Nüvə siqnalları - ANALİZ

ABŞ və Rusiyadan “qırmızı xətt” xəbərdarlığı

26 sentyabr 2022-ci ildə BMT Baş Assambleyasının 77-ci sessiyasında başa çatan ümumi siyasi müzakirələr Ukrayna münaqişəsinə iki alternativ Qərb və Şərqin yanaşmasını ortaya qoydu. Çin, Hindistan və qeyri-Qərb dünyasına aid nümayəndələrinin bəyanatları göstərdi ki, bu ölkələr qarşıdurmada Rusiyanı nüvə müharibəsi ilə hədələyən yeganə günahkar kimi tanımağa hazır deyillər. Şərq ölkələri münaqişənin hər iki tərəfinə məsuliyyət qoyur və onun həllini tərəflərdən birinin hərbi qələbəsində deyil, geri dönüşü olmayan nöqtəni keçməmək üçün yaradılmış gərginliyin azaldılmasında görürlər.

Sentyabrın 19-dan 26-na kimi keçirilən BMT Baş Assambleyasının yüksək səviyyəli həftəsi Ukrayna böhranının kəskinləşməsi, diplomatiya mexanizmlərinin dağıdılması, habelə getdikcə sərtləşən ekstremal şəraitdə diplomatik marafona çevrildi. Rusiya və Qərbin nüvə münaqişəsinin mümkünlüyü ilə bağlı ritorikası. ABŞ və onun avropalı müttəfiqləri ilk günlərdən Ukraynanı dəstəkləmək yolundan dönməmək və Rusiyanın hərbi məğlubiyyətinə nail olmaq əzmində olduqlarını bir daha təsdiqləsələr də, Şərq ölkələri bu oyunda qaliblərin olmayacağını açıq şəkildə bəyan etdilər. Hamı uduzacağını proqnozlaşdıranlar İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ən dağıdıcı münaqişənin qarşısını almaq üçün təcili olaraq diplomatiyanın yeni mexanizmlərindən istifadə etməyin lazım olduğunu deyirlər.

Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi Baş Assambleyanın 77-ci sessiyasındakı çıxışında Ukrayna münaqişəsinin mənfi nəticələrinin digər regionlara yayılması təhlükəsindən danışıb. Pekin rəsmizi bütün tərəflərə ünvanladığı ənənəvi sülh nizamlanma çağırışı ilə məhdudlaşmayaraq qeyd edib ki, bütün ölkələrin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət və mübahisələr isə dialoq yolu ilə həll edilməlidir.

Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov bildirib ki, Rusiya nüvə silahından istifadə məsələsinə münasibətini dəyişmir. Belə ki, o, son bir həftə ərzində Vladimir Putinin nüvə zərbəsi endirməyə qadir olduğu barədə sözlərinin blef olmadığını bir daha xatırladıb.

Silahlara nəzarət məsələləri ilə birbaşa məşğul olan xarici işlər nazirinin müavini I Kanalın efirində danışarkən deyib ki, ABŞ-ın Rusiyaya qarşı apardığı “təhlükəli xətt”siyasəti iki ölkə arasında “daimi siqnal mübadiləsi” ilə müşaiyyət olunacaq. Moskva Vaşinqtona “soyumağı” təklif edib. Əks halda nə olacaq? Ryabkov da Putin kimi müəyyən şərtlər altında Rusiya Federasiyası tərəfindən nüvə silahından istifadənin istisna edilmədiyini açıq şəkildə söyləyib: “Amerikalılarla təmaslarımızda dəfələrlə qeyd etdiyimiz kimi, Rusiyanın bu mövzuya doktrinal yanaşmalarında heç bir dəyişiklik baş verməyib, hər şey bizim hərbi doktrinamızın müəyyən etdiyi eyni məcrada və eyni çərçivədə qalır”.

Onun sözlərinə görə, Rusiya Federasiyası nüvə silahından təkcə öz ərazisində və ya müttəfiqin ərazisində deyil, Rusiyaya qarşı təhlükə olacağı istənilən ərazidə nüvə silahından istifadə etmək hüququnu özündə saxlayır. O, həmçinin “Rusiya Federasiyasına qarşı adi silahlardan istifadə etməklə təcavüz zamanı, dövlətin mövcudluğu təhlükə altında olduqda” da istifadə oluna bilər. Kreml bu təhlükənin nə kimi qiymətləndirilməli olduğu barədə açıqlama verməyib. Ukraynanın Rusiya Federasiyasına birləşdirdiyi ərazilərə hücumunun belə hesab edilib-edilməyəcəyi hələ də bəlli deyil.

Rusiyanın Xerson, Donetsk və ya Krımada yaranacaq vəziyyətə uyğun olaraq verəcəyi nüvə zərbəsi variantı Qərbdə açıq şəkildə narahatlıq doğurmaqdadır. Bunun Rusiya Federasiyası üçün nəticəsiz qalmayacağını ABŞ prezidenti Cozef Bayden də deyib. Birləşmiş Ştatların prezidenti BMT tribunasından Rusiya liderini “Avropaya qarşı nüvə silahından istifadə ilə bağlı açıq-aşkar təhdidlərdə” ittiham edib. Bu təhdidlər reallaşarsa, Vaşinqtonun reaksiyasının necə olacağını isə dəqiqləşdirməyib.

ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Cek Sullivan məlumatı bir az da dəqiqləşdirib. O, bildirib ki, Rusiya "qırmızı xətti keçərsə" onun "fəlakətli nəticələr"inə də qatlanmalı olacaq. Rusiya Federasiyası ilə ABŞ arasında bu mövzuda siqnallar mübadiləsi aparıldığını və amerikalıların gizli şəkildə Kremlə nüvə silahından istifadəyə Amerikanın “qətiyyətli cavabının” konkret olaraq nə olacağını deyən də ilk dəfə məhz Sallivan olub.

Bu məsələ ilə bağlı Amerika tərəfdən ən konkret izahatı isə dövlət katibi Entoni Blinken verib. CBS telekanalına müsahibəsində o bildirib ki, Ağ Evin Rusiyanın nüvə silahından istifadəsinə necə cavab verməsi planı var. Bu planın mahiyyəti, amerikalılar tərəfindən Kreml nümayəndələri ilə qapalı təmaslar zamanı açıqlanıb. "Biz açıq şəkildə və özəl olaraq nüvə silahları ilə bağlı boş söhbətləri dayandırmaq barədə danışdıq", deyən Blinken, Rusiyanın nüvə zərbəsi endirəcəyi halda "nəticələrinin yalnız onun tətbiq ediləcəyi ölkə üçün deyil, hər kəs üçün dəhşətli olacağını" təkrarlayıb. Əslində Ryabkovun sözlərini dövlət katibinin sözlərinə şərh, Rusiyanın onlara cavabı kimi qiymətləndirmək olar.

Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski də CBS telekanalına müsahibəsində Putinin sözlərini də blef hesab etmədiyini deyərkən qeyd edib ki, onun fikrincə, “dünya bu təhlükəni saxlayır. Biz ona təzyiq etməli və bunun qarşısını almalıyıq”.

Soyuq müharibə illərində dəfələrlə baş vermiş vəziyyət yenidən təkrarlanır. Qarşıdurmanın əsas iştirakçıları bir-birinin qurduqları “qırmızı xətti” keçməsini gözləyir, eyni zamanda bunun baş verməyəcəyinə ümid edir və ən pis ssenariyə hazırlaşırlar. Prezidentliyi az qala nüvə münaqişəsinə səbəb olan Kuba Raket Böhranı olan Con Kennedinin sevimli tarixçisi Barbara Takman bir dəfə belə bir vəziyyətin təhlükəsi barədə xəbərdarlıq etmişdi ki, onun fikrincə, bu vəziyyət müharibəyə səbəb ola bilər.

Bununla belə, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun bir fikrini yada salmağın vaxtıdır. Bu ilin mart ayında Ukraynadakı münaqişə səbəbindən nüvə müharibəsi ehtimalına inanıb-inanmadığı sualına cavab olaraq nazir belə cavab verib: “Mən buna inanmaq istəmirəm və inanmıram”.

Prezident Vladimir Putinin elan etdiyi qismən səfərbərlik Rusiyaya birləşmək lehinə səs verən və nüvə çətiri altına düşəcəyi gözlənilən ərazilər də daxil olmaqla 1000 km-lik “təmas xətti” boyunca ərazilərə nəzarəti təmin etmək zərurətindən irəli gəlir. Səfərbər olunan 300 min nəfər Rusiyanın 25 milyonluq ümumi səfərbərlik potensialının bir hissəsidir. Beləliklə, müharibə özünün yeni mərhələsinə qədəm qoydu. Rusiya Federasiyasının ərazisinə çevriləcək ərazilərə nəzarəti təmin etdi. Görünür, bu addım, Kremlin fikrincə, hərbi əməliyyatların kəskin mərhələsinin başa çatmasına gətirib çıxaracaq.

Təsadüfi deyil ki, Putin müasir nüvə silahlarının mövcudluğunu ölkənin təhlükəsizliyinin doktrinal qarantı kimi qeyd edib, onlardan istifadə edilməsi blef deyil. Putin öz müraciətində yenidən Rusiya ilə Qərb arasındakı qarşıdurmanın ekzistensial xarakterini açıqlayıb: “Ukrayna sadəcə bir ərazi, dayaq nöqtəsi və top yemi tədarükçüsüdür. Qərbin Rusiyaya qarşı siyasətində Rusiyanın məhvi prioritetdir. Qərbin məqsədi ölkəmizi zəiflətmək, parçalamaq və son nəticədə məhv etməkdir. Onlar artıq birbaşa deyirlər ki, 1991-ci ildə Sovet İttifaqını parçalaya bildilər və indi Rusiyanın özünün də vaxtı çatıb ki, o, bir-birinə ölümcül düşmənçilik edən kiçik dövlətlərə parçalanmalıdır”.

Rusiya prezidentinin fikrincə, Qərbin planlarının mərkəzində, rusofobiya dayanır: “Yəni ruslara və onların dövlətinə qarşı etnik və milli dözümsüzlük. Banderanın varisləri və nasist cəzalandırıcıları insanları öldürür, işgəncə verir, zindana atır, dinc əhaliyə divan tutur, əzab verir”.

Bəli bütün dünya üçün nüvə təhlükəsinin spekulyativ xarakter daşımadığını deməyin zamanıdır. Şərqdə belə bir deyim var, istər pələng olsun, istərsə də timsah, yaxud əjdaha olsun, onun kürəyinə minməkdən həzz almaq əyləncəli və həm də çətin ola bilər, lakin heç kim sonu görünməyən bir “gəzinti”dən həzz ala bilməz. Sual da budur: pələngi öldürmədən onun kürəyinə necə minmək olar?

Dünyada “pələnglər”, “timsahlar” artıb. Bu heyvanların caynağında və dişinin dibində bütün insanları məhv edə biləcək gücə malik zəhər var. Onları məhv etmək çətindir, amma qeyri-mümkün deyil. Öldürmək fəzldir, lazımdır, çünki büsbütün təhlükədir. Əks təqdirdə özümüz məhv ola bilərik.

V.VƏLİYEV