"Böyük Qayıdış": Bərpa, quruculuq və dayanıqlı məskunlaşma - ANALİZ

Azərbaycanın 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünü bərpa etməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına təhlükəsiz, ləyaqətli və davamlı şəkildə qayıdışının təmin edilməsidir. Bu məqsədlə həyata keçirilən "Böyük Qayıdış" proqramı dövlətin 2030-cu ilədək müəyyən etdiyi beş milli prioritetdən biri hesab olunur. Proqram Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında müasir infrastrukturun yaradılmasını, iqtisadi fəallığın bərpasını və əhalinin mərhələli şəkildə məskunlaşmasını nəzərdə tutur.

Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri davam etdirilir. Füzuli, Zəngilan, Laçın, Şuşa, Ağdam, Cəbrayıl və digər rayonlarda yeni yaşayış məhəllələri, məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar, inzibati binalar, avtomobil yolları, elektrik yarımstansiyaları və su təchizatı sistemləri inşa edilir. Paralel olaraq "ağıllı şəhər" və "ağıllı kənd" konsepsiyaları tətbiq olunur, yaşıl enerji layihələri reallaşdırılır və yeni iqtisadi fəaliyyət sahələri yaradılır.
Mərhələli köç prosesi artıq başlanıb və keçmiş məcburi köçkün ailələri doğma torpaqlarına qayıdaraq yeni yaşayış məntəqələrində məskunlaşırlar. Bununla yanaşı, dövlət və özəl sektorda çalışan minlərlə insan da həmin ərazilərdə fəaliyyət göstərir.

2026-cı il üzrə Dövlət Proqramında aşağıdakı əsas hədəflər müəyyən edilib. 2026-cı ilin sonunadək 140 min nəfərin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura qaytarılması planlaşdırılır. Birinci mərhələdə 100 yaşayış məntəqəsinin yenidən qurulması və məskunlaşdırılması nəzərdə tutulur. Ümumilikdə 34 500 mənzil və fərdi yaşayış evinin tikilməsi planlaşdırılıb. 280 min hektar ərazinin mina və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsi hədəflənib. 197 məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisəsi, 8 peşə təhsili müəssisəsi və 1 orta ixtisas təhsili müəssisəsinin tikintisi və ya bərpası, 26 iri avtomobil yolu layihəsinin tamamlanması, Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramının icrası üçün 32 milyard manatdan çox maliyyə vəsaitinin ayrılması nəzərdə tutulub.

Son rəsmi məlumatlara əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayan, işləyən və təhsil alan şəxslərin ümumi sayı 90 mindən çoxdur.

"Böyük Qayıdış" yalnız keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması deyil, həm də Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun sosial-iqtisadi inkişafının yeni mərhələsidir. Müasir infrastrukturun qurulması, sahibkarlığın inkişafı, yeni iş yerlərinin yaradılması və kənd təsərrüfatının bərpası regionun ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirir. Eyni zamanda, mədəni irsin bərpası, tarixi və dini abidələrin yenidən qurulması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili bölgədə dayanıqlı həyatın formalaşmasına xidmət edir.

Bu proqram ölkənin ərazi bütövlüyünün möhkəmləndirilməsi, sosial rifahın yüksəldilməsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının yenidən reallaşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə geri qayıtması onların konstitusion hüquqlarının bərpasını təmin edir. Yeni yaşayış məntəqələrində müasir evlər, məktəblər, uşaq bağçaları, tibb müəssisələri, mədəniyyət ocaqları və digər sosial obyektlər inşa olunur ki, bu da sakinlərin rahat və keyfiyyətli həyat sürməsinə imkan yaradır.

Proqramın mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi inkişafın təmin edilməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə sənaye parkları, aqroparklar, turizm obyektləri və xidmət sahələri yaradılır, yeni investisiya layihələri həyata keçirilir. Bu layihələr minlərlə yeni iş yerinin açılmasına, sahibkarlığın inkişafına və regionun ümumi iqtisadi potensialının güclənməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat-logistika, bərpa olunan enerji və turizm kimi sahələrin inkişafı ölkə iqtisadiyyatına əlavə töhfə verir.

"Böyük Qayıdış" proqramı ekoloji baxımdan da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azad edilmiş ərazilərdə "ağıllı şəhər" və "ağıllı kənd" konsepsiyaları tətbiq edilir, yaşıl enerji layihələri həyata keçirilir, günəş və külək elektrik stansiyalarının tikintisi genişləndirilir. Bu yanaşma müasir, ekoloji cəhətdən dayanıqlı yaşayış mühitinin formalaşdırılmasına xidmət edir.

Proqram həm də tarixi və mədəni irsin qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal dövründə dağıdılmış tarixi, dini və mədəni abidələrin bərpası milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılmasına, Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına imkan verir. Şuşa, Ağdam, Füzuli və digər şəhərlərdə aparılan bərpa işləri bu istiqamətdə həyata keçirilən mühüm tədbirlər sırasındadır.

Nəticə etibarilə, "Böyük Qayıdış" proqramı yalnız məskunlaşma layihəsi deyil, həm də sosial rifahı, iqtisadi inkişafı, milli həmrəyliyi və dayanıqlı inkişaf prinsiplərini özündə birləşdirən strateji dövlət proqramıdır. Bu proqramın uğurlu icrası Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun ölkənin ən inkişaf etmiş və müasir bölgələrindən birinə çevrilməsinə, eyni zamanda Azərbaycanın ümumi sosial-iqtisadi inkişafına mühüm töhfə verir.

"Böyük Qayıdış" proqramı Azərbaycanın müasir tarixində ən iri sosial-iqtisadi layihələrdən biridir. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən sistemli bərpa və quruculuq işləri nəticəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzur yenidən yaşayış, istehsal və turizm mərkəzinə çevrilir. İnfrastruktur layihələrinin genişlənməsi, məskunlaşmanın sürətlənməsi və iqtisadi aktivliyin artması göstərir ki, Böyük Qayıdış prosesi uğurla davam edir və yaxın illərdə daha çox ailənin doğma yurdlarına qayıtması təmin ediləcək.

V.VƏLİLİ

İstiqamət: 6.3.7. işğaldan azad olunmuş ərazilərə “Böyük Qayıdış”

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin dəstəyi ilə hazırlanmışdır.