Halo effekti: düşüncəni aldadan həqiqət - ARAŞDIRMA

İnsan qərarlarının böyük bir hissəsi rasional analizdən çox, sürətli və avtomatik düşünmə mexanizmləri üzərində qurulur. Psixologiyada bu mexanizmlər kognitiv meyillər adlanır. Onlardan ən güclülərindən biri isə halo effektidir. Halo effekti insanların bir obyekt, şəxs və ya hadisənin yalnız bir xüsusiyyətinə əsaslanaraq onun digər xüsusiyyətləri barədə də ümumiləşdirilmiş mühakimə yürütməsi ilə xarakterizə olunur.

Psixoloji kontekstdə bu termin bir müsbət (və ya mənfi) xüsusiyyətin digər xüsusiyyətləri “işıqlandıraraq” reallıqdan daha yaxşı (və ya daha pis) göstərməsini simvolizə edir.

Bəs, halo effekti termini necə yaranıb?

Halo effekti termini elmi ədəbiyyata ilk dəfə Edward L. Thorndike tərəfindən 1920-ci ildə daxil edilib. Thorndike ABŞ ordusunda zabitlər üzərində apardığı tədqiqatda belə bir nəticəyə gəldi. Zabitlər əsgərlərin fiziki görünüşü, intizamı və itaətkarlığını yüksək qiymətləndirdikdə, eyni əsgərlərin zəkası, liderlik qabiliyyəti və peşəkarlığı da avtomatik olaraq yüksək qiymətləndirilirdi. Bu qiymətləndirmələr arasında real obyektiv əlaqə olmamasına baxmayaraq, yüksək korrelyasiya müşahidə olunurdu. Bu isə göstərirdi ki, qiymətləndirmə prosesi analitik deyil, emosional və sxematik xarakter daşıyır.

Sosial münasibətlərdə halo effekti özünü necə büruzə verir?

ABŞ və Avropada aparılmış çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, cəlbedici insanlar daha ağıllı, daha etibarlı, lider ruhlu, uğurlu kimi qəbul edilir. Bu fenomen “what is beautiful is good” (gözəl olan yaxşıdır) hipotezi kimi tanınır.

ABŞ-da məhkəmə qərarları üzərində aparılan araşdırmalar göstərib ki, fiziki cəhətdən cəlbedici təqsirləndirilən şəxslər daha yüngül cəza alır, şərti azadlığa daha tez buraxılır. Bu isə halo effektinin hüquqi qərarlara qədər nüfuz etdiyini göstərir.

Şəxsi münasibətlərdə halo effekti

İlk görüşlərdə halo effekti xüsusilə güclüdür. Xarici görünüş müsbət qiymətləndirilirsə, qarşı tərəfin dəyərləri, intellekti və uyğunluğu da daha yüksək qiymətləndirilir. Bu isə sonradan məyusluq və münasibət problemlərinə səbəb ola bilər.

Bəs, digər ölkələrdə vəziyyət necədir?

Finlandiya və Almaniyada aparılan tədqiqatlar göstərir ki, sakit və intizamlı şagirdlər daha çox “ağıllı” kimi qiymətləndirilir. Halbuki real akademik göstəricilər bəzən fərqli olur.

Elə bu nümunələrdən nəticə çıxartmaq daha asandır. Görünən odur ki, halo effekti insan düşüncəsinin təbii məhsuludur, lakin idarə olunmadıqda ciddi sosial və institusional problemlərə yol açır. Qlobal miqyasda aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu effekt mədəniyyətlərarası universal xarakter daşıyır. Onu anlamaq və tanımaq daha ədalətli, rasional və etik qərarvermənin əsas şərtlərindən biridir.

Halo effekti psixologiyada çox geniş yayılmış bir meyildir. Bu sadə, lakin güclü koqnitiv qısayoldur: insanlar bir xüsusiyyətə baxaraq digər sahələrdə də ümumiləşmiş və tez nəticələrə gəlirlər. Sosial münasibətlərdən marketinqə, təhsildən idarəetməyə qədər halo effekti qərar qəbuletməni formalaşdırır. Ona görə də bu effekti tanımaq və onun təsirini minimuma endirmək üçün diqqətli və strukturlaşdırılmış qiymətləndirmə sistemləri yaratmaq vacibdir.

Bəs, halo effektindən necə qurtulmaq olar?

Halo effekti ilk baxışda zərərsiz bir düşünmə qısayolu kimi görünsə də, əslində insanın həm fərdi həyatında, həm də cəmiyyətdə çox ciddi və dərin problemlərə yol aça bilər. Bu effekt insanı reallığı olduğu kimi deyil, təəssüratların diktə etdiyi formada görməyə məcbur edir və nəticədə yanlış qərarlar, emosional zərər və sosial ədalətsizlik yaranır.

Ən böyük təhlükə ondan ibarətdir ki, halo effekti insanın obyektiv düşünmə qabiliyyətini zəiflədir. Bir şəxsin bir xüsusiyyəti – məsələn, gözəl görünüşü, səlis danışığı və ya sosial statusu – müsbət qiymətləndiriləndə, insan avtomatik olaraq onun digər xüsusiyyətlərini də sübut axtarmadan müsbət qəbul edir. Bu zaman real bacarıqlar, əxlaqi keyfiyyətlər və davranışlar diqqətdən kənarda qalır. Nəticədə insan faktlara yox, təsəvvürlərə əsaslanan qərarlar verir.

Halo effekti yanlış insanlara etibar etməyə səbəb olur. Cəlbedici, özünəinamlı və ya populyar insanlar daha dürüst və etibarlı kimi qəbul edildiyi üçün onların səhvləri və manipulyativ davranışları çox vaxt gec fərq edilir. Bu isə insanın emosional istismar olunmasına, maddi ziyana və psixoloji travmalara yol aça bilər. Xüsusilə romantik münasibətlərdə halo effekti qarşı tərəfin real xarakterini görməyə mane olur və sonradan dərin məyusluqlarla nəticələnir.

Halo effekti uzunmüddətli perspektivdə insanın reallıqla əlaqəsini zəiflədir. İnsan hadisələri və insanları olduğu kimi yox, beynində yaratdığı ideal obrazlar vasitəsilə dəyərləndirməyə alışır. Bu isə tənqidi düşünmə bacarığının zəifləməsinə, manipulyasiyaya açıq olmağa və emosional qərarların artmasına gətirib çıxarır.

Nəticə etibarilə halo effekti insanı daha sürətli qərar verən deyil, daha çox yanılan bir varlığa çevirə bilər. Onun əsas təhlükəsi ondadır ki, insan çox vaxt bu təsirin fərqində olmur. Halo effektini tanımaq isə həm özünü qorumağın, həm də daha ədalətli, rasional və sağlam münasibətlər qurmağın vacib şərtidir. Məhz bu yerdə Nizami Gəncəvinin dediyi sözlər yada düşür. Kamil bir palançı olsa da insan, Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan.

Halo effekti insanı məhz “yarımçıq papaqçılığı” kamillik kimi görməyə vadar edir. Səlis danışan, yaxşı geyinən, sosial baxımdan ön planda olan biri avtomatik olaraq ağıllı, dürüst və bacarıqlı sayılır. Halbuki Nizaminin vurğuladığı kimi, dəyər zahirdə yox, işin və insanın özündəki bütövlükdədir. Kənardan parlaq görünən yarımçıq ustalıq, səssiz və kamil zəhmətdən daha üstün tutulur və bu da yanlış seçimlərə yol açır. Bu baxımdan, Nizaminin fikri halo effektinə qarşı bir növ etik və fəlsəfi xəbərdarlıqdır. O deyir ki, insanı qiymətləndirərkən onun nə qədər “yüksək görünməsinə” deyil, nə qədər dərin və kamil olduğuna baxmaq lazımdır. Halo effekti isə bizi bu dərinlikdən uzaqlaşdırır, görüntünü mahiyyətin önünə keçirir və nəticədə həm fərdi, həm də cəmiyyət olaraq səhv qərarlar verməyimizə səbəb olur.