçt ünvanları, dövlət xidmətləri və sosial şəbəkələrdəki əlaqə məlumatları yenilənməlidir. İki mərhələli autentifikasiya üçün mümkün olduqda əlavə təhlükəsizlik üsullarından istifadə edilməli, uzun müddət istifadə olunmayacaq nömrələr isə operatorun şərtlərinə uyğun olaraq aktiv saxlanılmalıdır.