Qalibi olmayan MÜHARİBƏ - RAKURS

İsrail-Fələstin münaqişəsi böyük dövlətlərin müdaxiləsi ilə heç vaxt bitməyəcək

Əvvəlcədən qeyd edək ki, indiki Yaxın Şərq münaqişəsinin mümkün qədər tez və hamı üçün faydalı bir dərslə başa çatmasını Uca Tanrıdan arzu edirik. Ölən uşaq, qadın, cavan qoca, hər kim olur olsun, günühsız insanların öldürülməsinə dözüm qalmayıb. Kənardan idarə olunan bu müharibələrin zərərçəkənləri mülki vətəndaşlar olmamalıdır...

Tərəflər arasında kin-küdurətin dərəcəsi terrordan təkcə cari döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirmək üçün deyil, həm də siyasi məqsədlərə çatmaq üçün istifadə edilir. HƏMAS-ın vəhşilik anlayışına daxil olan hərəkətləri haqqında daha çox şey məlumdur. Amma fələstinlilərin də etiraz edəcəyi bir şey var. İsrailə inananlar fələstinlilərə qulaq asmırlar və əksinə.

Formal olaraq hər şey 1947-ci ildə başlayıb, əslində isə minlərlə il əvvəl. Bütün bibliya tarixini müharibələr və münaqişələrin salnaməsi kimi oxumaq olar. Həm israillilər, həm də fələstinlilər özlərini təkcə tarixi vətənlərinin ağası hesab etmirlər, həm də rəqiblərinin alçaqlığına arxayındırlar.

İsrail Dövlətinin yaranması ilində Fələstin sakinlərinin taleyini İkinci Dünya Müharibəsində üç əsas qalib olan SSRİ, Böyük Britaniya və ABŞ həll etdi. Hər bir tərəf öz məqsədlərini güdürdü və perspektivli müttəfiq hesab etdiyi tərəflərə arxalanırdı. Dünyanın o vaxta qədər bərqərar olmuş Qərb və Şərqə bölünməsi “dünyanın ağalarının” razılığa gələcəyinə və onların ittihamlarına tabe olacağına ümid yaratdı.

Birqütblü dünyaya keçid bu ümidi məhv etdi: Rusiya Yaxın Şərqdə keçmiş “sovet” təsirini böyük ölçüdə itirdi, Çin isə buna hələ çatmayıb. Bundan əlavə, o, digər insanların qaynar nöqtələrindən uzaq durmağa çalışır. Amma İslam dünyasının subyektivliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Bir vaxtlar məşhur olan Üsamə bin Laden 1980-ci illərdə Səudiyyənin “Osnova” fabrikində nəşr olunan dəftərlə (ərəbcə “Əl-Qaidə) ABŞ-dan Qüdsə, oradan isə Pakistana uçurdu. Bu dəftərdə “iyirmi beş min mücahid”in adı yazılmışdı. Onlar qonşu Əfqanıstanda Sovetlərlə döyüşmək üçün Pakistana gəlirdilər.

SSRİ Əfqanıstanı tərk etdikdən sonra həmin “iman uğrunda döyüşçülər”, əsasən ərəblər bütün Yaxın Şərqə səpələndilər. Onlar nəinki anti-İsrail cihadını “mərkəzləşdirdilər”, həm də qalib yürüşlə ruhlandırdılar. Təbii ki, bu gün Fələstin mühitində şounu idarə edən mücahidlər deyil, çünki onların sayı xeyli azalıb. İsraildə hər 10 milyon insana təxminən eyni sayda fələstinli düşür. Şərqi Qüds də daxil olmaqla İordan çayının qərb sahilinin əhalisi təqribən 3 milyon, Qəzza zolağının ən azı 2,5 milyonu, qalanları isə “yaxın və uzaq” ərazilərdə yaşayır. İordan çayının qərb sahili ilə Qəzza sakinləri arasında əhəmiyyətli fərq odur ki, hazırda İsrailin nəzarətində olan torpaqlardan didərgin düşmüş insanların ən azı 70%-i Qəzzada cəmləşib.

İsraildə hesab olunurdu ki, Qəzzada əhəmiyyətli araşdırmalar aparılsa gec-tez “qarşısı alınmaz ekstremistlər”i “mötədillər”lə ram etmək mümkündür. Belə ki, ikincilər birinciyə ibrət dərsi verə bilərlər. Yeri gəlmişkən, israillilər özləri də ondan əvvəl olan FƏTH-in əvəzinə HƏMAS-ın xeyrinə seçim ediblər və HƏMAS Qəzzada ciddi şəkildə demokratik prosedura uyğun olaraq hakimiyyətə gəlib.

Mötədil fələstinlilər, israillilərin inandığı kimi, uzun müddətdir ki, İsraildə yaxşı yaşayırlar və özləri üçün daha yaxşı həyat axtarmırlar. Bu arada, anti-İsrail cihadı ən azı 3 min mülki yəhudinin (1948, 1956, 1967 və 1973-cü illərdə 4 Yaxın Şərq müharibəsində öldürülən 16 mini nəzərə almasaq) həyatına başa gəldi. Fələstinlilərin sayının ən azı 90 min olduğu təxmin edilir. Bura oktyabrın 17-də Əl-Əhli xəstəxanasında ölən 800 fələstinli daxil deyil. Qəzza sakinləri özlərini məhbus kimi hiss edirlər. Xarici dünya ilə bütün əlaqələr İsrail vasitəsilədir. Baxmayaraq ki, onlar İsrailin “ianələrindən” imtina etmirlər. Kütlə isə Peyğəmbəri deyil, dövlətin üstünlüyünü tanıyan HƏMAS-ı dəstəkləyir.

İtkilər minlərlədir

İsrail çox güman ki, Qəzza zolağının silah və yaraqlılardan təmizlənməsinə çalışacaq. Tutaq ki, o, uğur qazanır. Hələlik qiymətdən danışmağın mənası yoxdur. Artıq hər iki tərəfin itkiləri minlərlədir. Həm israillilər, həm də fələstinlilər ölənlərin əksəriyyətinin mülki şəxslər olduğunu deyir. İsrail Baş Qərargahının yerləşdiyi Təl-Əvivdə HƏMAS yaraqlılarının və onların “siyasi tərəfdaşlarının” sayının ən azı 15 min nəfər olduğu güman edilir. İsrailin sərəncamında isə ən azı 450 min hərbçi var. Lakin onların 300 mindən çoxu təqaüdçüdür və ehtiyatdadırlar, ən yaxşı halda ərazilərin müdafiəsi ilə məşğuldurlar. Beləliklə, təxminən 180 min hərbi qulluqçunun olduğunu deyə bilərik. Eyni zamanda, ehtiyatdakılar kifayət qədər motivasiyalıdır və fələstinlilərdən daha yaxşı silahlanıblar.

2 min Amerika dəniz piyadası şübhəsiz ki, onlara həm döyüş, həm də mənəvi dəstək verəcək.: ABŞ-da 4,5 milyona yaxın, Qərbi Avropada isə 25 milyondan çox müsəlmanı da diqqətdən kənarda deyil. Ümumiyyətlə, onlar praqmatik və apolitik ola bilərlər, lakin ruhlarında nələrin olduğunu Allah bilir. 2 milyardlıq İslam dünyası təbii ki, bir cəbhə təqdim etməyəcək. Ancaq yenə də "onların ruhunda" olanları bilmək o qədər də asan deyil. Üstəlik, 30 minlik Livan Hizbullah qrupu münaqişəyə girərək hadisələrin nəticəsinə ciddi təsir göstərə bilər.

Düzdür, İsraillə barışmayan Hizbullah şiələri ilə fələstinlilər hələ də “ailə dostu” olmaqdan daha çox “ticarət” edirlər. Fələstin tərəfdarı olan sünni əksəriyyətlə “zorakı şiələr” arasındakı münasibətlər təxminən katoliklər və pravoslav xristianlar arasındakı münasibətlərlə eynidir. Amma İsrail və İran arasındakı münaqişədə fələstinlilərin əksəriyyəti öz dindaşlarının tərəfindədir. Və belə demək mümkündürsə, HƏMAS-ın döyüşməkdən başqa çarəsi yoxdur. Eyni zamanda müsəlmanın şüurunda olan “müvəqqəti vətən” belə “ilkin” olur: məscidim haradadır, torpağım da oradadır...

Qəzzanın növbəti “demilitarizasiyası” möhlət gətirə bilər. İsrail diskotekalarının bombalanmasına cavab olaraq Fələstin məhəllələrinin dağıdılması və başqa bir 7 oktyabrın baş verməsini gerçəyə çevirə bilər. İsrailin hərəkətləri başqa heç nəyə gətirib çıxara bilməz. İsraillilər tədricən uyğunlaşmaya ümid edir, fələstinlilər aparteiddən danışır. Və soruşurlar: niyə biz tam hüquqlu suveren dövlət əldə etmək əvəzinə kiməsə uyğunlaşmalıyıq?

Baş verənlərin mahiyyətini artıq dünyanın pərdəarxası intriqalarına, Səudiyyə-İsrail dialoqunun qarşılıqlı faydalarına, Çinin “bir kəmər, bir yol”una xələl gətirməsinə, enerji qiymətlərinin dinamikasına kökləyir. Xüsusilə ABŞ-da seçkilər və ya Ukraynada xüsusi əməliyyat üçün. Bütün bunlar genişlənmiş xarici gündəmdə mövcuddur və hətta hadisələrin gedişatına təsir göstərə bilər. Ancaq detallar yalnız mahiyyəti tamamlayır, lakin onu əvəz etmir. Və formal olaraq hazırkı ehtirasların partlamasına səbəb olan Qüds Əl-Əqsa məscidinə giriş səbəbdən başqa bir şey deyil. Dünya mediası İsrailin tərəfində olsa belə “xeyir və şər qüvvələri” arasında sərhəd çəkmək daha yersizdir. Bu, yalnız israillilərin öz seçimlərinə və üstünlüklərinə inamını qoruyur. Bu hesabla bağlı hər hansı şübhə İsrail tərəfindən düşmənçiliklə qarşılanır. Ən yaxşı halda, o, bütün arqumentlərə əhəmiyyət vermədiyini açıq şəkildə bildirir. Bu, absurdluq həddinə çatır: İsrailin hərəkətlərini bəyənmirsinizsə, deməli, antisemit, terrorçu və hansısa ölkənin “agenti”siniz. Beləliklə, yəhudilərin ehtiyatlı və maarifli insanlar kimi reputasiyası həmişə təsdiqlənmir. Bu isə oktyabrın 7-si ərəfəsində İsrail xüsusi xidmət orqanlarının səhvləri ilə bağlı deyil.

Bu münaqişə sivilizasiyalı, yəni dəyər əsaslı hesab olunur. Amma bunun iqtisadi əsası da var. Hər bir israilli üçün milyonlarla dollar hər cür aktiv var. Bunların 75%-i xarici investisiyalardır. Məsələn, ABŞ İsrailə hər il 3 milyard dollar təmənnasız yardım edir. Fələstinlilərin hər biri təxminən min dəfə az aldı. Başqalarının sərvəti isə təkcə yaradıcı təqlid üçün səfərbər olmur. İki qeyd diqqətimizi çəkir. İsrailli: “Babalar üçün şeytanın üzü Auşvitsdir. Nəvələr üçün - Reim" (İsrail gənclər festivalının 280 iştirakçısının ölüm yeri). Ərəbcə isə: “Rusiya ədaləti öyrədir. Amma Rusiyadan Qüdsə yalnız yəhudilər gedir”.

Bu arada dünya qlobal münaqişəyə yaxınlaşır. Əsas sual göz qabağındadır: bundan qaçmaq üçün eyni dərəcədə qlobal iradə varmı? İsrail dövlətinin beynəlxalq “tərəfdarları”nın edə bilmədiklərini sona çatdırmağın vaxtı deyilmi? Təkcə İsraildən deyil, Fələstinlilərdən də münaqişəyə son qoymağın faydaları barədə təminat almağın zamanıdır. Tərəfləri sülhməramlı səddlə ayırmaq və Qüdsü dünya dinlərarası paytaxtı elan etməkdən bağqa yol münaqişəni bir əsr də uzada bilər. Çünki bu şəhər müsəlmanlar, yəhudilər və xristianlar üçün simvolikdir.

Niyə islam dünyası öz dindaşlarının terrorçularına qarşı cihad elan etməkdən inadla imtina edirlər? Bəşəriyyətin gözündə böyüyən Çin və Hindistanı görmürlərmi, nə vaxt onlar öz sözünü deyəcəklər? Bu arada İsrail əminliklə inanır ki, bütün intriqalar Tehrandan və onun Livandakı şöbəsi Şeyx Nəsrullahdan gəlir. Əvvəllər isə hesab olunurdu ki, İsrailə qarşı mübarizə Əbu Nidaldan, Yasindən, Ərəfatdan, Haniyədən, Bərqutidən gəlir. ​​

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra İsraili hər hansı nalayiq işdə günahlandırmaq ənənəvi olaraq Hitlerin cəlladı Eyxmanın taleyinə işarə etməklə, antisemitizm kimi qəbul edilirdi. Sonrakı epizodlar da bu tezislə bağlıdır. İsrailin terrorçuları cəzalandırmaq əzmi - məsələn, qanlı Münhen Olimpiadasından sonra - taleyin qaçılmaz qılıncı kimi qəbul olunmağa başladı. Deyirlər ki, cinayətlərin əvəzi ödənilməlidir, hətta canları bahasına.

Siyasi səviyyədə heç kim birbaşa sual vermir: niyə terrorçulara qarşı müharibə yalnız terrorçuların sıralarını artırır? Orda-burda cəza verən tərəf guya antiterror məntiqinə uyğun hərəkət edir. İsrailin formal olaraq malik olmadığı nüvə silahının terrorla mübarizə vasitəsinə çevrilməyəcəyinə də zəmanət yoxdur. ABŞ, Fransa, Hindistan və hətta İran kimi...

ABŞ fürsəti əldən vermir

ABŞ prezidenti Cozef Baydenin administrasiyası İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahuya Qəzza zolağı ətrafında baş verənlər fonunda istefa perspektivi ilə bağlı eyham edib. İddialara görə, müvafiq siqnal Amerika liderinin Tel-Əvivə son səfəri zamanı gəlib. Üstəlik, Ağ Ev artıq Fələstinlə bağlı müzakirələrdə yəhudi dövlətinin digər siyasətçilərini də hədəfə almaq üçün səylər göstərir. Netanyahu hökumətinin Qəzzanın gələcək strukturunun necə görünməli olduğuna dair yanaşması da Amerika rəhbərliyini məyus edir.

Mənbələr Politico-ya bildiriblər ki, Bayden administrasiyası Netanyahunun karyerasını tez bir zamanda bitirməyə cəhd edir. Gözləntilərə görə, baş nazir vəzifəsində bir neçə ay, ən azı Qəzzada əməliyyatın ilkin mərhələsi başa çatana qədər davam etməyəcək. Bu mövzu təkcə ABŞ-da daxili müzakirələr çərçivəsində deyil, həm də Amerika prezidenti ilə İsrailin baş naziri arasında üzbəüz söhbət zamanı fəal şəkildə qaldırılıb. Beləliklə, Politico-nun həmsöhbətlərinə görə, Təl-Əvivə son təcili səfəri zamanı Ağ Evin rəhbəri Netanyahunu potensial varisi ilə bölüşə biləcəyi dərslər barədə düşünməyə dəvət edib.

ABŞ-da düşünürlər ki, Netanyahu siyasi gələcəyini müharibə ilə bağlamağa cəhd etməklə və hansısa mərhələdə siyasi kapital toplamaq üçün münaqişənin genişlənməsindən istifadə etməklə hakimiyyəti əldə saxlamağa ümid edir. Onun ofisinin günahı yerli təhlükəsizlik aparatının üzərinə yıxmaq cəhdləri artıq hansı taktikaların ola biləcəyini nümayiş etdirir. Onun etdiklərini İsrail cəmiyyəti ödəməli olacaq. Nəticədə məsuliyyət Baş Nazirin Aparatının üzərinə düşür. Netanyahu onsuz da Baydenin sevimlisi deyildi. ABŞ prezidenti pərdə arxasında dəfələrlə öz koalisiyasında antidemokratik meylləri tənqid edib.

Bu həftələr ərzində ABŞ prezidentinin köməkçiləri alternativ israilli siyasətçiləri Qəzza ilə bağlı müzakirələrə dəvət etməyə, hökumət başçısı postuna potensial iddiaçıların fikirlərini almağa çalışmağa başlayıblar. Belə ki, fövqəladə hallar kabinetinin naziri Benni Qantz, keçmiş baş nazir Naftali Bennet və parlament müxalifətinin lideri Yair Lapidlə müzakirələr aparılıb. İyun ayında bir sıra ərəb dövlətləri İsrail koalisiyasının sağçı dini qanadının hərəkətlərini və bu fonda İsraildə yaranan küçə etirazlarını müşahidə edərək, bu rəqəmlərdən bəziləri artıq alternativ diplomatiyanın siması kimi çıxış ediblər.

ABŞ Qəzzanın gələcək strukturuna da təzyiq göstərir. Ağ Ev hesab edir ki, müharibədən sonrakı dövrdə anklavda dominant mövqe Fələstin Muxtariyyətinin strukturları, yəni HƏMAS-a qarşı olan qüvvələr tərəfindən tutulmalıdır. Bu, İsrail hökumətinin sağçı dini qanadının vizyonuna ziddir, onun nümayəndələri Fələstin Muxtariyyətini zəiflətmək üçün hər şeyi edirlər. Vaşinqtonla onun Yaxın Şərqdəki müttəfiqi arasındakı fikir ayrılığı, ilk növbədə, amerikalıların İordan çayının qərb sahilində status-kvonu saxlamaq fikrindən ehtiyatlı olduqları üçün yaranır. Orada yəhudi köçkünlər tərəfindən artan zorakılıq Yaxın Şərqdə yeni qeyri-sabitlik mənbəyinin açılması ilə hədələyir.

Senatın Təxsisatlar Komitəsi qarşısında çıxış edən dövlət katibi Antoni Blinken qeyd edib ki, Fələstin Muxtariyyəti Qəzza zolağında idarəetmə və son nəticədə təhlükəsizlik üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi “ən məntiqli olardı”. Ayrı-ayrılıqda məlum olub ki, ABŞ və İsrail qurudan hücum əməliyyatından sonra anklavda müvəqqəti çoxmillətli sülhməramlı qüvvələrin yaradılması ilə bağlı danışıqlar aparır. “Beynəlxalq qüvvələrin mümkün tərkibi ilə bağlı danışıqlar gedir” deyən demokrat senator Kris Van Hollen müzakirələri “ilkin və kövrək” adlandırıb. "Düşünürəm ki, bundan sonra gələnlərə keçid üçün Qəzzada bir növ çoxmillətli qüvvələrin olması vacib olardı". Qərb nəşrləri hesab edir ki, sülhməramlılar sırasına ərəb hərbçilərinin də daxil edilməsindən söhbət gedə bilər. Belə ki, İsrailə səfər edən konqres heyəti Səudiyyə Ərəbistanının missiyanın tərkibində mövcudluğu perspektivini müzakirə edib.

İsrail humanitar vəziyyətlə bağlı ABŞ-dan heç də az təzyiq görmür. Dövlət Departamenti İsrailin “Haaretz” qəzetinin istinad etdiyi daxili məsləhət notlarında Bayden administrasiyasına fələstinli mülki əhalinin vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün təcili addımlar atmaq üçün İsrailə diplomatik təzyiq göstərməyi tövsiyə edir. Beləliklə, diplomatik departament hesab edir ki, Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi hökumətdən yeganə xəttdən əlavə, iki əlavə boru vasitəsilə Qəzzaya su təchizatını tam gücü ilə bərpa etməsi tələb oluna bilər. Bundan əlavə, Dövlət Departamenti hesab edir ki, anklavda su təchizatının işləməsi üçün yanacaqla təmin etmək lazımdır.

Hələlik isə Fələstində, daha dəqiq desək Qəzzada vəziyyət dəhşətlidir və bunun sonu görünmür...

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinad var.