Valideynlərin uşaqlarına qeyri-adi adlar qoymasının səbəbləri nələrdir ? - ARAŞDIRMA

Ad yalnız bir şəxsiyyət etiketi deyil; o, insanın identifikasiyasını, sosial uyğunluğunu və bəzən özünəinamını formalaşdıran vacib psixoloji elementdir. Qədimdən bəri adlar müəyyən dəyərləri, ailə və ya icma ənənələrini, dini və mədəni kodları ifadə edib. Lakin son illərdə dünyanın bir çox cəmiyyətində, o cümlədən Azərbaycanda da valideynlərin övladlarına qeyri-adi, bəzən xüsusi anlamı olmayan və ya beynəlxalq səviyyədə fərqli səslənən adlar verməsi barədə müşahidələr artıb.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Valideynlərin qeyri-adi ad seçiminin mədəni kökləri
Bir mədəniyyət daxilində “adi” və “qeyri-adi” adların həddi tarixən dəyişib. Ənənəvi icmalarda adlar çox vaxt dini mətnlərdən, qəhrəmanlardan, təbiət elementlərindən və nəsil içi ənənələrdən götürülürdü. Bu adlar həm cəmiyyətin mədəni yaddaşını yaşadırdı, həm də adamın kimliyini ictimai kontekstdə asan qəbul olunan şəkildə formalaşdırırdı.
Lakin qloballaşma ilə mədəni sərhədlər zəiflədikcə, valideynlər özlərini ənənəvi çərçivələrdən azad hiss etməyə başlayıblar. Bu azadlıq onların uşaqlara ənənəvi olmayan adlar qoymasına yol açıb-bəzən bu adlar başqa coğrafiyalarda geniş istifadə olunan adların lokal variantlarıdır, bəzən isə tamamilə yaradıcı, unikal adlardır. Belə adların seçimi çox vaxt valideynin “unikal kimlik yaratma” istəyi ilə bağlıdır.

Psixoloji motivlər: fərdilik, identiklik axtarışı və status
Valideynlər uşaqlarına qeyri-adi adlar qoyarkən tez-tez öz fərdiliyini və dəyər sistemini nümayiş etdirmək istəyirlər. Bu yanaşma bir neçə psixoloji mexanizmə bağlıdır. Birincisi, ad vasitəsilə ailə öz uşağını “digərlərindən fərqli” kimi təqdim etmək istəyir. Bu da valideynin öz sosial statusunu və estetik zövqünü nümayiş etdirmə vasitəsinə çevrilir.
İkincisi, zamanla inkişaf edən “unikallıq mədəniyyəti” valideynlərdə öz övladının xüsusi, müstəsna və dünyada tək olduğunu vurğulamaq arzusunu gücləndirir. Bu fenomen xüsusilə sosial medianın təsiri ilə sürətlə yayılıb-valideynlər uşaqlarını digərlərindən ayıran adlarla təqdim etmək vasitəsilə öz komyunitetlərində diqqət mərkəzinə çevrilmək istəyirlər.

Qlobal və regional təsirlər
Qeyri-adi adların yaranmasında qlobal populyar mədəniyyət də mühüm rol oynayır. Televiziya, kino, internet və məşhurların həyat tərzi valideynlər üçün yeni ad mənbəyi kimi çıxış edir. Xarici ad nümunələri yerli mədəniyyətlə sintez edilərək yeni adlar meydana çıxır. Bu, həm də multi-mədəniyyətli kimliyin bir ifadəsi kimi qəbul edilir.
Regionlarda isə bu tendensiya fərqli şəkillərdə təzahür edir. Məsələn, şəhər mühitində yaşayan valideynlər daha çox qlobal təsirə açıq olduqları üçün qeyri-adi adlara üstünlük verirlər. Kənd yerlərində isə adlar hələ də ənənəvi, dini və nəsil-içi köklərə daha bağlıdır.

Qeyri-adi ad verilməsinin mənəvi və emosional motivləri
Ad seçimi həm də valideynin uşağa olan emosional münasibətinin ifadəsidir. Bəzi valideynlər üçün qeyri-adi ad “məna daşıyan mesaj”dır-bu ad keçmişlə ya da gələcək vizionla, ailə hekayəsi ilə bağlı xüsusi anlam daşıyır. Məsələn, tarix, təbiət, dəyərlər və hisslərlə əlaqəli unikal adlar bəzən dərindən düşünülmüş seçimin məhsuludur.
Eyni zamanda, bəzi valideynlər üçün ad valideynliyə keçidin bir hissəsi kimi xüsusi məna kəsb edir-yeni nəsilə yeni başlanğıc mesajı verir.

Uşağın sosial münasibətlərinə təsiri
Ad yalnız etiket deyil, sosial qarşılıqlı təsirin əsas elementlərindən biridir. Məktəbə, bağçaya başlayan uşaqların sosial təcrübəsi ad vasitəsilə formalaşır. Qeyri-adi adlar bəzən müsbət təsir göstərə bilər ki, bu da uşağın özünü unikal və xüsusi hiss etməsinə səbəb olur. Bu, özünəinamı gücləndirə və fərdi identiklik hissini yüksəldə bilər.
Lakin bəzi hallarda qeyri-adi adlar sosial münasibətlərdə çətinliklər yarada bilər. Yaşıdları tərəfindən gülüş obyektinə çevrilmə, adın tez-tez düzgün tələffüz olunmaması və ya yanlış yazılması kimi hallar uşaqlarda narahatlıq, özünü fərqli hiss etmə və sosial uyğunlaşma çətinliyi yarada bilər. Bu, xüsusilə həssas inkişaf dövründə psixoloji yük yarada bilər.

Adın məzmunu və sosial qavrayış
Adın konkret məzmunu-necə səslənməsi, mənası və mədəni konteksti də uşağın sosial münasibətlərinə təsir edir. Məsələn, ultramodern və yad mədəniyyətə aid səslənən adlar bəzi qruplar tərəfindən “düzgün qəbul edilməyən” kimi qavranıla bilər. Eyni zamanda dərin mədəni və mənəvi məzmun daşıyan qeyri-adi adlar isə digərləri tərəfindən maraqla qarşılanır və müsbət reaksiya doğura bilər.
Bu baxımdan adın sosial təsiri sadəcə onun qeyri-adiliyindən asılı deyil, həm də cəmiyyətin mədəni istinad sistemindən və normativ gözləntilərindən asılıdır.

Qeyri-adi adların ideal halda adaptasiyası
Uşaq adla yalnız identifikasiya olunmur; o, bu adı gündəlik həyatda “ayıb” və ya “mərhəmət obyektinə” çevirmək yerinə, mənalı şəkildə qəbul etməyi öyrənir. Bu proses valideyn-uşaq dialoqu və sosial dəstək ilə asanlaşır. Adın mənasının izah edilməsi, ailə mədəniyyəti ilə əlaqələndirilməsi və uşağın adın sosial mexanizmlərdə necə işlədiyini anlamağa kömək edilməsi bu adaptasiyanı gücləndirir.

Valideynlərin uşaqlarına qeyri-adi adlar qoymasının səbəbləri çoxşaxəlidir: fərdilik arzusundan tutmuş mədəni sintezlərə, emosional mesajlardan qlobal təsirlərə qədər müxtəlif sahələri əhatə edir. Bu adlar uşağın sosial münasibətlərinə həm müsbət, həm də çətin təsir göstərə bilər. Əsas məsələ qeyri-adi adın yalnız seçilməsində deyil, onun uşağa və sosial mühitə uyğunlaşdırılmasında, mənasının ailə və cəmiyyət kontekstində izah edilməsindədir.

Qeyri-adi adlar və özünüdərk prosesinə təsiri
Uşağın öz adını necə qavraması onun özünüdərk prosesinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ad uşağın ilk sosial identifikatorudur və o, bu ad vasitəsilə həm özünü təqdim edir, həm də digərləri tərəfindən tanınır. Qeyri-adi adlar bəzi uşaqlarda erkən yaşlardan “fərqliyəm” düşüncəsini gücləndirə bilər. Bu fərqlilik bəzən yaradıcılıq, özgüvən və liderlik keyfiyyətlərinin inkişafına təkan verir.
Lakin fərqlilik hər zaman müsbət qarşılanmır. Əgər uşaq bu fərqi müdafiə etməyi və ya izah etməyi bacarmırsa, özünü sosial qrupdan kənar hiss edə bilər. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə sosial qəbul və yaşıdların rəyi daha həssas olduğundan, adın “çox fərqli” olması daxili gərginlik yarada bilər. Bu mərhələdə ad artıq sadəcə söz deyil, uşağın sosial mövqeyinin bir hissəsinə çevrilir.

Məktəb mühiti və qeyri-adi adlara münasibət
Məktəb sosiallaşmanın əsas mərhələlərindən biridir və burada adlar tez-tez diqqət mərkəzinə düşür. Müəllimlərin və sinif yoldaşlarının adı tələffüz etmə forması, ona verdiyi münasibət uşağın emosional vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Adın yanlış tələffüz edilməsi, zarafat mövzusuna çevrilməsi və ya laqeyd yanaşılması uşağın məktəb mühitinə adaptasiyasını çətinləşdirə bilər. Eyni zamanda, məktəb mühiti düzgün yönləndirmə olduqda qeyri-adi adın mənfi təsirini azalda bilər. Müəllimlərin inklüziv davranışı, fərqliliyin normal qəbul edilməsi və empatiya mədəniyyətinin formalaşdırılması bu cür adların sosial risklərini minimuma endirir. Bu da göstərir ki, adın təsiri təkcə ailə seçimindən deyil, onu əhatə edən sosial mühitdən də asılıdır.

Gənclik dövründə ad və sosial imic
Uşaq böyüdükcə ad artıq yalnız ailə kontekstində deyil, daha geniş sosial mühitdə fəaliyyət göstərməyə başlayır. Gənclik dövründə ad peşəkar mühitdə, universitetdə, sosial şəbəkələrdə və iş müsahibələrində ön plana çıxır. Qeyri-adi adlar bəzi hallarda yadda qalan və fərqləndirici üstünlük yarada bilər, lakin bəzi hallarda stereotiplərin formalaşmasına səbəb ola bilər.
Araşdırmalar göstərir ki, insanlar bəzən ad əsasında ilkin təəssürat formalaşdırırlar. Bu da onu göstərir ki, ad sosial kapitalın bir hissəsinə çevrilir. Gənclər bu mərhələdə öz adlarını necə təqdim etdiklərinə, onu qürurla daşıyıb-daşımadıqlarına görə fərqli sosial təcrübələr yaşayırlar.

Hüquqi və etik müstəvi: ad seçiminin sərhədləri
Valideynlərin ad seçmək azadlığı mühüm hüquqdur, lakin bu azadlıq uşağın gələcək rifahına zərər vuracaq səviyyəyə çatdıqda etik suallar doğurur. Bir sıra ölkələrdə uşağın psixoloji və sosial rifahını qorumaq məqsədilə adlara müəyyən hüquqi məhdudiyyətlər tətbiq olunur. Bu məhdudiyyətlər əsasən təhqiredici, absurd və ya uşağı sosial riskə atan adların qarşısını almağa yönəlib. Bu müzakirə onu göstərir ki, ad yalnız valideynin şəxsi seçimi deyil, eyni zamanda uşağın gələcək hüquqlarına təsir edən qərardır. Bu səbəbdən ad seçimi emosional impuls yox, uzunmüddətli nəticələr nəzərə alınaraq edilməlidir.

Cəmiyyətin dəyişən tolerantlıq səviyyəsi
Müasir cəmiyyətlərdə fərqliliyə tolerantlıq getdikcə artır. Qeyri-adi adlar artıq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha normal qarşılanır. Multikultural mühit, qlobal ünsiyyət və sosial medianın təsiri ad müxtəlifliyini gündəlik həyatın adi hissəsinə çevirir. Bu da gələcək nəsillər üçün qeyri-adi adların sosial risklərini nisbətən azaldır.
Lakin bu tolerantlıq bütün mühitlər üçün eyni səviyyədə deyil. Regional, sosial və mədəni fərqlər hələ də adın qəbuluna təsir göstərir. Buna görə də adın təsiri hər zaman kontekstə bağlıdır.

Uzunmüddətli perspektiv: ad taleyi müəyyən edirmi?
Elmi yanaşmaya görə ad insanın taleyini birbaşa müəyyən etmir, lakin onun sosial trayektoriyasına dolayı təsir göstərə bilər. Əsas faktorlar ailə mühiti, təhsil, sosial dəstək və fərdin öz psixoloji möhkəmliyidir. Qeyri-adi ad bu sistemdə ya üstünlük, ya da əlavə çətinlik kimi çıxış edə bilər. Beləliklə, ad həyat yolunu yazmır, lakin həmin yolun necə keçiləcəyinə təsir edən şərtlərdən birinə çevrilir.

Valideynlərin uşaqlarına qeyri-adi adlar qoyması müasir cəmiyyətin fərdilik, qlobal təsir və kimlik axtarışı ilə bağlı dərin sosial proseslərinin nəticəsidir. Bu adlar uşağın sosial münasibətlərinə həm müsbət, həm də riskli təsirlər göstərə bilər. Əsas məsələ adın qeyri-adi olub-olmamasında deyil, onun uşağın psixoloji inkişafına, sosial mühitinə və gələcək həyatına necə uyğunlaşdırılmasındadır.