Mərkəzi Asiya müdafiə alyansı yaradır – DÜZ BUCAQ

Mərkəzi Asiya ətrafında əsas dünya oyunçularının beynəlxalq fəaliyyəti son vaxtlar əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Bölgə ölkələri bu çətin vəziyyətdə öz yollarını tapmağa çalışır, yaxın və uzaq qonşularla münasibətlər qurur. Rusiyadan tam ayrılmanın əsas bazarın itirilməsi və hərbi-siyasi vəziyyətin gərginləşməsi ilə nəticələndiyini başa düşmək bu cür addımları qeyri-real edir. Eyni zamanda, Moskvanın regionda rolunun tədricən zəiflədilməsi istiqamətində addımlar atılır. Xüsusilə, region ölkələrinin İranın cənub limanları, Transqafqaz və Yaxın Şərq vasitəsilə Qərb bazarlarına çıxması üçün alternativ logistika marşrutlarının axtarışı aparılır. Bu hadisələr fonunda Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Mərkəzi Asiya ölkələrinin müdafiə birliyinin yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış edib.

Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev hesab edir ki, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin müdafiə siyasəti sahəsində birləşməyə ehtiyacı var. “Mərkəzi Asiyanın perimetri boyunca davam edən çətin hərbi-siyasi vəziyyət fonunda müdafiə siyasəti və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa ehtiyac var. Regional təhlükəsizlik arxitekturasının yaradılması, o cümlədən Mərkəzi Asiya üçün təhlükəsizlik riskləri kataloqunun hazırlanması və onların qarşısının alınması tədbirləri xüsusi aktuallıq kəsb edir”, Tokayevin Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Astanaya səfəri ərəfəsində “Kazakhstanskaya Pravda” qəzetində dərc olunmuş “Mərkəzi Asiyanın İntibahı” məqaləsində deyilir. Həmçinin iki sammitin keçirilməsi: avqustun 9-da baş tutacaq Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət görüşü və “5+1” formatı çərçivəsində “Mərkəzi Asiya - Yaponiya” görüşü.

“Man’o” Araşdırma Təşəbbüsləri Mərkəzinin direktoru Bəxtiyor Erqaşevin sözlərinə görə, Tokayevin təklifi çox güman ki, qlobal vəziyyətin gərginləşməsinə və dünya gücləri arasında qarşıdurmanın güclənməsinə reaksiyadır. Mərkəzi Asiya Rusiya, ABŞ, Çin, Avropa İttifaqı, Türkiyə və digər güclərin maraqlarının kəsişdiyi əsas regionlardan birinə çevrilib.

Ekspert hesab edir ki, Mərkəzi Asiya üçün təhlükələrin artmasına baxmayaraq, region ölkələri müdafiə ittifaqı yaratmağa hazır deyil. Bölgədə bir çox məsələlər, o cümlədən sərhəd və gömrük məsələləri hələ də həllini tapmayıb və hətta Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT), Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) və Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) kimi birliklərlə bağlı fikir ayrılıqları mövcuddur. Regiondakı bütün ölkələr bu inteqrasiya birliklərinin mövqelərini bölüşmürlər. “Məsələn, TDT çərçivəsində vahid silahlı qüvvələrin formalaşdırılması üçün vaxtaşırı ortaya çıxan təşəbbüslərə baxmayaraq, bu layihələr hələ də uğurla inkişaf etdirilməyib. Bu baxımdan, Mərkəzi Asiyada müdafiə ittifaqı ideyasının yaxın gələcəkdə həyata keçiriləcəyinə ciddi şübhələrim var”, - deyə Erqaşev bildirib.

İlkin mərhələdə region ölkələri iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyət və tərəfdaşlıq səviyyəsinin artırılmasına diqqət yetirməlidirlər. “Biz hələ də ciddi inteqrasiya formatlarına nail olmamışıq və bir çox problemlərlə və qarşılıqlı iddialarla, o cümlədən iqtisadi sahədə, enerji, su ehtiyatları və nəqliyyatla üzləşmişik. Bu məsələləri həll etmədən hər hansı digər əməkdaşlıq formatlarının yaradılmasından, o cümlədən müdafiə ittifaqının yaradılmasından danışmaq çox çətindir”, - ekspert hesab edir.

Mərkəzi Asiyada müdafiə ittifaqı ideyası hazırda qeyri-mümkündür, çünki region belə bir təşəbbüsə hazır deyil. Müdafiə alyansının yaradılmasında əsas məqsəd xarici təhlükələrə qarşı durmaqdır. Bununla belə, Mərkəzi Asiya ölkələrində kimin onlara təhlükə yarada biləcəyi ilə bağlı fərqli fikirlər var. Hər bir ölkənin potensial rəqiblərinin öz siyahısı var. ““Düşmənlər” haqqında ümumi ideyanın olmamasına baxmayaraq, regionun bütün ölkələri öz hərbi güclərini artırır, ordularını ən son silahlarla təchiz edirlər. Yenidən silahlanma prosesi Ukraynanın Şimal Hərbi Dairəsi kontekstində xüsusilə aktivdir və bu, müasir münaqişələrin yeni müharibə səviyyəsinə keçidi tələb etdiyini göstərdi.

Bu baxımdan Mərkəzi Asiya ölkələri hava hücumundan müdafiə və elektron müharibə sistemlərinin gücləndirilməsinə, eləcə də hərbi məqsədlər üçün pilotsuz uçuş aparatlarının alınmasına diqqəti artırmaqdadır. Region ölkələri arasında hərbi xərclər artır. Silahlı qüvvələr yenidən silahlanır və modernləşdirilir”, - deyə Erqaşev qeyd edib.

Avrasiya İnteqrasiya İnstitutunun siyasi ekspertiza şöbəsinin müdir müavini Adilxan Qadelşiyevin sözlərinə görə, prezident Tokayev Mərkəzi Asiyada “Hər şeydən əvvəl sülh” prinsipinə əsaslanan vahid təhlükəsizlik sisteminin yaradılmasını təklif edir. Söhbət kiməsə qarşı ittifaq yaratmaqdan yox, regionun daxili sülh və təhlükəsizliyini gücləndirməkdən gedir. Təklif 21-ci əsrdə Mərkəzi Asiyanın inkişafı naminə dostluq, mehriban qonşuluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilənin imzalanmasını ehtiva edir. Əsas istiqamətlər ərzaq, su və enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin həlli, o cümlədən region üçün təhlükəsizlik riskləri kataloqunun hazırlanması və onların qarşısının alınması tədbirləridir.

Dövlət başçılarının Məşvərət Görüşündə əsas məsələ yenə də iqtisadi əməkdaşlıq olacaq. Həm Qazaxıstan, həm də Özbəkistan iqtisadi gündəmi təbliğ edirlər. Özbəkistan prezidentinin dövlət səfərinin yekunlarına və prezidentlər Tokayevlə Mirziyoyevin ikitərəfli görüşündə hansı istiqamətlər və hansı məqamların açıqlandığına nəzər salmaq kifayətdir. Bütün sənədlərin 95%-i iqtisadi əlaqələrin və regiondaxili ticarətin inkişafına həsr olunub. Belə ki, Qazaxıstan və Özbəkistan 4,4 milyard dollar dəyərində 34 investisiya layihəsinin həyata keçirilməsinə dair razılığa gəliblər və 2,6 milyard dollar dəyərində 7 ticarət müqaviləsi - iki ölkənin sərhədində sənaye zonasının inkişafı da müzakirə olunub. “İdeya çox maraqlıdır və bundan sonra başqa ölkələrdə də tətbiq olunacaq. Xüsusilə, Özbəkistanla Qırğızıstan sərhədində də analoji zonanın yaradılması müzakirə olunur. Ola bilsin ki, eyni zona Tacikistanla sərhəddə də yaransın”, - ekspert vurğulayıb.

Erqaşevin fikrincə, hələlik, regional əməkdaşlığa çoxtərəfli layihənin həyata keçirilməsi kimi deyil, yalnız ikitərəfli münasibətlərin mərhələli inkişafı kimi baxmaq lazımdır. Qasım-Jomart Tokayevin qeyd etdiyi kimi, Özbəkistan Prezidentinin səfəri ölkələr arasında əməkdaşlığın və müttəfiqliyin inkişafına daha da təkan vermək baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. “Keçən il biz Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında tarixi Müqavilə imzaladıq. Bu gün biz növbəti 10 il üçün Strateji Tərəfdaşlıq və Müttəfiqlik Proqramını təsdiq edirik. Əminəm ki, bu mühüm sənədlər iki ölkə arasında əlaqələrin inkişafına yeni təkan verəcək”, - deyə Tokayev qeyd edib ki, bunun üçün hər cür imkan var: qarşılıqlı ticarət dövriyyəsini tez bir zamanda 5 milyard dollara çatdırmaq və cari ildə bu rəqəmi iki dəfə artırmaq.

Tokayev həmçinin unikal tranzit və nəqliyyat üstünlüklərindən maksimum səmərəli istifadənin zəruriliyini bəyan edib. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu, bütün Mərkəzi Asiya ölkələri üçün ən böyük xarici bazarları açacaq regionlararası artım üçün yeni imkandır. Qazaxıstan Prezidenti tariflərin optimallaşdırılması, inzibati prosedurların sadələşdirilməsi və yüklərin çatdırılma müddətinin azaldılması üzrə tədbirlərin birgə işlənib hazırlanmasını vacib vəzifə adlandırıb. İqtisadi səviyyədə əməkdaşlıq əlaqələrinin dərinləşməsi Mərkəzi Asiyanın beynəlxalq aləmdəki mövqeyini xeyli gücləndirəcək. “Aydındır ki, 80 milyon nəfərlik və ümumi ÜDM-də 450 milyardlıq ümumi bazar ən ehtiyatlı investorları belə maraqlandıra bilər. Bütövlükdə bu, beş ölkəmizi konkret sosial-iqtisadi çağırışlardan hərtərəfli sığortalayan qarşılıqlı hedcinq təşəbbüsü kimi şərh edilə bilər.

Bu tədbir təlatüm dövrlərində iqtisadi əməkdaşlığın bütün iştirakçılarının təhlükəsizlik marjasını artırmağa və ümumi artım mexanizmlərini inkişaf etdirməyə imkan verir. Potensial artım məsələləri xüsusilə aktualdır ki, Mərkəzi Asiya xalqları dünyanın ən gənc dövlətləri sırasındadır və yeni yaradıcı sənayelərdə əhəmiyyətli perspektivlərə malikdir”, - Tokayevin məqaləsində deyilir.

Dövlətlərarası Şuranın iclası zamanı transsərhəd çayların su ehtiyatlarından kompleks və səmərəli istifadə, mədəni-humanitar əməkdaşlığın gücləndirilməsi məsələlərinə baxılıb.

V.VƏLİYEV