Kremldən Paşinyana MDB şapalağı – BAXIŞ BUCAĞI

Sankt-Peterburqda Rusiya prezidenti Vladimir Putin tərəfindən ənənəvi olaraq Yeni il qabağı çağırılan MDB dövlət başçılarının qeyri-rəsmi görüşü başlayıb. Sammitin ev sahibi Rusiya prezidenti Azərbaycan, Ermənistan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistandan olan həmkarlarını danışıqlar masası arxasında deyil, Sankt-Peterburqun saray və park komplekslərini gəzərkən ünsiyyətə başlamağa dəvət edib. Birlik ölkələrinin liderləri Pavlovsk Muzey-Qoruğuna gəliblər. İkitərəfli görüş keçirən Azərbaycan və Belarus prezidentləri istisna olmaqla, bütün qonaqları Pavlovskda xor Milad mahnıları ilə qarşılayıb.

Paşinyan Sankt-Peterburqa niyə gəldi?

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan da Rusiyaya iki günlük işgüzar səfərə gedib. Bir müddət əvvəl Rusiya-Ermənistan münasibətlərində tamamilə təbii olan şey indi az qala sensasiyaya çevrilib. Baş nazir əvvəlcə Avrasiya Ali İqtisadi Şurasının iclasında, dekabrın 26-da isə MDB-nin qeyri-rəsmi sammitində iştirak edib.

Erməni mediası bu səfərə xüsusi diqqət yetirir, çünki son vaxtlar Ermənistan rəsmiləri postsovet məkanında baş verən hadisələrə açıq-aşkar etinasızlıq göstərməyə başlayıblar. Oktyabrda Paşinyan Aİİ və MDB-nin hökumətlərarası şuraları üçün Bişkekə getməyib. Oktyabrın 23-də o, Minskdə keçirilən KTMT sammitini buraxıb. Rəsmi İrəvanla Moskvanın münasibətlərində əslində nə baş verir? Cavab vermək üçün, son bir neçə ildə bununla bağlı əslində nə baş verdiyini xatırlamaq lazımdır, çünki diplomatlar arasında indi izləmək dəbdədir.

Paşinyanın “nöqtə”si

2018-2020-ci illərdə Paşinyan dəfələrlə bəyan edib ki, “Dağlıq Qarabağ”ın beynəlxalq səviyyədə tanınması onun üçün mütləq prioritetdir. 2019-cu ilin mayında Şuşada “şəhərin azərbaycanlılardan azad edilməsi”nin ildönümünü “səsli-küylü” qeyd etdi. 2019-cu ilin avqustunda isə Paşinyan Xankəndi stadionunda olarkən: “Artsax Ermənistandır, nöqtə”, dedi. Lakin o, hakimiyyətə gəldikdən sonra ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçiliyi ilə danışıqlar prosesini dayandıraraq problemin mahiyyətinə varmağın zəruriliyini əsas gətirdi. Və gələcəkdə baş nazir “Dağlıq Qarabağ” problemini Minsk qrupunun əvvəlki prosesləri əsasında həll etmək üçün heç bir istək nümayiş etdirmədi.

“Centlmen müqaviləsi”

2020-ci il oktyabrın 20-də Qarabağda döyüşlərin qızğın vaxtında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Paşinyana böyük itkilərə yol verməmək üçün müharibəni dayandırmağı təklif etdi. Bu, böyük döyüş və ərazi itkilərinin qarşısını almağa imkan verəcəkdi. Eyni zamanda, ermənilər düşünürdülər ki, “Dağlıq Qarabağ”ın statusu məsələsi də gündəmdə qalıb. Lakin bundan sonra Ermənistanın baş naziri fərqli hərəkət etmək qərarına gəldi. Nəticədə müharibənin müvəqqəti dayanmasında həlledici töhfə verən Putin Azərbaycan qoşunlarının Xankəndiyə girməsini son anda dayandıra bildi.

Eyni zamanda, Rusiya prezidentinin vasitəçiliyi ilə ən yüksək səviyyədə üçtərəfli “centlmen razılaşması” əldə olundu. Bu, eyni zamanda Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasına başlamaqla, status-kvonun hələlik saxlanmasına imkan verdi. 10 noyabr 2020-ci il bəyanatı bu prosesin əsasını qoydu. Məntiq Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası, ictimai fəallar, ekspertlər və parlamentarilər arasında dialoqun qurulması idi. Bu yolla Bakı ilə İrəvan arasında “körpülər qurmaq” və sonra sülh müqaviləsi bağlamaq nəzərdə tutulurdu.

Aİ-nin təşəbbüsü və...

Çətin vaxtlarda Ermənistanın beynəlxalq aləmdə yeganə real müttəfiqi kimi çıxış edən Rusiyadan fərqli olaraq, Qərb İrəvana sadəcə, nümayişkaranə dəstək verdi. ABŞ, Kanada və Avropa adi bəyanatlarla məhdudlaşdılar, erməni diasporlarının rolu isə Ermənistan üçün həmrəylik və maliyyə vəsaitlərinin toplanması kimi kiçik aksiyalara qədər azaldıldı. Bu arada, ən azı 2021-ci ilin sonuna qədər üçtərəfli razılaşma qüvvədə idi. Paşinyanın həmin ilin dekabrında verdiyi bəyanatı da buna işarə edirdi: “Dağlıq Qarabağ dünya birliyi tərəfindən Azərbaycanın ərazisi kimi tanınır”.

Amma sonra Avropa İttifaqı İrəvanla Bakı arasında münasibətlərin normallaşması prosesinə müdaxilə etdi. Brüssel nəyin bahasına olursa olsun təşəbbüsü Rusiyadan ələ keçirmək niyyətində olduqlarını gizlətmədi və bu gün də gizlətmir. Aİ Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin tərs qaydada qurulmasını nəzərdə tutan sxemini təklif etdi. Birincisi, iki ölkənin ərazi bütövlüyünü təmin edən sülh müqaviləsi. Və yalnız bundan sonra - sərhədin delimitasiyası və kommunikasiyaların blokdan çıxarılması. Paşinyan bu sxemlə razılaşmaq müqabilində respublikanın təhlükəsizliyini təmin edəcəyinə söz verən Qərbin yolu ilə getdi. O, ölkə ictimai rəyini belə bir dönüşə hazırlamağa başladı. 2022-ci ilin aprelində Ermənistanın baş naziri “Artsaxın statusu məsələsində maksimalist iddianı aşağı salmağın” zəruriliyini bəyan etdi və “status... məqsəd deyil, ermənilərin təhlükəsizliyini və hüquqlarını təmin etmək vasitəsidir” dedi.

2022-ci il oktyabrın 6-da Praqada Əliyev və Paşinyan ərazi bütövlüyü və suverenliyinin qarşılıqlı tanınmasını qeyd ediblər. Rəsmi İrəvan bunu sonradan dəfələrlə açıq şəkildə təsdiqlədi. Yeri gəlmişkən, Praqanın yekun bəyanatında Qarabağda yaşayan ermənilərin hüquqlarının və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məsələsi heç bir şəkildə qeyd olunmurdu.

Müqaviləni yenidən yazmaq?

2023-cü il mayın 14-də Brüsseldə Aİ-nin himayəsi ilə keçirilən Ermənistan-Azərbaycan görüşündə Paşinyan razılaşıb ki, Azərbaycanın ərazisi 86,6 min kvadrat kilometrdir. Yəni bura Qarabağ da daxildir. Ermənilər Qarabağın “statusu”nun ləğvində Ermənistan rəhbərliyinin də əli olduğunu düşünürlər. Üstəlik, Brüsseldəki sammitdən sonra Ermənistanın baş naziri Qarabağ ermənilərinin maraqlarını müdafiə etməkdən tamamilə geri çəkilərək, bu məsələlərin Bakı-Xankəndi formatında müzakirə edilməli olduğunu bildirdi. Amma Bakı əvvəldən tutduğu yolu dəyişməyərək separatçılarla danışığı mümkünsüz hesab etdi.

Sülhməramlılar son ana qədər

Bütün bunlar Bakıya Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarətin yekun bərpasına başlamağa imkan verdi. Bu, Laçın sərhəd keçid məntəqəsinin yaradılması ilə başladı: 2022-ci ilin dekabrında ekoloji fəalların etiraz aksiyası da öz sözünü dedi. Bunun qarşısını almaq üçün Rusiya sülhməramlı kontingentinin imkanları son dərəcə məhdud idi - lazımi mandat yox idi. Lakin son vaxtlara qədər sülhməramlılar Qarabağ erməniləri üçün əllərindən gələni edirdilər ki, atəşkəs rejiminə nəzarətdən tutmuş “humanitar” yüklərin daşınmasına qədər, bütün bunlar əvvəlki vəziyyətinə gətirilsin. Amma Azərbaycan daha çevik reaksiya verirdi ki, bu da manevr imkanlarını sıfıra endirirdi.

Moskvanı təəccübləndirən odur ki, Rusiya sülhməramlılarının hərəkətləri daim Ermənistan rəhbərliyinin kəskin tənqidləri ilə müşayiət olunurdu. Məhz İrəvanın Qarabağla bağlı radikal dönüşü ona gətirib çıxardı ki, sülhməramlıların yerləşdirilmə şəraiti kökündən dəyişdi. Belə ki, artıq sülhməramlılar Azərbaycanın dünya birliyi tərəfindən tanınan ərazilərində yerləşirdi. Bakını məsələni birdəfəlik həll etməsi artıq an məsələsi idi.

Sıfır rol

Deyəsən, Qərb nəhayət İrəvanı Qarabağdan imtina etməyə inandıra bilmişdi. Yəni, Qərb dairələrinin də çıxış yolu yox idi, ya beynəlxalq sənədlərə, ya da cəngəllik qanunlarına istinad etmək gərəkirdi. Azərbaycan rəhbərliyinin apardığı siyasət Avropanı pat, İrəvanı isə mat vəziyyətinə salmışdı. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də Azərbaycanın apardığı antiterror tədbirləri isə qondarma separatçı qurumun mövcudluğunun sona çatmasına səbəb oldu. Eyni mənada, Ermənistanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu sıfıra bərabər olan Aİ-nin Azərbaycanla sərhəd bölgəsində müşahidə missiyasının yerləşdirilməsi ilə bağlı İrəvanın razılığını da nəzərdən keçirməyə dəyər. İrəvan həmçinin Aİ üzvlərinin Ermənistanda peyda olmasından əvvəl Təşkilatın bütün altı ölkəsinin xarici işlər nazirləri tərəfindən razılaşdırılan KTMT missiyasını yerləşdirməkdən də imtina edib. Sentyabrın 20-də Qarabağdakı separatçı qurum özünü buraxdı və əhalinin Qarabağdan çıxarılması üçü son missiyasına baş vurdu. Ermənilərin əksəriyyəti, daha doğrusu I Qarabağ müharibəsindən və ondan sonrakı dövrdə dünyanın müxtəlif ölkələrindən gətirilmiş erməni əsillilər regionu tərk edib əvvəlki yerlərinə qayıtdılar.

Bir sıra ciddi səhv hesablamalar

Siyasi olaraq sağ qalmağı əsas məqsədi sayan Paşinyan Qarabağdakı ermənilərin köçünün bütün günahını Moskvanın üzərinə yıxmaqla özünə haqq qazandırmağa çalışır. Rusiya sülhməramlıları isə hər hesabatında belə bir fikri xüsusi olaraq vurğulayırlar ki, “Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən taleyin ümidinə buraxılmış Qarabağın tarixi dəyərlərini və dini ziyarətgahlarını indi sülhməramlılar qoruyur”. Təbii ki, bütün bunlar “sülhməramlıların orada nə işi var”, deyənlərə bir cavab kimi səslənir. Başqa söz tapa bilmirlər.

ABŞ dövlət katibinin müavini Ceyms O'Brayen 2023-cü il noyabrın 15-də Vaşinqtonun 2025-ci ilə qədər Rusiya sülhməramlılarının Qarabağdan çıxarılmasına nail olmaq istədiyini açıq şəkildə bəyan etdikdən sonra məlum oldu ki, Qərbin yeganə məqsədi Rusiyanı regiondan sıxışdırmaqdır. Paşinyanın Aİ və ABŞ-la, o cümlədən Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması ilə bağlı çıxışları sadəcə anti-Rusiya xarakteri daşıyır və Qərbə öz dağıdıcı işlərində ona kömək edir. ABŞ Qafqazda Yuqoslaviya, Əfqanıstan, İraq və Liviyadakı məntiqlə hərəkət edir. Acınacaqlı nəticələr, o cümlədən Ermənistanın baş nazirinə məlumdur, lakin bu, ona mane olmur.

V.VƏLİYEV