Kənd qadını, şəhər qadını: Kim daha çətin həyat yaşayır? - ARAŞDIRMA

Kənd qadınının əməyi niyə çox vaxt görünmür, şəhər qadını isə qazandığı gəlirin nə qədərini özünə ayıra bilir? Dünyada və Azərbaycanda qadınların yaşayış şəraiti, əmək imkanları və gündəlik məsuliyyətləri arasındakı fərqlər nədən qaynaqlanır?

Kənddə səhər tezdən başlayan günün böyük hissəsi ailə təsərrüfatına, ev işlərinə və uşaqların qayğısına sərf oluna bilər. Şəhərdə isə qadın işə çatmaq üçün saatlarla yolda vaxt keçirə, gün ərzində peşə fəaliyyəti ilə məşğul ola, axşam evə qayıtdıqdan sonra ailə məsuliyyətlərini yerinə yetirə bilər. Yaşayış məkanları fərqli olsa da, hər iki qadının həyatında ortaq bir problem var: əmək, vaxt və ailə məsuliyyətlərinin bölgüsü.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Kənd və şəhər qadınlarını müqayisə edərkən məsələyə yalnız kimin daha çox qazandığı və ya kimin daha rahat evdə yaşadığı prizmasından yanaşmaq düzgün olmaz. Təhsil, iş imkanları, səhiyyə xidmətlərinə çıxış, nəqliyyat, kommunal infrastruktur, ailədaxili münasibətlər və iqtisadi müstəqillik qadının həyat keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Dünyanın müxtəlif ölkələrində bu amillər fərqli şəkildə özünü göstərsə də, qadınların əməyinin qiymətləndirilməsi və ödənişsiz iş yükü mühüm problemlər olaraq qalır.

Dünya təcrübəsi: Kənd qadınının əməyi niyə görünməz qalır?

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatlarına əsasən, kənd qadınları ərzaq istehsalında, ailə təsərrüfatlarının fəaliyyətində və kənd iqtisadiyyatında mühüm rol oynayırlar. Bununla belə, onların iqtisadi imkanları kişilərlə eyni səviyyədə deyil. Torpaq və maliyyə resurslarına çıxış, texnologiyalardan istifadə, peşə hazırlığı və məhsulların satış bazarlarına çıxarılması qadınların qarşılaşdığı əsas çətinliklər sırasındadır.

FAO qeyd edir ki, kənd təsərrüfatında çalışan qadınlar qeyri-formal, mövsümi və sosial müdafiəsi zəif olan işlərdə çalışmağa daha çox meyilli ola bilirlər. Onların üzərinə düşən məişət və qayğı məsuliyyətləri də ödənişli fəaliyyətə ayıra bildikləri vaxtı məhdudlaşdırır.

Bu vəziyyətin mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, qadının ailə təsərrüfatında çalışması hər zaman onun ayrıca gəlir əldə etməsi demək deyil. O, torpağın becərilməsində, məhsulun yığılmasında, heyvanların saxlanılmasında və ərzağın hazırlanmasında iştirak edə bilər. Lakin təsərrüfatın gəlirlərinə nəzarət etmək, istehsal vasitələrinə sahib olmaq və qazancın necə xərclənməsi barədə qərar vermək imkanları fərqli ola bilər.

FAO-nun kənd təsərrüfatı və ərzaq sistemlərində qadınların vəziyyətinə dair məlumatlarında daha bir mühüm məqam diqqət çəkir: kənd təsərrüfatında çalışan qadınlar orta hesabla kişilərdən daha az əməkhaqqı alırlar. Təşkilatın təqdim etdiyi qlobal göstəriciyə görə, kənd təsərrüfatında muzdla çalışan qadınların qazancı kişilərin qazancından orta hesabla 18 faiz aşağıdır. Bu göstərici bütün ölkələrdə və bütün iş növlərində eyni fərqin olduğunu göstərmir, lakin problemin beynəlxalq miqyasını ortaya qoyur.

Kənd qadınlarının iqtisadi müstəqilliyinə təsir edən başqa bir məsələ torpaq və kredit imkanlarıdır. Torpaq üzərində mülkiyyət hüququ və ya kredit üçün tələb olunan təminatın olmaması qadının öz təsərrüfatını genişləndirməsini çətinləşdirə bilər. Belə olduqda qadın istehsalda fəal iştirak etsə də, biznesini inkişaf etdirmək üçün lazım olan maliyyə resurslarına çıxış əldə etməyə bilər.

Bununla belə, kənd həyatı yalnız çətinliklərdən ibarət deyil. Ailə təsərrüfatı, torpaq və təbii resurslara çıxış, yerli istehsal və özünüməşğulluq imkanları düzgün dəstək mexanizmləri ilə qadınlar üçün gəlir mənbəyinə çevrilə bilər. Burada əsas məsələ qadının əməyinin real iqtisadi dəyər qazanması və onun istehsal etdiyi məhsuldan əldə olunan gəlir üzərində qərarvermə imkanlarının genişlənməsidir.

Şəhər qadını daha müstəqildirmi?

Şəhərlərdə təhsil müəssisələrinin, xəstəxanaların, iş yerlərinin, ictimai nəqliyyatın və müxtəlif xidmətlərin daha geniş olması qadınların seçim imkanlarını artıra bilər. Qadın peşə təhsili ala, müxtəlif sektorlarda işləyə, öz biznesini qura və ya rəqəmsal platformalar vasitəsilə fəaliyyət göstərə bilər.

Lakin şəhərdə yaşamaq öz-özlüyündə iqtisadi müstəqillik təmin etmir. İş tapmaq, kifayət qədər gəlir əldə etmək, mənzil və gündəlik xərcləri qarşılamaq, uşaqlara qulluq üçün münasib xidmətlərdən istifadə etmək qadının həyatına birbaşa təsir göstərir.

Xüsusilə azyaşlı uşaqları olan qadınlar üçün iş və ailə həyatını uzlaşdırmaq mühüm məsələyə çevrilir. İş saatları, uşağın bağçaya aparılması, məktəbdən götürülməsi, xəstələndikdə ona kimin baxması və ev işlərinin necə bölüşdürülməsi qadının gündəlik planını müəyyən edə bilər.

Bu baxımdan, şəhərdə yaşayan və əməkhaqqı alan qadının vəziyyəti də birmənalı şəkildə daha əlverişli sayıla bilməz. Onun qazancı yüksək olsa belə, mənzil, nəqliyyat, ərzaq və uşaq baxımı xərcləri gəlirin böyük hissəsini əhatə edə bilər. Kənddə yaşayan qadının isə daha az pul gəliri olsa da, ailənin öz təsərrüfatından ərzaq əldə etmək imkanı ola bilər. Ancaq bu cür müqayisələr konkret ailələrin gəlirləri və xərcləri araşdırılmadan ümumi nəticə kimi təqdim edilə bilməz.

Əsas fərq yaşayış məkanından daha çox qadının resurslara çıxışında, ailə daxilində məsuliyyətlərin bölgüsündə və öz həyatına dair qərarları nə dərəcədə sərbəst verə bilməsindədir.

Ödənişsiz əmək: Hər iki qadının ortaq problemi

Kənd və şəhər qadınlarının həyatında ən mühüm ortaq məsələlərdən biri ev və qayğı işlərinin bölgüsüdür. Yemək hazırlamaq, təmizlik, paltar yumaq, uşaqlara baxmaq, yaşlı ailə üzvlərinə qulluq etmək və gündəlik məişəti idarə etmək vaxt və əmək tələb edir. Lakin bu işlərin böyük hissəsi əməkhaqqı ilə müşayiət olunmadığı üçün iqtisadi göstəricilərdə görünmür.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 2024-cü ildə açıqladığı hesablamalara görə, 2023-cü ildə dünyada 748 milyon insan ödənişsiz qayğı məsuliyyətlərinə görə əmək bazarında iştirak etmirdi. Onların 708 milyonu qadınlar, 40 milyonu isə kişilər idi. Bu rəqəmlər qayğı öhdəliklərinin qadınların əmək bazarına çıxışına təsirini göstərir.

Qadının ödənişsiz əməyə sərf etdiyi vaxt onun peşəkar inkişafına, əlavə təhsil almasına, istirahətinə və şəxsi maraqlarına ayıra biləcəyi vaxtı azalda bilər.

Kənddə yaşayan qadın üçün ev işlərinə əlavə olaraq ailə təsərrüfatının idarə edilməsi, heyvanlara qulluq və mövsümi kənd təsərrüfatı işləri də düşə bilər. Şəhərdə yaşayan qadın isə işdən sonra ev işlərini yerinə yetirə, uşaqların təhsili ilə məşğul ola və ailənin gündəlik ehtiyaclarını qarşılaya bilər.

Bu səbəbdən qadınların vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız onların neçə saat işlədiyinə və nə qədər əməkhaqqı aldığına baxmaq kifayət deyil. Ödənişsiz əməyə sərf edilən vaxt, ailədaxili əmək bölgüsü və istirahət imkanları da nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycanda qadınların vəziyyəti: Rəqəmlər nə deyir?

Azərbaycan üzrə müqayisə aparmaq üçün əsas mənbələrdən biri Dövlət Statistika Komitəsinin “Azərbaycanda qadınlar və kişilər” statistik məcmuəsi və gender göstəriciləridir. Bu məlumatlarda məşğulluq, əməkhaqqı, sahibkarlıq, təhsil, yaşayış səviyyəsi və kənd təsərrüfatında iştirak kimi istiqamətlər üzrə göstəricilər təqdim olunur.

Dünya Bankının gender məlumatlarına əsasən, 2025-ci ildə Azərbaycanda 15 yaşdan yuxarı qadınların işçi qüvvəsində iştirak səviyyəsi 60,8 faiz, kişilərdə isə 66 faiz olub. Bu göstərici işləyən və iş axtaran şəxsləri əhatə edir; yalnız faktiki işləyənlərin payını ifadə etmir. Həmin mənbədə 2025-ci il üçün həssas məşğulluq göstəricisi qadınlarda 58,5 faiz, kişilərdə isə 49,3 faiz səviyyəsində təqdim olunur. Bu kateqoriya sabit əmək münasibətləri və sosial müdafiə imkanları məhdud olan məşğulluq formalarını əhatə edir.

Bu rəqəmlər göstərir ki, qadınların əmək bazarında iştirakı ilə yanaşı, onların hansı şəraitdə işləməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məşğulluq faktı təkbaşına sabit gəlir, sosial sığorta, təhlükəsiz əmək şəraiti və iqtisadi müstəqillik barədə tam təsəvvür yaratmır.

Digər tərəfdən, Azərbaycanda qadınların məşğulluğu müxtəlif sahələri əhatə edir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarında iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə qadın və kişilərin əməkhaqqı, fərdi sahibkarların gender bölgüsü və kənd təsərrüfatında çalışanların cins üzrə bölgüsü ayrıca izlənilir. Bu göstəricilər kənd və şəhər qadınlarının vəziyyətini daha dəqiq araşdırmaq üçün əhəmiyyətlidir.

Lakin ümumi gender statistikası ilə kənd və şəhər qadınları arasında birbaşa fərqi qarışdırmaq olmaz. Məsələn, qadınların işçi qüvvəsində iştirak göstəricisi onların hansı hissəsinin kənddə və ya şəhərdə yaşadığını, nə qədər gəlir əldə etdiyini və ev işlərinə neçə saat sərf etdiyini təkbaşına göstərmir.

Ona görə də Azərbaycanda kənd və şəhər qadınlarının həyat şəraitini müqayisə edən araşdırmada yaşayış yeri və cins üzrə məşğulluq, işsizlik, əməkhaqqı, kənd təsərrüfatında iştirak və həyat səviyyəsi göstəriciləri birlikdə təhlil edilməlidir.

Kənd qadını Azərbaycanda hansı çətinliklərlə üzləşə bilər?

Azərbaycanın kənd yerlərində qadınların gündəlik həyatı yaşadıqları ərazidən, ailənin maddi vəziyyətindən və məşğulluq imkanlarından asılı olaraq dəyişir. Bir kənddə iş yeri, məktəb, tibb məntəqəsi və ictimai nəqliyyat əlçatan ola bilər, digər yaşayış məntəqəsində isə bu xidmətlərə çatmaq üçün daha uzun məsafə qət etmək lazım gələ bilər.

Kənd qadınlarının vəziyyətini araşdırarkən bir neçə əsas məsələ diqqətdə saxlanılmalıdır.

Birincisi, ailə təsərrüfatında görülən işin iqtisadi dəyəridir. Qadın tərəvəz yetişdirə, heyvan saxlaya, məhsul yığa, süd məhsulları hazırlaya və onların satışında iştirak edə bilər. Ancaq bu fəaliyyətin gəlir gətirib-gətirmədiyi, gəlirin kim tərəfindən idarə olunduğu və qadının əməyinin necə qiymətləndirildiyi ayrıca araşdırılmalıdır.

İkincisi, xidmətlərə çıxış məsələsidir. Uşaq bağçasının, ailə sağlamlıq mərkəzinin, məktəbin və ictimai nəqliyyatın əlçatanlığı qadının həm işləmək, həm də ailə məsuliyyətlərini yerinə yetirmək imkanlarına təsir edir.

Üçüncüsü, kənd təsərrüfatında qadın sahibkarlığıdır. Torpaqdan istifadə, kredit əldə etmək, məhsulu bazara çıxarmaq, müasir avadanlıq və texnologiyalardan yararlanmaq qadının təsərrüfatını gəlirli fəaliyyətə çevirməsinə kömək edə bilər. FAO-nun beynəlxalq təhlilləri də torpaq, maliyyə, texnologiya və bazarlara çıxışın kənd qadınlarının iqtisadi imkanları üçün vacib olduğunu göstərir.

Bütün bunlar kənd qadınının həyatının yalnız ev və ailə çərçivəsində qiymətləndirilməsinin düzgün olmadığını göstərir. O, həm ailə təsərrüfatının iştirakçısı, həm ərzaq istehsalçısı, həm də iqtisadi fəaliyyətin potensial sahibkarı ola bilər.

Şəhər qadınının əsas problemi: Gəlir və vaxt arasında seçim

Şəhərlərdə yaşayan qadınlar üçün əmək bazarına çıxış imkanları daha geniş olsa da, iş və ailə məsuliyyətlərinin uzlaşdırılması çətinlik yarada bilər.

Xüsusilə uşaqlı ailələrdə bağça və məktəbin iş saatları ilə valideynlərin iş qrafiki üst-üstə düşmədikdə əlavə təşkilati və maliyyə yükü yaranır. Uşağa baxmaq üçün yaxınların köməyinə ehtiyac, ödənişli baxıcı xidmətləri və gündəlik nəqliyyat xərcləri ailənin büdcəsinə təsir edə bilər.

Şəhər qadınının vəziyyətini qiymətləndirərkən onun yalnız əməkhaqqına deyil, həmin gəlirin real alıcılıq qabiliyyətinə də baxmaq lazımdır. Eyni zamanda, qadının işdə irəliləmək, peşə bacarıqlarını artırmaq və rəhbər vəzifələrə yüksəlmək imkanları araşdırılmalıdır.

Şəhərdə yaşayan qadının daha çox xidmətə yaxın olması həmin xidmətlərdən mütləq istifadə edə bilməsi demək deyil. Xidmətin mövcudluğu ilə onun qiymət baxımından əlçatanlığı arasında fərq var.

Bu baxımdan, şəhər qadınlarının həyat keyfiyyətini müəyyən edən amillərdən biri də gəlirin nə qədərinin mənzilə, nəqliyyata, ərzağa və uşaqların qayğısına sərf olunmasıdır. Konkret müqayisə üçün müxtəlif gəlir qruplarına aid ailələrin xərcləri və gündəlik vaxt bölgüsü araşdırılmalıdır.

Kənd və şəhər qadınları arasında əsas fərq nədir?

Dünya təcrübəsi göstərir ki, kənd və şəhər qadınlarının qarşılaşdıqları problemlər bir-birindən fərqlənsə də, onların bəziləri ortaqdır.

Kənd yerlərində qadınların əsas çətinlikləri arasında formal məşğulluğa, maliyyə resurslarına, texnologiyalara və bazarlara çıxış, eləcə də məişət və təsərrüfat işlərinin birləşməsi yer ala bilər. Şəhərlərdə isə iş və ailə məsuliyyətlərini uzlaşdırmaq, yaşayış xərclərini qarşılamaq və uşaqlara qulluq xidmətlərindən istifadə etmək mühüm məsələlərdəndir. Bu fərqlər hər bir ölkədə və yaşayış məntəqəsində eyni şəkildə özünü göstərmir.

Azərbaycan üzrə də kənd və şəhər qadınlarının həyatını yalnız yaşayış yerinə əsasən qiymətləndirmək olmaz. Kənddə yaşayan, sabit gəlirli biznesi və müasir xidmətlərə çıxışı olan qadının imkanları şəhərdə yaşayan, aşağı gəlirli və sosial dəstəyi məhdud qadının imkanlarından geniş ola bilər. Eyni zamanda, şəhərdə yüksək təhsilli və yaxşı gəlir əldə edən qadınla ailə təsərrüfatında ödənişsiz çalışan kənd qadınının iqtisadi müstəqilliyi arasında fərqlər yarana bilər.

Buna görə də əsas sual “Kənd qadını daha çətin yaşayır, yoxsa şəhər qadını?” olmamalıdır. Daha düzgün yanaşma qadınların əməyə, gəlirə, xidmətlərə, mülkiyyətə və qərarvermə imkanlarına çıxışını müqayisə etməkdir.

Qadının həyat keyfiyyətini yaşadığı yer deyil, imkanları müəyyən edir

Kənd və şəhər qadınlarının həyatını müqayisə edərkən bir məqam aydın görünür: qadının əməyinin görünməsi, gəlir əldə etməsi və öz vaxtı üzərində nəzarəti onun həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.

Kənd qadını üçün ailə təsərrüfatında gördüyü işin iqtisadi dəyər qazanması, maliyyə resurslarına və bazarlara çıxışın genişlənməsi vacibdir. Şəhər qadını üçün isə əlçatan uşaq baxımı xidmətləri, münasib yaşayış imkanları və ailə məsuliyyətlərinin daha ədalətli bölüşdürülməsi əhəmiyyət daşıyır. Hər iki halda qadının təhsilini davam etdirməsi, işləməsi, istirahət etməsi və gələcəyi ilə bağlı sərbəst qərar verməsi üçün şərait yaradılmalıdır.

Azərbaycanda bu mövzunun daha dəqiq araşdırılması üçün müxtəlif bölgələrdə yaşayan qadınlarla müsahibələr aparmaq, onların gündəlik iş qrafikini, aylıq gəlir və xərclərini, xidmətlərə çıxış imkanlarını müqayisə etmək lazımdır. Rəsmi statistika ilə yanaşı, qadınların öz təcrübələri də araşdırmanın mühüm hissəsi olmalıdır.

Çünki qadının həyatını anlamaq üçün yalnız onun harada yaşadığını və hansı işdə çalışdığını bilmək kifayət etmir. Əsas məsələ onun nə qədər işlədiyi, əməyinin necə qiymətləndirildiyi, qazandığı gəlir üzərində hansı qərarları verə bildiyi və özünə nə qədər vaxt ayıra bildiyidir.

Ayşən Vəli