BRİCS, yoxsa G7? – BAXIŞ BUCAĞI

Niyə getdikcə daha çox ölkə bura qoşulmağa çalışır?

BRİKS dəyişən dünyada getdikcə daha çox cəlbedici görünür. Siyasi və mədəni fərqliliklərə baxmayaraq, qrup beynəlxalq səhnədə təkcə mühüm oyunçu kimi deyil, həm də G7 kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün forum kimi görünür. Dünya nizamı yenidən qurulduğu bir vaxtda Azərbaycanın bir müddət əvvəl təqdim etdiyi quruma üzvlük ərizəsi ilə BRİKS yenidən gündəmə gəlib. Təxminən iki ay əvvəl Türkiyə də BRİCS-ə mümkün üzvlüklə bağlı mövqeyini açıqlamışdı. Qərbdə müxtəlif qiymətləndirmələrə baxmayaraq, BRİCS namizəd ölkələr tərəfindən anti-Qərb strukturu kimi qəbul edilmir.

BRICS niyə cəlbedicidir?

2006-cı ildə Rusiyada yaradılan və adını təsisçi ölkələrin adlarının ilk hərflərindən götürən BRİCS-ə əvvəlcə Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin, Cənubi Afrika (2010-cu ildə qoşulub) kimi sürətlə inkişaf edən dünya iqtisadiyyatları daxil idi. 2024-cü ilin yanvar ayından etibarən blok Misir, Efiopiya, İran və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini (BƏƏ) əhatə edib və daha 34 ölkənin qoşulmaq üçün müraciət etdiyi bəlli olub.

Məlumdur ki, birləşməyə marağın artması şəraitində təsisçi ölkələr yeni üzvlərdən ehtiyatlanır. Çin yeni üzvlərin qəbulunu dəstəkləsə də, Hindistan və Braziliya müxtəlif narahatlıqlara görə maraqsız görünür: qrupun genişləndirilməsi onun daxilindəki təsirlərini zəiflədəcək, kiçik üzvlər BRİKS ölkələrinin imtiyazlı və prestijli mövqeyini sarsıdacaq və qrup Çin tərəfinin liderlik etdiyi bloka çevriləcək. Bu baxımdan Əlcəzair, Argentina, Misir və İran kimi ölkələr BRİCS-ə üzvlüyünə ilk növbədə Çin investisiya və maliyyə dəstəyinə daha asan çıxış imkanı kimi baxır.

Dollarizasiya mümkündürmü?

İqtisadi cəlbedicilik nöqteyi-nəzərindən BRICS bankı fərqlənir - blokun üzvləri tərəfindən yaradılmış maliyyə institutu. Əvvəllər BRİKS İnkişaf Bankı kimi tanınan bank 2015-ci ildə BVF və Dünya Bankına qlobal alternativ olaraq yaradılıb. Məlumata görə, Çində yerləşən qurum 100 milyard dollar kapitalla fəaliyyətə başlayıb. Bu günə qədər bank ümumi dəyəri 32,4 milyard ABŞ dolları olan 98 layihəni maliyyələşdirib və təxminən 280 milyon insana fayda verib. 2021-ci ildə Banqladeş, Misir, BƏƏ və Uruqvayın da qoşulması ilə üzvlərin sayı 9-a çatıb. Gələcəkdə iştirakçıların siyahısını Səudiyyə Ərəbistanı və Əlcəzairin də dolduracağı gözlənilir.
Digər mühüm məsələ dolların təsirinin zəifləməsidir. Çin de-dollarizasiya ideyasını dəstəkləsə də, bunun digər kövrək iqtisadiyyatlara zərbə vura biləcəyi iddia edilir. Bu baxımdan yalnız Amerika valyutasından istifadənin azaldılmasından danışmaq olar.

Türkiyə BRICS-ə üzv olmaq üçün müraciət edib

Ankara BRİCS-ə qoşulmaq üçün ərizə təqdim edib. Bu, Aİ üçün “böyük itkidir”. Bloomberg News xəbər verir ki, Türkiyə NATO-dan çıxmalıdır, çünki BRİCS-ə üzvlük daha sərfəli olacaq. Türkiyə yeni müttəfiqlik əlaqələrini inkişaf etdirmək üçün BRICS-ə üzv olmaq üçün müraciət edib. BRICS-in genişlənməsi mövzusu blokun bu ilin oktyabrında Rusiyada keçiriləcək sammitində müzakirə olunacaq, eyni zamanda Türkiyənin müraciətinə baxılması da gözlənilir. Mənbələr Ankaranın qlobal nüfuzunu artırmaq və ənənəvi Qərb müttəfiqlərindən kənarda yeni əlaqələr qurmaq üçün BRICS-ə üzv olmaq üçün rəsmi müraciət etdiyini bildirib.
Adının açıqlanmasını istəməyən mənbələrə görə, prezident Ərdoğanın administrasiyası geosiyasi ağırlıq mərkəzinin inkişaf etmiş iqtisadiyyatlardan uzaqlaşdığına inanır.

BRİCS hər il toplaşır. Bu il oktyabrın 22-24-də Rusiyanın Kazan şəhərində baş tutacaq. Bu görüşün özəlliyi ondan ibarətdir ki, bu, BRİCS ölkələrinin genişlənmədən sonra Rusiyanın assosiasiyaya sədrliyi dövründə baş tutacaq ilk sammitdir. BRİCS əvvəlcə Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikadan ibarət hökumətlərarası təşkilat kimi yaradılıb, lakin bu yaxınlarda daha dörd ölkə - Misir, Efiopiya, İran və BƏƏ bloka qəbul edilib.

Türk dünyasına baxış necədir?

Bu gün soyuq müharibə bloklarının yaranmasının qarşısını almaq və konstruktiv dialoqa diqqət yetirmək zərurəti yeni qarşıdurmaya sürüşməyə mane olan üçüncü yolun mahiyyətini təşkil edir.
Türk dövlətlərinin rəhbərlərinin bəyanatlarına və hərəkətlərinə baxanda görürük ki, onlar qlobal gündəmin və təhlükəsizliyin bütün sahələrinə (hərbi, ərzaq, iqtisadi, ekoloji və s.) maraq göstərirlər. Demək olar ki, türk dövlətləri digər ölkələrdən fərqli olaraq BRİCS-i anti-Qərb strukturu kimi deyil, yeni imkanlar kimi qəbul edirlər. Qərbin müttəfiqi kimi tanınan Hindistan da məhz BRİCS-in iqtisadi cəlbediciliyinə görə buradadır. Türkiyə, Orta Asiya ölkələri və Azərbaycan Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünü dəstəkləyir.

Bu kontekstdə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev ticarət və nəqliyyat yollarından danışarkən dediyi kimi, “BRİCS Qərbin periferiyası olmanın qaçılmaz taleyinə alternativ kimi görünür”. Ona görə də ölkələr bura üz tuturlar. Özbəkistan lideri bir daha qeyd etdiyi kimi, ərzaq təhlükəsizliyi də vacibdir. Dünyanın ərzaq təminatının 50%-ni təşkil edən BRİKS ölkələri ərzaq böhranının qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilər. Hazırda assosiasiya üzvləri dünya buğda istehsalının təxminən 40%-ni (260 milyon tondan çox), quş ətinin 30%-dən çoxunu (30 milyon tondan çox) və mal ətinin 30%-ni (təxminən 20 milyon ton) təmin edirlər. Bu, təhlükəsiz təchizat zənciri yaratmaq və qidaya çıxışı təmin etmək üçün əməkdaşlığı getdikcə daha vacib edir.

Azərbaycandan müraciət

Fransanın Cənubi Qafqazdakı “müttəfiqlərinin qarşısını almaq” cəhdlərində ABŞ-ın da əli var, çünki regionu əsl sahiblərinə buraxmaq istəmir. Məlumdur ki, Paris Ermənistana silah və hərbi təlimatçılar göndərib, avqustun 2-3-də isə Azərbaycan mətbuatında 50 amerikalı hərbçi və hərbi texnikanın olduğu təyyarələrin Rusiya qüvvələri tərəfindən tərk edilmiş İrəvan hava limanına enməsi barədə məlumat yayılıb. Bu xəbər Amerika rəsmiləri tərəfindən təkzib edilməyib. Bu silah və texnikanın tətbiqi özünü çox gözlətməyib və sonradan məlum olub ki, onlar Azərbaycan-Ermənistan sərhədində təxribatlarda istifadə olunub. Bu təxribatların Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Azərbaycana səfəri zamanı (Qərb mediası, yeri gəlmişkən, sonradan bu səfəri Bakının BRİCS-ə qoşulmaq istəyi ilə əlaqələndirdi) baş verməsini bir növ günahı baş ağrısından başqasına çevirmək cəhdi kimi də qiymətləndirmək olar. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, BRİCS cəlbedici iqtisadi struktur/forum kimi beynəlxalq təşkilat deyil. Üstəlik, Rusiyada keçirilən BRİCS+ görüşündə BMT-də islahatların aparılması çağırışlarının olduğunu nəzərə alsaq, bu strukturun çoxqütblülüyün simvoluna çevrildiyini deyə bilərik.

Coğrafiyasının genişliyinə, ərazi iddialarına (Çin - Hindistan), müxtəlif siyasi və ideoloji sistemlərə və mədəni fərqliliklərə baxmayaraq, getdikcə daha cəlbedici olan BRİCS hər gün beynəlxalq səhnədə təkcə mühüm oyunçu kimi deyil, həm də beynəlxalq arenada görünür. Bu qurum, sonra G7 kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrin təşkilatı olacağı uzaqda deyil.

V.VƏLİYEV