Qərbdən Mərkəzi Asiyaya total hücum - RAKURS

Dünya müstəmləkəçiliyin yeni forması ilə üz-üzədir. Avropa ölkələrinin yüz illərlə Afrika və Asiyada yerli xalqları istismar etmələri, onların həyatını cəhənnəmə çevirmələri hələ də yaddaşlarda ilişib qalıb. Ötən əsrin ortalarına qədər davam edən kolonializm siyasətinin sona çatdığını düşünən ölkələr Qərb müstəmləkəçiliyinin yeni formaları ilə üzləşiblər. Amma bəzi ölkələr də var ki, əsarətdə saxladığı xalqlardan onlar tükəndiyi üçün əl çəkiblər. Fransa kimi, Paris Afrikadakı koloniyalarını həmin ölkələrin yeraltı və yerüstü sərvətlərini talayandan sonra tərk ediblər. Avropa müstəmləkə imperiyaları arasında Fransa yeganə ölkədir ki, Afrika və Asiya xalqlarını qarət etməklə böyük sərvətlərə sahib olsa da, o məkandan ayrıldıqdan sonra belə, yeni suveren dövlətlərin inkişafının əsas məsələlərinə təsir imkanlarına malik siyasi infrastruktur yarada bilib. Regionun aparıcı beynəlxalq təşkilatları olan Qərbi Afrika Ölkələrinin İqtisadi (ECOWAS) və ya Qərbi Afrika İqtisadi və Valyuta birliklərinin müxtəlif vaxtlarda məhz Fransanın dəstəyi ilə yaradıldığından bu gün də Parisin himayəsi altında çalışırlar.

Son çevrilişlər də görüntü üçün idi. Mali və Burkino Fasoda, Nigerdə fransızların qalmaq marağı tükənmişdi. Fransanı yeni refionlar özünə çəkir, məsələn Mərkəzi Asiya, terk dövlətləri. Ötən ilin sonlarında Makronun Qazaxıstan və Özbəkistana səfəri iqtisadi əlaqələrdən çox çirkin niyyətlər üzərində qurulmuşdu. Uran və qızıl azarı rəsmi Parisi bu regiona çəkib gətirib.

Bu gün Qərb ölkələri yeni regionlar ələ keçirmək üstündə bir-biri ilə açıq və gizli mübarizəyə girişiblər. Makronun Mərkəzi Asiya ölkələrinə səfərindən sonra İngiltərənin də türk dövlətləri ilə əlaqələri genişləndirmək planı üzə çıxıb. Qırğızıstan parlamentinin (Joqorku Keneş) sədri Nurlanbek Şakiyev martda Böyük Britaniyaya səfər edəcək. Səfərin əsas məqsədi parlamentlərarası və dövlətlərarası əlaqələri gücləndirməkdir. Nurlanbek Şakiyevin qarşıdan gələn səfərinin təşkilati məsələlərini parlamentin Beynəlxalq işlər, müdafiə, təhlükəsizlik və miqrasiya komitəsinin sədri Ulan Primov və Böyük Britaniyanın Qırğız Respublikasındakı (KR) səfiri Nikolas Bouler bir gün əvvəl müzakirə ediblər. Bu barədə Joqorku Keneşin (JK) mətbuat xidməti məlumat yayıb.

U.Primovun sözlərinə görə, Qırğızıstan-Britaniya münasibətlərinin bütün tarixində ilk dəfədir ki, belə yüksək parlament səviyyəsində səfər hazırlanır. “Joqorku Keneş ölkələrimiz arasında qarşılıqlı faydalı əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi üçün bütün mümkün səyləri etməyə hazırdır. Ümid edirəm ki, 2024-cü ildə spikerin Böyük Britaniyaya gözlənilən səfərini nəzərə alaraq, biz daha sıx qarşılıqlı fəaliyyət səviyyəsinə çata biləcəyik”, - deyə Ulan Primov vurğulayıb.

Yada salaq ki, Qırğızıstan Respublikası ilə Böyük Britaniya arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci ildə qurulub. Amma Böyük Britaniyanın Bişkekdəki səfirliyi yalnız 2011-ci ildə açılıb. Bundan əvvəl onun funksiyalarını faktiki olaraq Böyük Britaniyanın Beynəlxalq İnkişaf Departamenti yerinə yetirirdi. Bu illər ərzində London Qırğızıstan Respublikasına 150 milyon funt sterlinqdən çox sərmayə qoyub. Britaniya-Qırğızıstan münasibətlərini 2010-cu ildə Qırğızıstan Respublikasının keçmiş prezidenti Kurmanbek Bakiyevin oğlu Maksim Bakiyevin Qırğızıstandan götürdüyü milyonlar üçün Londonda sığınacaq tapması mürəkkəbləşdirib. Prezident Almazbek Atambayevin hakimiyyətdə olduğu vaxt respublikanın hakimiyyət orqanları onun ekstradisiyası üçün dəfələrlə Böyük Britaniyaya sorğu göndərib. Bu vəsatətlər təmin edilməyib. Britaniyanın “Global Wiess” antikorrupsiya təşkilatının məlumatına görə, vətənində ömürlük həbs cəzasına məhkum edilmiş Maksim Bakiyev Londonun kənarındakı Surrey rayonunda bahalı malikanədə yaşayır.
Sadır Japarov hakimiyyətə gəldikdən sonra Bişkeklə London arasında münasibətlərdə sıfırlanma başladı. 2021-ci ildə Sadır Japarov Böyük Britaniyaya səfər edib, burada 26-cı İqlim Dəyişikliyi Konfransı çərçivəsində dünya liderlərinin sammitində iştirak edib, həmçinin Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının kral ailəsi adından ziyafətdə iştirak edib.

Keçən ilin noyabrında Qırğızıstan Nazirlər Kabinetinin rəhbəri Akılbek Japarov Londona səfər edib və burada o, Rothschild & Co maliyyə holdinqinin rəhbəri Ariel Rotşild ilə tanış olub. Səfərin daha sıx iqtisadi əlaqələrin əsasını qoyduğu güman edilir. Xüsusilə, London Fond Birjası və London şəhərinin özü ilə əlaqələr qurulub. Bu, Qırğızıstana daha çox investisiya cəlb etməyə imkan verəcək. London ticarətdə prioritet veriləcək ölkələr siyahısına Qırğızıstanı da daxil edib. Bu o deməkdir ki, Mərkəzi Asiya respublikasından faktiki olaraq bütün mallar heç bir əlavə vergi olmadan Böyük Britaniyaya ixrac edilə bilər.

Cavab səfəri çox çəkməyib. Bir neçə ay sonra çoxsaylı Rotşild ailəsinin nümayəndələrindən biri Ariel Malar de Rotşild Bişkekə gəlib. Hökumətin mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, iri strateji layihələrin həyata keçirilməsi üçün investisiyaların cəlb edilməsi və məsləhət xidmətlərinin göstərilməsi sahəsində əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub. Rotşildlər bütün dünyada böyük infrastruktur layihələrinə nəzarət edir və qızılın qiymətini gündə iki dəfə təyin edirlər. Son illərdə onlar Qazaxıstanın resurslarından və Britaniya qanunvericiliyinin tətbiq olunduğu Astana EXPO xüsusi iqtisadi zonasından başlayaraq Mərkəzi Asiyaya getdikcə daha çox maraq göstərirlər.

Onların geosiyasi oyunu bir neçə əsr əvvəl başlayıb. Qırğızıstanda, politoloq Asilbek Egemberdievin fikrincə, onları həm qızıl, həm də nadir torpaq elementləri ilə zəngin olan Qırğızıstanın yeraltı sərvətlərinin işlənməsi maraqlandıra bilər. Ekspert onu da qeyd edib ki, London respublikada jurnalistləri, QHT-ləri də dəstəkləyir və parlamentarizmə dəstək layihəsini Joqorku Keneşin fəaliyyəti ilə maliyyələşdirir, deputatlar və ictimai fəallar üçün çoxsaylı görüşlər və treninqlər keçirir. Bundan əlavə, daha bir sahə kölgədə qalır - müdafiə sahəsində əməkdaşlıq. Qırğızıstan hərbi qulluqçuları Kral Hərbi Akademiyasında hazırlanır.

Britaniyalı diplomat Nikolas Boullerin sözlərinə görə, Londonda qırğız parlamentarilərini zəngin və mənalı proqram gözləyir. Xüsusilə, parlamentin sədri Nurlan Şakiyevin qırğız əmək miqrantları üçün kvotaların artırılması məsələsini qaldıracağı artıq məlumdur. 2023-cü ildə 10 min viza verilib. Bunlar kənd təsərrüfatında mövsümi işlərdir. Bişkekdə bu il bu kvotanın artırılacağına ümid edirlər. Qırğızıstanlı tələbələr də Böyük Britaniyaya gedirlər. Bundan əvvəl Böyük Britaniyanın səfiri Nikolas Bouler yerli mətbuata müsahibəsində Qırğızıstan üçün Chevening təqaüd proqramı hazırlandığını və bu proqram çərçivəsində 100-ə yaxın qırğızıstanlının 30 il ərzində təhsil aldığını bildirmişdi. John Smith Trust 2023-cü ildə fəaliyyətə başlayıb.

Qırğızıstan üçün sərmayələr çox vacibdir, çünki bu ölkənin prezidentinin əvvəllər elan etdiyi iddialı layihələr hələ də həyata keçirilməyib. Böyük Britaniya dağ-mədən sənayesində investorlardan birinə çevrilə bilər. Qırğızıstan hökumətində Londonun maraqları üçün lobbiçilik edən məmurlar da var. Bişkekin Londonla yaxınlaşması, çox güman ki, Moskvanı təəccübləndirməyə bilməz. Əvvəlki Qırğızıstan hökumətinin çoxvektorlu yanaşmasının necə başa çatdığı məlumdur. Hazırkı hakimiyyət öz səhvlərini təkrarlayırmı? Yaxın vaxtlarda, Londonun 2024-cü ildə keçirmək niyyətində olduğu yeni formatda Mərkəzi Asiya-Böyük Britaniya sammitindən sonra qətnamə qəbul ediləcək.

Qırğız prezident ABŞ-dan hansı ismarıc alıb?

ABŞ Qırğızıstanda qəbul oluna biləcək xarici agentlər haqqında qanun layihəsindən narahatdır. Bu barədə Amerikanın dövlət katibi Entoni Blinken Qırğızıstan lideri Sadır Japarova məktubunda yazıb. ABŞ Dövlət Departamenti qeyd edir ki, “biz bu cür qanunların qəbulunun mənfi nəticələrini artıq görmüşük”. Antoni Blinkenin məktubunda “17 yanvar” tarixi yazılıb, lakin bu barədə, yalnız fevralın 7-də məlumat verilib. ABŞ dövlət katibi açıq şəkildə bildirib ki, aktiv vətəndaş cəmiyyəti Qırğızıstan demokratiyasının əsas hissəsidir və qanun layihəsi (qəbul edilərsə) bütün vəziyyətə mənfi təsir göstərə bilər. Beləliklə, cənab Blinkenin fikrincə, qanun layihəsi hazırkı formada vətəndaşların səhiyyə və təhsil sahəsində mühüm xidmətlərə çıxışını təhlükə altına qoyur (fakt budur ki, onların bir çoxu ABŞ hökuməti və beynəlxalq tərəfdaşlar tərəfindən maliyyələşdirilən QHT proqramları vasitəsilə həyata keçirilir).

“Bəzi amerikalı tərəfdaşlar bu qanundan o qədər narahatdırlar ki, onlar Qırğızıstan Respublikasındakı fəaliyyətləri qabaqcadan dayandırmağı düşünürlər”, - Prezident Japarova məktubda deyilir: “Mən sizi bu narahatlıqları ölçüb-biçməyə və parlament liderləri ilə müzakirə etməyə çağırıram. Ümid edirəm ki, biz ABŞ və Qırğızıstan arasında ikitərəfli münasibətləri gücləndirməyə davam edə bilərik”. Eyni zamanda, Antoni Blinken əlavə açıqlamalara getmədən əlavə edib: “Biz artıq başqa ölkələrdə də oxşar qanunların qəbulunun nəticələrini görmüşük”.

QHT-lər haqqında qanuna dəyişiklik ötən ilin əvvəlində deputat Nadirə Nərmətova tərəfindən irəli sürülüb. O, xaricdən maliyyə alan QHT-lər üçün “xarici nümayəndə” termininin qanunvericiliyə daxil edilməsi, habelə belə təşkilatların reyestrinin yaradılması təklifi ilə çıxış edib. Reyestrə daxil olmaq təşkilatın ölkədə fəaliyyət göstərməsinə icazə verildiyi anlamına gələcək. Nərmətova QHT-lərə münasibətdə dövlətin səlahiyyətlərinin genişləndirilməsini də təklif edib: hakimiyyətə qanunu pozduğuna görə birtərəfli qaydada altı ay müddətinə təşkilatın fəaliyyətini dayandırmaq imkanı verilməsi. Həmçinin hakimiyyət orqanlarına təşkilatları bu reyestrdən çıxarmaq hüququnun verilməsi nəzərdə tutulur ki, bu da əksər hallarda onların bağlanması ilə nəticələnəcək.

BMT-nin toplaşmaq və birləşmək azadlığı üzrə xüsusi məruzəçisi Klément Nyaletsossi Voule yanvarın sonunda buna diqqət çəkib: “Mən QHT nümayəndələri üçün nəzərdə tutulan cinayət məsuliyyətindən çox narahatam. Bu, qeyri-qanuni hesab olunacaq... Mən hakimiyyəti qanunun beynəlxalq insan hüquqları standartlarına uyğunlaşdırılması üçün vətəndaş cəmiyyəti ilə inklüziv və mənalı məsləhətləşmələri təmin etməyə çağırıram. Və mən bu işdə kömək etməyə hazıram”.

Beləliklə, Fransa, Böyük Britaniya və ABŞ Mərkəzi Asiyaya bir bəhanə ilə daxil olmağa, burada oturuşmağa və öz maraqlarını gerçəkləşdirməyə çalışır. Diqqət edin, həm də bütün istiqamətlərdən hücum var, həm iqtisadiyyat, həm hərbi, həm də cəmiyyət institutları üzərindən. Türk dövlətlərinin həyatı təhlükəyə düşə bilər, birlik, bütövlük bizi müstəmləkələrdən qoruya bilən yeganə çıxış yoludur.

V.VƏLİYEV