"Müharibənin qlobal xarakter daşıyan tərəflərindən biri də Çinin bu prosesdəki mövqeyi ilə bağlıdır" - POLİTOLOQ

"Rusiya–Ukrayna müharibəsinin dayandırılmasının vaxtı çoxdan çatıb. Bu müharibə bütün tərəflər üçün kifayət qədər dağıdıcıdır. Həm insan itkiləri, həm iqtisadi zərər, həm də infrastrukturun ciddi şəkildə dağıdılması baxımından hər iki ölkə böyük itkilərlə üzləşib. Lakin bu zərər Rusiyaya daha çox təsir göstərən amillərlə də müşayiət olunur".

Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında Qafqaz Beynəlxalq Münasibətlər və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin sədri Araz Aslanlı bildirib.

Onun sözlərinə görə, müharibənin taleyinin yalnız bu iki ölkənin qərarlarından asılı olmaması onun hələ də davam etməsinin əsas səbəblərindən biridir: "Müharibənin səbəbləri kifayət qədər mürəkkəbdir. Rusiyanın müəyyən iddiaları və təhlükəsizliklə bağlı əsaslandırmaları var. Ukraynanın isə öz ərazilərini qorumaq və suverenliyini müdafiə etmək üçün təbii olaraq əsasları mövcuddur.

Rusiya öz mövqeyini əsaslandırarkən Birinci Dünya müharibəsinə, İkinci Dünya müharibəsinə, Soyuq müharibə dövrünə və Soyuq müharibədən sonrakı mərhələdə beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişikliklərə istinad edir. Xüsusilə NATO-nun genişlənməsini, Rusiyanın iddia etdiyi təhlükəsizlik təminatlarının yerinə yetirilməməsini və alyansın Rusiya sərhədlərinə yaxınlaşmasını öz təhlükəsizliyinə təhdid kimi təqdim edir.

Rusiya beynəlxalq münasibətlər tarixindən və əvvəllər məruz qaldığı hücumlardan çıxış edərək özünə görə belə bir yanaşma formalaşdırır: kənar qüvvələrin birbaşa sərhədlərinə yaxınlaşmasına imkan verməməlidir. Bununla yanaşı, xaricdə yaşayan rusdilli əhalinin qorunması və Ukraynanın müəyyən ərazilərinə dair tarixi iddialar da irəli sürür. Beləliklə, Rusiya təhlükəsizlik arqumentlərini əsas gətirərək Ukrayna ərazilərini işğal edir.

Burada mühüm bir məqamı vurğulamaq lazımdır: Ukrayna əraziləri işğala məruz qalan dövlətdir və öz suverenliyini müdafiə edir. Rusiyanın tarixi və təhlükəsizliklə bağlı iddialar irəli sürməsi onun Ukraynaya qarşı hərbi müdaxiləsini və ərazilərin işğalını qanuniləşdirmir.

Bununla yanaşı, müharibənin gedişatına təsir edən qlobal rəqabət amilləri də var. Görünür, bu amillər Ukrayna tərəfindən müharibədən əvvəl və onun gedişində kifayət qədər dərindən təhlil edilməyib. Müharibənin bir tərəfi Rusiya ilə Ukrayna arasındakı ərazi və təhlükəsizlik münaqişəsi ilə bağlıdırsa, digər tərəfi qlobal güclər arasındakı rəqabətlə əlaqəlidir.

Müharibənin qlobal siyasi və iqtisadi təsirləri

Müharibənin qlobal xarakter daşıyan tərəflərindən biri də Çinin bu prosesdəki mövqeyi ilə bağlıdır. Çin birbaşa müharibə tərəfi olmasa da, baş verən hadisələr onun maraqlarına və beynəlxalq mövqeyinə təsir göstərir.

Mən düşünürəm ki, ABŞ və Avropa İttifaqı bu müharibə vasitəsilə Rusiyanın zəifləməsində, müəyyən mənada isə Çinin də mövqeyinə təsir göstərilməsində maraqlı ola bilərlər. Çin isə indiyədək bu prosesdən müəyyən dərəcədə uğurla çıxmağı bacarıb.

Bununla belə, müharibə təkcə Rusiya və Ukrayna üçün dağıdıcı deyil. ABŞ və Avropa dövlətləri də iqtisadi baxımdan ciddi xərclərlə üzləşirlər.

Bu xərclərə aşağıdakılar daxildir:

- Ukraynanın maliyyələşdirilməsi;
- Hərbi yardımın göstərilməsi;
- Ukraynanın iqtisadi cəhətdən dəstəklənməsi;
- Dağıdılmış infrastrukturun bərpasına yardım edilməsi;
- Ukraynalı qaçqınların dəstəklənməsi üçün maliyyə vəsaitinin ayrılması;
- Enerji qiymətlərinin artmasının yaratdığı iqtisadi çətinliklər.

Bütün bunlar Avropa ölkələri və ABŞ üçün əhəmiyyətli maliyyə yükü yaradır. Belə mürəkkəb şəraitdə Rusiya və Ukraynanın, eləcə də Ukraynanı dəstəkləyən dövlətlərin maraqlarını və mövqelərini nəzərə almaq lazımdır.

Rusiya və Ukrayna birbaşa müharibə aparan və ağır itkilərlə üzləşən dövlətlərdir. ABŞ isə Ukraynanı dəstəkləməklə yanaşı, öz strateji və iqtisadi maraqlarını da nəzərə alır. Avropa dövlətlərinin mövqeləri də həmişə tam üst-üstə düşmür. Bütün bu amillər Ukraynanın qərarlarına təsir göstərir və qərarların qəbulunu mürəkkəbləşdirir.

Ukraynanın müharibənin gedişatı ilə bağlı qərarları tam müstəqil şəkildə müəyyənləşdirə bilməməsi, xarici dəstəkdən asılılığı və Prezident Volodimir Zelenskinin üzərinə düşən siyasi məsuliyyət də vəziyyəti çətinləşdirir. Bu, həqiqətən də mürəkkəb və çətin bir prosesdir.

Atəşkəs və sülh perspektivləri

Ukrayna haqlıdır ki, onun əraziləri işğala məruz qalıb və o, öz ərazi bütövlüyünü müdafiə edir. Bununla belə, müharibənin dayandırılması ehtimalı ilə davamlı sülhün əldə olunması ehtimalını bir-birindən fərqləndirmək lazımdır.

Mənim fikrimcə, müharibənin dayandırılması ehtimalı mövcud olsa da, yaxın perspektivdə davamlı sülhün əldə olunması ehtimalı xeyli aşağıdır. Rusiya və Ukrayna müəyyən mərhələdə hərbi əməliyyatları dayandırmaq barədə razılığa gələ bilərlər. Lakin bu, bütün mübahisələrin həll edilməsi və sülh müqaviləsinin imzalanması demək deyil.

Hətta Rusiya–Ukrayna münasibətlərinin gələcəyi müəyyən mənada Rusiya–Yaponiya münasibətlərinə bənzəyə bilər. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Sovet İttifaqı ilə Yaponiya arasında müharibə vəziyyəti sona çatsa da, tərəflər arasında formal sülh müqaviləsi imzalanmayıb. Bənzər bir vəziyyətin Rusiya ilə Ukrayna arasında da yaranması mümkündür.

Hazırda Ukraynanın bəzi ərazilərinin Rusiya tərəfindən işğal altında saxlanılması və Ukraynanın həmin əraziləri hərbi yolla geri qaytarmaq imkanlarının məhdud olması belə bir ssenarinin ehtimalını artıran amillərdir. Bununla yanaşı, Ukraynanı dəstəkləyən dövlətlərin vahid mövqedə olmaması və Ukrayna cəmiyyətində müharibənin gələcəyi ilə bağlı fərqli fikirlərin mövcudluğu da qərarların qəbulunu çətinləşdirir.

Müharibədən yorğunluq və status-kvonun qorunması

Münaqişələrdə atəşkəs ehtimalını artıran mühüm amillərdən biri tərəflərin müharibədən yorulmasıdır.

Müharibənin ilkin mərhələlərində tərəflər çox vaxt itkiləri və verilən qurbanları müharibənin dayandırılması üçün deyil, mübarizənin davam etdirilməsi üçün əsas kimi görürlər. İtkilər bəzən müharibənin dayandırılmasını geri çəkilmə və ya verilən qurbanların mənasızlaşması kimi qiymətləndirməyə səbəb olur.

Lakin müəyyən müddətdən sonra vəziyyət dəyişə bilər. Tərəflər daha artıq insan itkisi vermək istəmirlər. Müharibəni davam etdirməyin gətirdiyi xərclər və risklər getdikcə daha aydın görünür. Bu zaman tərəflər mövcud status-kvonu qorumağı əlavə itkilər verməkdən daha məqbul hesab etməyə başlaya bilərlər.

Belə şəraitdə atəşkəs ehtimalı artır. Tərəflər bütün məqsədlərinə nail olmasalar belə, mövcud vəziyyəti qorumaq və daha artıq itkilərin qarşısını almaq üçün hərbi əməliyyatları dayandırmağa meyil göstərə bilərlər.

Məncə, Rusiya və Ukrayna müəyyən mənada belə bir mərhələyə yaxınlaşırlar. Hər iki tərəf istədiyi nəticəni tam əldə edə bilməsə də, mövcud vəziyyəti qorumaq naminə daha artıq insan itkisi verməyin mənasızlığı barədə düşünməyə başlaya bilər.

Lakin bu prosesin nəticəsi təkcə Rusiya və Ukraynanın qərarlarından asılı olmayacaq. ABŞ və Avropa dövlətlərinin mövqeyi də həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.

ABŞ və Avropanın mövqeyi, danışıqların mümkün nəticələri

Əgər ABŞ müharibənin dayandırılması ilə bağlı daha qəti mövqe ortaya qoyarsa, bu, danışıqlar prosesinə ciddi təsir göstərə bilər. Belə bir şəraitdə Avropa dövlətlərinin də mövqelərini uyğunlaşdırması və atəşkəs təşəbbüsünə daha az müqavimət göstərməsi mümkündür. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də mövcud şəraitdə atəşkəs barədə razılığa gəlmək variantını nəzərdən keçirə bilər.

Atəşkəs Rusiya üçün də müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Baxmayaraq ki, Rusiya danışıqlarda ağır şərtlər irəli sürür, müharibənin dayandırılması onun üçün də müəyyən siyasi, hərbi və iqtisadi faydalar verə bilər.

Danışıqların hansı formatda aparılacağı da mühüm məsələdir. Rusiya ilə Ukrayna arasında birbaşa müzakirələrin aparılması, eləcə də vasitəçilərin iştirakı ilə danışıqların təşkili mümkün variantlardır. Danışıqların müxtəlif səviyyələrdə keçirilməsi, ilkin məsələlərin diplomatik nümayəndələr və digər rəsmi şəxslər tərəfindən müzakirə edilməsi ehtimal olunur.

Lakin prosesin son mərhələsində liderlər səviyyəsində görüşün keçirilməsi xüsusilə vacib ola bilər. Ukrayna Prezidenti Zelenski də ərazi məsələlərinin mürəkkəbliyini nəzərə alaraq, bu məsələlərin liderlər səviyyəsində müzakirəsinin əhəmiyyətini vurğulayır.

Əgər noyabr ayında gözlənilən danışıqlar uğurlu nəticələr versə, növbəti mərhələdə liderlər səviyyəsində görüşlərin keçirilməsi və ən azı atəşkəs barədə razılığın əldə olunması gündəmə gələ bilər.

Beləliklə, Rusiya–Ukrayna müharibəsinin gələcəyi bir neçə amildən asılıdır: tərəflərin müharibədən yorulma səviyyəsi, mövcud status-kvonu qorumaq istəyi, ABŞ və Avropa dövlətlərinin mövqeləri, eləcə də diplomatik danışıqların nəticələri.

Müharibənin dayandırılması mümkün olsa da, davamlı sülhün əldə olunması daha mürəkkəb proses olacaq. Çünki atəşkəs hərbi əməliyyatları dayandıra bilər, lakin ərazi mübahisələrini, qarşılıqlı etimadsızlığı və təhlükəsizlik problemlərini avtomatik olaraq həll etmir".