Yüz ildə bir yaşanan hal: ƏMƏLİYYAT ANINDA OYANMA... - ARAŞDIRMA

Tibb aləmində cərrahiyyənin inkişafında ən mühüm nailiyyət anesteziyadır. Anesteziya hərfi mənada “an-aesthetos”, “uyuşma” deməkdir. Əsas yeri əməliyyat zamanı olsa da, tibbdə bir çox proseslərdə anesteziyadan istifadə edilir. Bu prosedur anestezioloq-xəstə-cərrah üçlüyünün qərarı ilə əməliyyatın növündən asılı olaraq müxtəlif üsullarla həyata keçirilir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Anestezioloqun yeganə işi xəstəni yatdırmaq deyil

Camaat arasında məlum olanlarla yanaşı, anestezioloq nəinki əməliyyatın əvvəlində xəstəni yatdırır və sonunda onu oyadır. Onun missiyası prosedur boyu xəstələrin təhlükəsizliyini və bütün həyati funksiyalarını qorumaq, cərrah üçün infrastrukturu hazırlamaq və cərrahiyyə ilə bağlı ağırlaşmaları minimuma endirməkdir.

Anesteziya prosesi əməliyyatlardan əvvəl və sonra davam edir. Anesteziyadan əvvəl anestezioloq xəstəni hazırlıq üçün görür, ümumi vəziyyətini qiymətləndirir və onu əməliyyata hazırlayır. Əməliyyat başlayanda anestezioloq bütün prosedur boyunca məlumatları izləyir və prosesi idarə edir. Bu təqib çox vacibdir, çünki proses hər mərhələdə dəyişkəndir və bu dəyişikliklər saniyələr ərzində baş verə bilər.

Anestezioloqlar tez-tez anesteziya texnikləri (qeydiyyatdan keçmiş tibb bacısı anestezisti, RNT) ilə birlikdə işləyirlər. Texniklər anestezioloqa kömək edir və öz həkiminin məsuliyyəti altında xəstənin təqibində iştirak edə bilərlər.

Anesteziya növləri

Anesteziya geniş şəkildə iki yerə bölünür: ümumi anesteziya və bölgəsəl anesteziya. Ümumi anesteziyanın geniş spektri və alt növləri var. Bunlar tənəffüs yollarının açıqlığının təmin olunma üsulundan, verilən dərmanlardan və istifadə olunan cihazlardan asılı olaraq dəyişir.

Ümumi anesteziya prosesi xəstənin anesteziya klinikasına gəlməsi və öz həkimi ilə görüşü ilə başlayır. Anestezioloq xəstəni məlumatlandırır, onun narahatlığına cavab verir, xəstənin ümumi vəziyyəti haqqında məlumat alır və anesteziya üsulunu planlaşdırır.

Əməliyyat günü, anesteziya premedikasiya adlanan ilkin hazırlıq prosesi ilə başlayır. Cərrahi əməliyyat zamanı da davam edir. Prosedur başa çatdıqdan sonra xəstə oyandırılır və təhlükəsiz şəkildə müxtəlif şöbələrə (reanimasiya, reanimasiya otağı və s.) çatdırılır.

Ümumi anesteziyanın 3 prinsipi

Ümumi anesteziyada üç fərqli prinsip var. Bunlar ağrının olmaması, şüurun itirilməsi və əzələlərin rahatlamasıdır. Əzələlərin rahatlaması sayəsində tənəffüs yolu ilə bağlı lazımi aparatların yerləşdirilməsindən tutmuş cərrahın rahat işinə qədər bir çox məsələlər asanlaşdırılır. Anestezioloq öz mühakiməsinə və təcrübəsinə əsaslanaraq xəstənin tənəffüs yollarının təhlükəsiz olmasını təmin edir. Anesteziya protokolunu müəyyən edir. Bu məqsədlə venadaxili yeridilmiş bəzi dərmanlar və tənəffüs yolları vasitəsilə verilən qazlar istifadə olunur.

Anesteziya başlanğıcda xəstəyə verilən və bitdikdən sonra götürülən maddə deyil. Nə qədər anesteziya veriləcəyi və ya narkozun nə qədər davam edəcəyi ilə bağlı heç bir ölçü yoxdur. Anesteziya prosesinin təxmini proqnozu və ilkin proqramı var. Əməliyyat dinamik bir prosedur olduğundan onun müddəti planlaşdırılmır. Anestezioloq cərrahi müdaxilənin hər dövründə müxtəlif vəzifələr yerinə yetirir və bu dinamik prosesi idarə edir.

Anesteziya qorxusu (fobiya)

Xəstələrdən ən çox alınan suallar: "Əməliyyatın sonunda oyanmamaq riski varmı, əməliyyat zamanı oyanacağammı?" Təcrübəli əllərdə narkoz zamanı oyanmaq və ya əməliyyatdan sonra oyanmamaq kimi bir şey yoxdur. Lakin həm xəstənin ümumi vəziyyətinin səviyyəsi, həm də həyata keçirilən cərrahi əməliyyatın miqyası tibbin hər bir sahəsində olduğu kimi fəsadların yaranma imkanlarını müəyyən edir.

Oyanmamaq ehtimalı varmı?

Bütün cərrahi əməliyyatların və anesteziya növlərinin bəzi riskləri ehtiva etdiyi qəbul edilmiş bir həqiqətdir. Bu risklər əməliyyatın növündən tutmuş şəxsin tibbi vəziyyətinə və əməliyyat otaqlarının texniki təchizatına qədər bir çox amillərdən asılı ola bilər. Ancaq bu gün məlumdur ki, tam təchizatlı xəstəxanada mütəxəssis qrup tərəfindən edilən anesteziya bütün riskləri minimuma endirir. Təhlükəsiz anesteziya tətbiq etmək üçün ilk şərt fərd üçün uyğun bir plan hazırlamaqdır. Araşdırmalar sübut edir ki, 30 il əvvəl 3 min anesteziya müalicəsindən biri anesteziya səbəbiylə ölümlə nəticələnirdisə, bu gün bu nisbət 185 min anesteziya müalicəsində birə enmişdir.

Əməliyyat zamanı oyanma ehtimalı

Əməliyyat zamanı oyaq və ya xəbərdar olmaq çox nadir haldır. İnsanlar tez-tez bəzi səsləri yuxuda olan kimi, ağrısız eşitdiklərini bildirirlər. Ancaq əməliyyat zamanı ağrı hiss etmək, reaksiya verə bilməmək kimi mənfi hal yoxdur. Yuxunun dərinliyinin artırılmasının şəxsi təhlükəsizlik üçün uyğun olmadığı bəzi cərrahi müdaxilələrdə, məsələn, travma və ya ürək əməliyyatı kimi, oyaqlıq riski bir qədər arta bilər. Bundan əlavə, qeysəriyyə əməliyyatlarında körpəyə yenidən zərər verməmək üçün daha az dozada dərman istifadə etmək, hissiyat riskini artırır. Anestezik dərmanların doza tələbi insandan insana dəyişir və çox nadir hallarda texniki nasazlıqlar və ya tibb işçilərinin səbəb olduğu səhvlər gözlənilməz oyanma dövrlərinə səbəb ola bilər.

Anesteziya hər kəsə verilə bilər, amma...

Lazım gələrsə hər kəsə anesteziya verilə bilər. Risk təhlilləri təxminən müəyyən edilir və buna uyğun olaraq qərar verilir. Səhiyyədə “anesteziya ala bilmirəm” deyə bir şey yoxdur. Anesteziyanın riskləri əməliyyatdan imtina riskləri ilə müqayisə edilir.

Əməliyyat texnikasına, xəstənin ümumi vəziyyətinə və anestezioloqun istifadə etdiyi üsullara bağlı olaraq anesteziyadan sonra titrəmə, ürəkbulanma, ağrı kimi arzuolunmaz nəticələr meydana gələ bilər. Anesteziyada istifadə olunan dərman və üsulların tibbdə tətbiq olunan bütün dərman və üsullar kimi yan təsirləri ola bilər. Anestezioloq xəstənin böyrək, qaraciyər və ağciyər funksiyalarını öyrənərək və qiymətləndirərək metodu təhlükəsiz edir. Təcrübəli bir anestezioloqun əlində, həyatınızın ən təhlükəsiz vəziyyətdəsiniz. Həkiminiz daim ürəyinizi, tənəffüsünüzü və qanınızdakı oksigen miqdarını izləyir.

Bölgəsəl anesteziya

Bədənin yalnız bir sahəsinin anesteziyasına bölgəsəl anesteziya deyilir. Bu prosedur zamanı sinir keçiriciliyini müvəqqəti dayandıran lokal anestezik dərmanlar istifadə olunur. Yerli anestezik dərmanlar ağrı da daxil olmaqla bir çox stimulun yüksək sinir mərkəzlərinə keçməsinin qarşısını alır və insanın ağrı hiss etməsinə mane olur. Ən sadə formada bu, diş həkimlərinin istifadə etdiyi anesteziya texnikasıdır. Bu üsulda dərman bəzən birbaşa sinir ətrafında, bəzən də kiçik toxuma ətrafında verilir. Bu prosedur üçün anesteziya ekspertizasına ehtiyac yoxdur.

Bölgəsəl anesteziya bəzən sinirlərin onurğa beynindən çıxdığı nahiyəyə tək doza dərman verilməklə, bəzən də oraya yerləşdirilən kateter vasitəsilə davamlı olaraq dərman verilərək tətbiq edilir. Bunlar spinal anesteziya, epidural anesteziya və kombinə edilmiş spinal-epidural anesteziya kimi qeyd olunan üsullardır. Bu üsullar bu sahələrdə təhsil almış anestezioloqlar tərəfindən tətbiq edilir. Bu prosedurlar anesteziya kimi də təyin edilə bilər. Analjeziya ağrıdan azad olmaq deməkdir. Məsələn, normal doğuş zamanı onurğa beyninin ətrafına yerləşdirilən kateter vasitəsilə davamlı olaraq dərman verilərək doğuş ağrısının qarşısı alına və bu yolla ağrısız doğum baş verə bilər. Eynilə, əməliyyatdan sonrakı dövrdə ağrıların müalicəsində bölgəsəl anesteziya üsullarından geniş istifadə olunur. Burada ümumi anesteziya ilə yanaşı regional anesteziyadan da istifadə olunur. Bu yolla həm əməliyyat zamanı, həm də əməliyyatdan sonra ağrı olmur.

Ağrıları aradan qaldırmaq məqsədi ilə yanaşı bir çox əməliyyatlarda, xüsusilə ortopediya, uroloji və ginekoloji əməliyyatlarda bölgəsəl anesteziya üsullarından istifadə edilir. Bu prosedurlarda xəstənin ümumi vəziyyəti yoxlanılır və xəstə sakitləşir. Beləliklə, əməliyyat mühitinin yaratdığı mənfi hiss aradan qaldırılır. Sakitləşdirici dərmanların verilməsi də xəstənin təzyiqinin və qan şəkərinin dəyişməsinin qarşısını alır.

Bu prosedurlar işi necə yerinə yetirəcəyini, texniki çətinlikləri, prosedurun mümkün təsirlərini və əks təsirlərini, əks təsirlərlə necə mübarizə aparacağını bilən həkimlərin əlində son dərəcə təhlükəsizdir. Anestezioloq xəstəyə bölgəsəl anesteziyanı yararsız hesab edərsə tətbiq edə bilməz. Bu prosedurlarda xəstənin əməkdaşlığı da çox önəmlidir.

Siqaret və alkoqolun mənfi təsiri varmı?

Yuxu və oyanma zamanı tənəffüs yollarının qəfil daralması daha çox siqaret çəkənlərdə olur. Xroniki spirt istifadəsi yüksək qan təzyiqi, aritmiya, ürək çatışmazlığı, qaraciyər funksiyasının pozulması, ürək-damar sistemi, qaraciyər və sinir sistemi kimi problemlərə səbəb ola bilər. Kəskin alkoqol qəbulu zamanı qanda şəkərin aşağı düşməsi, bədən istiliyinin aşağı düşməsi, qanda elektrolit balansının pozulması, tənəffüsün boğulması kimi əlavə təsirlərə görə təcili deyilsə əməliyyat təxirə salınmalıdır. Siqareti 2 ay əvvəl tərk etmək idealdır. Bununla belə, 2 həftə siqaret çəkməmək də siqaretlə bağlı riskləri azaldır. Alkoqoldan imtina da əməliyyat üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Uşaqlarda anesteziya risklidirmi?

Uşaqlar əməliyyatdan əvvəl sağlamlıq risklərini aşkar etmək üçün bir çox müayinədən keçirlər. İlk öncə uşağın ümumi müayinəsi və qan analizi aparılır, qanın laxtalanması yoxlanılır, monitorinq olunan xəstəlik varsa həkimdən məlumat alınır, hər şey qaydasındadırsa anesteziyaya icazə verilir. Zəruri hallarda xüsusi araşdırmalar da aparıla bilər. Yerli uyuşdurucu kremlər və sakitləşdirici dərmanlar uşaqların daha az ağrı hiss etməsi və valideynlərindən ayrıldıqları anı xatırlamalarının qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Anesteziyanın müddətində heç bir məhdudiyyət yoxdur.

Anesteziya riski uşağın vəziyyətinə, anadangəlmə xəstəliklərə, sağlamlıq ocağında təhlükəsizlik tədbirlərinə və tətbiqi həyata keçirəcək komandanın təcrübəsinə görə dəyişir. Bütün bu amillər müsbət olduqda, anesteziyanın yarada biləcəyi risk ehtimalı on mində 0,8-dir. Risk yarada biləcək vəziyyətlər arasında psixi problemlər, ürək və tənəffüs problemləri, tez-tez yuxarı tənəffüs yolları xəstəlikləri, üz anomaliyaları, beyin şişləri və çoxlu cərrahi əməliyyatların olması daxildir. Ancaq bu cür problemləri olan uşaqlarda ehtiyat tədbirləri görülməklə risk minimuma endirilə bilər.

Əməliyyat anında oyanmaq mümkündür?

Dünya təcrübəsində baş verənlər

Böyük Britaniyada hər il 300-dən çox insan ümumi anesteziya almasına baxmayaraq əməliyyat zamanı oyaq olduqlarını deyir. Bu sahədə aparılan ən böyük araşdırmanın nəticələrinə görə, bu vəziyyət hər 19 min cərrahi əməliyyatda görülə bilər. Əməliyyat zamanı oyanmanın ən çox keysəriyyə əməliyyatı üçün narkoz verilən qadınlarda və müəyyən dərmanlar verilən xəstələrdə olduğu bildirilir. Mütəxəssislərin fikrincə, bu vəziyyət kifayət qədər nadir olsa da, onun qarşısını almaq üçün hazırda görülən tədbirlərdən daha çox ehtiyat tədbirlərinə ehtiyac var.

Böyük Britaniya və İrlandiyanın Kral Anestezistlər Kolleci bir ildən çox müddət ərzində 3 milyon əvvəlki əməliyyatı araşdırıb. 300-dən çox xəstə əməliyyatlar zamanı müəyyən dərəcədə ayıqlıq olduğunu bildirdi. Oyanma epizodlarının əksəriyyəti qısamüddətli idi və əməliyyat başlamazdan əvvəl və ya bitdikdən sonra baş verdi. Bununla belə, bu təcrübəni yaşayanların 41 faizi uzunmüddətli psixoloji sıxıntı yaşayıb. Ən çox narahat edən isə iflic hissi və ünsiyyət qura bilməməkdir.

Adını açıqlamaq istəməyən xəstələrdən biri bu vəziyyəti 12 yaşında keçirdiyi ortodontik əməliyyat zamanı yaşayıb. Xəstə deyir: “Ətrafımda səslər eşidirdim və qorxu ilə anladım ki, əməliyyatın ortasında ayıldım, ancaq bir əzələmi belə hərəkət etdirə bilmədim. Ölmək üzrə olduğumu düşünürdüm."

Xəstə tədqiqatçılara əməliyyatdan sonra 15 il ərzində kabuslar gördüyünü və canavarların gəlib onu iflic etməyə çalışdığını gördüyünü söylədi. Bu hadisəni yaşadığını deyən hər bir xəstənin vəziyyəti yoxlanılıb və buna nəyin səbəb olduğu öyrənilməyə çalışılıb. Nəticələrə görə, bu təcrübələrin 90 faizi əməliyyat zamanı əzələləri iflic edən əzələ rahatladıcılarının normal olaraq şüuru zəiflədən dərmanlarla birlikdə verildiyi zaman baş verib.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu təcrübələrin bəzilərində xəstələrə yanlış dozada dərman verilmiş və əzələləri iflic olduğu halda şüurlu qalmışdır. Bundan əlavə, ümumi anesteziya altında keysəriyyə əməliyyatı keçirmiş qadınların bəziləri eyni təcrübəyə malik olduqlarını deyirlər. Qeysəriyyə əməliyyatı keçirən ən çox 670 qadından birinin ümumi anesteziya altında müəyyən bir şüur ​​səviyyəsini yaşaya biləcəyi təxmin edilir. Bununla belə, ekspertlər bunun qadını huşsuz saxlamağa çalışarkən körpəni şüurlu saxlamağa çalışmaq balansından qaynaqlana biləcəyini düşünürlər.

Təklif

Tədqiqatçılar bu vəziyyətin qarşısını almaq üçün əməliyyatlardan əvvəl istifadə olunacaq nəzarət cədvəlinin hazırlanmasını tələb edirlər.

Ayşən Vəli