Sammitin əsas məqsədlərindən biri Asiyada sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsidir. - ŞƏRH

"Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin VII Zirvə Görüşü beynəlxalq münasibətlər sistemində dərinləşən ziddiyyətlər, təhlükəsizlik arxitekturasının transformasiyası və yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin axtarışı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır". Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Azər Kərimli söyləyib.

Onun sözlərinə görə, bu sammit Azərbaycanın regional və qlobal siyasətdə artan rolunu nümayiş etdirməklə yanaşı, ölkəmizin diplomatik təşəbbüslərinin daha geniş coğrafiyada reallaşdırılması üçün yeni imkanlar yaradır:

"Müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin əsas paradokslarından biri dövlətlər arasında iqtisadi və texnoloji qarşılıqlı asılılığın artmasına baxmayaraq, siyasi etimadın zəifləməsi, geosiyasi rəqabətin kəskinləşməsi və təhlükəsizlik risklərinin genişlənməsidir. Beynəlxalq hüququn prinsiplərinə münasibətdə ikili standartların meydana çıxması, regional münaqişələrin uzanması, güc amilinin diplomatik mexanizmlərlə rəqabətə girməsi mövcud beynəlxalq sistemin dayanıqlılığına ciddi təsir göstərir.

Belə bir şəraitdə Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin — AQEM-in əhəmiyyəti onun müxtəlif geosiyasi maraqlara malik dövlətləri dialoq müstəvisində birləşdirmək imkanları ilə müəyyən olunur. Asiya dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarının, mühüm enerji və nəqliyyat marşrutlarının, eyni zamanda, mürəkkəb təhlükəsizlik problemlərinin cəmləşdiyi məkandır. Bu coğrafiyada etimadın möhkəmləndirilməsi yalnız regional deyil, bütövlükdə beynəlxalq sabitlik baxımından əhəmiyyətlidir.

Bakıda keçirilən VII Zirvə Görüşü məhz bu reallıqlar fonunda diqqət çəkir. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyi ölkəmizin beynəlxalq münasibətlərdə artan siyasi çəkisinin və çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi önəmin göstəricisidir. Lakin sədrliyin mahiyyətini yalnız yüksək səviyyəli görüşlərin təşkili və dövlət başçılarının Bakıda bir araya gəlməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əsas məsələ mövcud platformanın potensialından istifadə etməklə dövlətlər arasında əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini müəyyənləşdirmək, dialoqu davamlı mexanizmlərlə təmin etmək və siyasi razılaşmaların praktiki nəticələrə çevrilməsinə töhfə verməkdir.

Azərbaycanın son iki ildə AQEM-ə sədrliyi çərçivəsində həyata keçirilən fəaliyyətin və təşkilatın gələcək inkişaf istiqamətlərinin sammitin gündəliyinə daxil edilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Bu, Azərbaycanın sədrliyə yalnız təşkilati funksiya kimi deyil, institusional inkişaf və siyasi dialoqun dərinləşdirilməsi üçün imkan kimi yanaşdığını göstərir. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan özünün xarici siyasət prioritetlərini müxtəlif çoxtərəfli platformalarda uzlaşdırmaq, ayrı-ayrı regionlar arasında siyasi və iqtisadi əlaqələri genişləndirmək imkanlarına malikdir. Qoşulduğu və əməkdaşlıq etdiyi beynəlxalq təşkilatların müxtəlifliyi ölkəmizə fərqli tərəfdaşlarla dialoqu inkişaf etdirmək və milli maraqlarını daha geniş diplomatik müstəvidə ifadə etmək imkanı yaradır.

Sammitin mühüm istiqamətlərindən biri AQEM-in institusional inkişafı və fəaliyyət effektivliyinin artırılmasıdır. Bu platformanın potensialı Asiyada təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad məsələlərinin müzakirəsi üçün geniş imkanlar yaradır. Ancaq üzv dövlətlərin sayının və təmsilçilik səviyyəsinin yüksək olması özlüyündə effektivliyin təminatı deyil. Müxtəlif siyasi maraqların uzlaşdırılması, qərarların həyata keçirilməsi və ortaq prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi davamlı institusional mexanizmlər tələb edir. Bu baxımdan AQEM-in beynəlxalq təşkilata transformasiyası istiqamətində müzakirələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə bir inkişaf təşkilatın hüquqi və institusional əsaslarını möhkəmləndirməklə yanaşı, onun fəaliyyətinin daha sistemli qurulmasına şərait yarada bilər.

Lakin institusional dəyişikliklər yalnız formal strukturun təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas məqsəd üzv dövlətlərin siyasi iradəsini konkret əməkdaşlıq layihələrinə çevirmək, etimad quruculuğu tədbirlərinin əhatəsini genişləndirmək və qəbul edilən qərarların icrası üçün səmərəli mexanizmlər formalaşdırmaq olmalıdır. Başqa sözlə, AQEM-in gələcək nüfuzu onun nə dərəcədə geniş təmsil olunması ilə yanaşı, üzv dövlətlər üçün hansı praktiki nəticələri təmin edə bilməsindən asılı olacaq.
AQEM-in əsas məqsədlərindən biri Asiyada sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsidir. Bu məqsədin reallaşdırılması isə təhlükəsizlik anlayışına yalnız hərbi-siyasi müstəvidən yanaşmamağı tələb edir. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq, nəqliyyat əlaqələrinin davamlılığı, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal infrastrukturun qorunması və siyasi dialoq da müasir təhlükəsizlik sisteminin ayrılmaz elementləridir.

Bununla belə, bütün bu istiqamətlərin səmərəliliyi beynəlxalq münasibətlərin fundamental prinsiplərinə münasibətdən asılıdır. Dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, mübahisələrin dinc vasitələrlə həlli, beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsi etimadın formalaşmasının əsas şərtləridir.
Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyi və ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı təcrübəsi bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz üçün təhlükəsizlik məsələsi mücərrəd siyasi anlayış deyil, uzun illər davam etmiş münaqişənin nəticələri, suverenliyin təmin edilməsi və regionda davamlı sülhün qurulması ilə birbaşa bağlı olan təcrübədir. Prezident İlham Əliyevin sammitdəki çıxışında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına, işğal dövrünün nəticələrinə və regionda sülhün qorunmasının vacibliyinə toxunması da bu siyasi məntiq çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, sülh əldə edildikdən sonra da onun qorunması və möhkəmləndirilməsi xüsusi məsuliyyət tələb edir.

Bu yanaşma Azərbaycanın regional gündəliyinin mühüm istiqamətini ifadə edir: hərbi-siyasi qarşıdurmanın başa çatması davamlı sülhün avtomatik təmin olunması demək deyil. Sülhün möhkəmlənməsi üçün siyasi iradə, qarşılıqlı öhdəliklərə hörmət və gələcək əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir. AQEM-in əhəmiyyəti təhlükəsizlik və diplomatiya məsələləri ilə məhdudlaşmır. Asiya ilə Avropa arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, nəqliyyat bağlantılarının inkişafı və ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi də Azərbaycanın maraqları ilə üst-üstə düşür.

Qlobal iqtisadiyyatda təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığı, daşımaların təhlükəsizliyi və alternativ marşrutlara tələbatın artması Azərbaycanın geoiqtisadi mövqeyini gücləndirən amillərdəndir. Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı, daha sonra Avropa istiqamətini birləşdirən nəqliyyat bağlantıları ölkəmizə beynəlxalq ticarət sistemində mühüm rol oynamaq imkanı verir.
Bu baxımdan Orta Dəhlizin inkişafı yalnız nəqliyyat layihəsi deyil. O, həm də iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, regional qarşılıqlı asılılığın gücləndirilməsi və tərəfdaş dövlətlər arasında uzunmüddətli maraqların formalaşdırılması vasitəsidir.

Nəqliyyat və logistika əlaqələrinin inkişafı dövlətlər üçün qarşılıqlı iqtisadi fayda yaratmaqla yanaşı, regional sabitliyin möhkəmlənməsinə də töhfə verə bilər. Bununla belə, bu potensialın reallaşması üçün infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsal sistemlərin uzlaşdırılması, sərhədkeçmə imkanlarının yaxşılaşdırılması və siyasi koordinasiyanın gücləndirilməsi tələb olunur.

AQEM çərçivəsində nəqliyyat bağlantıları, rəqəmsallaşma və dayanıqlı iqtisadi artım məsələlərinin müzakirəsi bu səbəbdən xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan üçün əsas vəzifə siyasi dialoqu iqtisadi əməkdaşlığın konkret nəticələri ilə əlaqələndirməkdir.
İstənilən beynəlxalq zirvə görüşünün uğuru onun keçirildiyi məkana və iştirakçıların səviyyəsinə görə deyil, yaratdığı siyasi və praktiki nəticələrə görə qiymətləndirilməlidir. AQEM-in VII Zirvə Görüşü də bu baxımdan istisna deyil.

Sammitin nəticələri ilk növbədə qəbul edilən sənədlərin məzmununda, təşkilatın institusional inkişafı istiqamətində atılan addımlarda, üzv dövlətlər arasında əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsində və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən konkret mexanizmlərdə öz əksini tapmalıdır.
Azərbaycan üçün isə bu tədbirin əhəmiyyəti daha geniş siyasi çərçivəyə malikdir. Bakı bir tərəfdən AQEM-in fəaliyyətinin gücləndirilməsinə töhfə verir, digər tərəfdən özünün beynəlxalq siyasi və iqtisadi əlaqələrini inkişaf etdirmək üçün yeni imkanlar əldə edir. Ən mühüm məsələ Azərbaycanın coğrafi mövqeyinin diplomatik təşəbbüslər, nəqliyyat əlaqələri və iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsilə real üstünlüklərə çevrilməsidir. Bu, ölkəmizin yalnız Şərqlə Qərb arasında tranzit məkanı kimi deyil, həm də regional dialoqun və çoxtərəfli əməkdaşlığın fəal iştirakçısı kimi mövqeyini gücləndirə bilər.

Bütövlükdə, AQEM-in VII Zirvə Görüşü Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə artan rolunun nümayişi olmaqla yanaşı, Asiyada təhlükəsizlik və etimad məsələlərinin müzakirəsi üçün əhəmiyyətli platformadır. Sammitin uzunmüddətli əhəmiyyəti isə Bakıda səsləndirilən siyasi mesajların hansı dərəcədə konkret qərarlara, davamlı əməkdaşlıq mexanizmlərinə və praktiki nəticələrə çevriləcəyindən asılı olacaq. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə beynəlxalq diplomatik təşəbbüslərini ölkənin milli maraqları, regional sabitlik və qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlıq prinsipləri ilə uzlaşdırmaqdır. Bakı sammitinin strateji dəyəri də məhz bu imkanların nə dərəcədə səmərəli reallaşdırılacağı ilə ölçüləcək".