İranın yeni nüvə planı - RAKURS

Tehran Vaşinqtona mərhələli razılaşma təklif edib

İran rəhbərliyi hazırda atəşkəs rejimi altında olan münaqişənin həlli üçün ABŞ-a mərhələli razılaşma təklif edib. Vaşinqton və Tehranın əvvəlcə İran və Livanda "yerində" hərbi əməliyyatların dayandırılması mexanizmi barədə razılığa gələcəyi gözlənilir. İkincisi, Hörmüz boğazının açılması müzakirə olunacaq. Tehran bu məsələdə tərəddüd etmək istəmir: ticarət gəmilərinə rüsum tətbiq etməkdə və yeni tranzit qaydalarına israr etməyə davam edir. İran nüvə proqramının bütün aspektlərini yalnız danışıqların son mərhələsində müzakirə etmək niyyətindədir. Prezident Donald Tramp da barışmazdır və iddia edir ki, ABŞ-ın dəniz blokadası İranın neft infrastrukturunu çənlərin daşması və boru kəmərlərinin boş dayanması səbəbindən işlək vəziyyətə gətirəcək.

İran təklifinin mahiyyəti 26 aprel axşamı Livanın Əl-Məyadin televiziya kanalı tərəfindən Tehrana yaxın mənbələrə əsaslanaraq bildirilib. Onların mənbələrinə görə, İslam Respublikası ABŞ ilə münaqişənin mərhələli şəkildə həllini müdafiə edib. Bu plana əsasən, tərəflər əvvəlcə 28 fevralda başlayan və 8 apreldə dondurulmuş ABŞ-İsrail əməliyyatının tamamilə dayandırılması şərtlərini, eləcə də Livanda Hizbullaha qarşı İsrail əməliyyatının dayandırılmasını müzakirə etməlidirlər. Yalnız bundan sonra İslam Respublikası "Hörmüz boğazının idarə olunması məsələlərinin müzakirə ediləcəyi ikinci mərhələyə" keçməyə hazırdır, deyə Əl-Mayadin mənbələri qeyd edir.

İran tərəfi nüvə proqramının bütün aspektlərini yalnız bu son mərhələdə müzakirə etməyə hazır olduğunu bildirib.

Vəziyyətlə tanış olan Axios mənbələrinə görə, ABŞ-a əsas vasitəçisi olan Pakistan vasitəsilə göndərilən İran təklifi əsasən Hörmüz boğazı ətrafındakı böhranı və Amerika blokadasını həll etməyə yönəlib. Axios qeyd edir ki, bu təşəbbüs çərçivəsində "atəşkəs" uzun müddətə uzadılacaq və nüvə danışıqları yalnız Hörmüz boğazı açıldıqdan və blokada qaldırıldıqdan sonra başlayacaq.

Axios xəbər verir ki, İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi vasitəçilərə İran rəhbərliyi daxilində ABŞ-ın nüvə proqramı ilə bağlı tələblərinə necə cavab vermək barədə fikir birliyinin olmadığını bildirib. Bu tələblər ölkədə uranın zənginləşdirilməsinin ən azı on il müddətinə dondurulması və İslam Respublikasından yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş nüvə materialının çıxarılması ilə bağlıdır. Müxalifət peyk televiziya kanalı olan "Iran International"ın məlumatına görə, nüvə məsələsinin danışıqlar prosesinə daxil edilib-edilməməsi ilə bağlı mübahisələr artıq İranın əsas əlaqəsi olan Parlament sədri Məhəmməd Bağır Qalibafın danışıqlardan çıxarılmasına səbəb olub.

27 apreldə Rusiyaya yola düşməzdən bir gün əvvəl cənab Əraqçi mühüm regional vasitəçi olan Omana səfər edib. Məskatda keçirilən danışıqlar Tehranın Hörmüzdən keçən gəmilərə tranzit rüsumları tətbiq etmək fikrindən əl çəkmədiyini göstərir. Küveytin "Əl-Carida" nəşrinin mənbələrinə görə, İranın xarici işlər naziri Oman rəhbərliyini Hörmüz boğazının o biri tərəfində yerləşən sultanlığın gəmilərdən rüsum almaq hüququna malik olduğuna və gəmiçilik zolağının iki ölkə tərəfindən birgə idarə oluna biləcəyinə inandırmağa çalışıb. Lakin "Əl-Carida"nın mənbələri bildiriblər ki, Oman hakimiyyəti bu ideyanı rədd edib və beynəlxalq hüquqa sadiqliklərini bir daha təsdiqləyib.

Ayrı bir vaxtda cənab Əraqçi Oman tərəfindən İran və Fars körfəzi ölkələri arasında münasibətlərdə vasitəçilik etməyi xahiş etdi. İranlı nazir, Amerika qoşunlarının yerləşdirilməsinin qisası olaraq 28 fevraldan bəri İranın kütləvi atəşinə məruz qaldığını vurğulayaraq, "Qonşularımız bizim prioritetimizdir" deyə vurğuladı.

ABŞ və İrandan olan danışıqçıların ötən həftənin sonunda Pakistanda görüşməsi gözlənilirdi, lakin Tehran Vaşinqtonun 13 apreldə tətbiq etdiyi dəniz blokadasının ləğv edilməsi şərtini irəli sürdü. Bundan sonra Donald Tramp nümayəndələri Cared Kuşner və Stiv Vitkoffun Pakistana səfərini ləğv etdi. "Hazırkı vəziyyətdə onları 18 saatlıq uçuşa göndərməyin mənasını görmürəm. Bu, çox uzundur. Biz bunu telefonla edə bilərik. İranlılar istəsələr, bizə zəng edə bilərlər. Biz sadəcə getməyəcəyik" deyə Ağ Ev rəhbəri vurğuladı.

ABŞ-ın İran limanlarının blokadasını ləğv etmək planı yoxdur.

Bazar günü, 26 apreldə Fox News-a verdiyi müsahibədə cənab Tramp əmin olduğunu bildirib ki, blokada İranın neft infrastrukturunun daşması səbəbindən istifadəyə yararsız hala düşməsinə səbəb olacaq. "Sisteminizdən çoxlu miqdarda neft axdıqda, hər hansı bir səbəbdən nefti saxlama çənlərinə və ya gəmilərə yükləyə bilmədiyiniz üçün həmin boru kəməri bağlanarsa, həmin boru kəməri içəridən partlayır", - deyə Amerika lideri bildirib. "Onlar deyirlər ki, bunun baş verməsi üçün İran hakimiyyətinin cəmi üç günü var".

Bu, çox güman ki, İranın çənlərin daşması səbəbindən saxlama tutumunun tükənməsi səbəbindən aprelin 29-da neft yataqlarını bağlamağa məcbur ola biləcəyi ilə bağlı proqnozlara aiddir. Lakin, CNN-in müsahibə verdiyi ekspertlərin qeyd etdiyi kimi, bu cür hallarda standart sənaye təcrübəsi neft hasilatını tənzimləmək və quyuların işini yavaşlatmaqdır. Analitiklər vurğulayırlar ki, bu cür hallarda partlayışlar baş vermir.

V.VƏLİLİ