Türkiyə-Rusiya tandemi və ABŞ - RAKURS

Yaxud Ankara-Moskva əməkdaşlığından Vaşinqton necə bəhrələnmək istəyir?

Rusiya və Türkiyə iki ölkə liderlərinin bu il ilk görüşünə hazırlaşır və onun ilkin tarixi Ankarada fevralın 12-si elan edilib. Rusiya prezidenti Vladimir Putinin səfəri zamanı tərəflər Rusiya Federasiyasına qarşı sanksiyalar kontekstində ikitərəfli əməkdaşlığın əsas məsələlərini müzakirə edəcəklər ki, bunlardan biri də ödəniş köçürmələri ilə bağlı problemlərin həlli üçün Türkiyə-Rusiya bankının yaradılması olacaq. Moskva ilə əməkdaşlığa zərbə vurmağa çalışan Ankara eyni zamanda Vaşinqtonla da sövdələşməni davam etdirir. Vladimir Putinlə Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında danışıqlar ərəfəsində Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan bildirib ki, Türkiyə tərəfi ABŞ Konqresinin fevralın 10-dək Ankaraya F-16 qırıcılarının satışını təsdiqləyəcəyini gözləyir.

Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Türkiyəyə səfərinə hazırlıq həlledici mərhələyə qədəm qoyub. İki liderin görüşünün tarixini razılaşdırarkən, Moskva və Ankara artıq danışıqların mövzularını da adlandırıblar. Xarici işlər naziri Hakan Fidan telekanallara müsahibəsində Türkiyə tərəfinin gözləntiləri barədə ətraflı danışıb. “Qaz məsələsi və enerji sahəsində əməkdaşlıq ön planda olacaq. Təbii ki, Akkuyu AES-in tikintisi böyük ikitərəfli layihədir”, - deyə Fidan bildirib.

Türkiyə XİN rəhbərinin sözlərinə görə, danışıqların mövzularından biri ləğv edilmiş Qara dəniz taxıl təşəbbüsünə yeni şərtlərlə qayıtmaq imkanları olacaq. “Cənab Putin və prezidentimiz bu məsələni mütləq müzakirə edəcəklər. Bu, Qara dənizdə nəqliyyat logistika xəttindən istifadə etməklə taxılın dünya bazarlarına daşınmasının yeni yolunu necə inkişaf etdirə biləcəyimizdən gedir”, - Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri bildirib.

Suriya, Qəzza, taxıl dəhlizi, Akkuyu AES və bank

Danışıqların beynəlxalq hissəsi Qəzza və Suriyadakı vəziyyətin müzakirəsini əhatə edəcək. “Suriyada ortaq olduğumuz Astana prosesi var. Digər tərəfdən, Türkiyənin Kürdüstan Fəhlə Partiyası (Türkiyədə qadağan olunmuş və terrorçu kimi tanınan) və Suriya Xalq Özünümüdafiə Qüvvələri ilə bağlı həssas məsələlər var. Xüsusilə Fəratın qərbində Rusiyanın da aktiv olduğu Mənbic və Tel-Rifat bölgələrində PKK-ya göz yummamağımız bizim üçün vacibdir. Prezidentimiz bu məsələyə çox həssas yanaşır”, - deyə Hakan Fidan bildirib.

Moskvanın gözləntilərini Vladimir Putinin mətbuat katibi Dmitri Peskov açıqlayıb. “Biz bu səfəri səbirsizliklə gözləyirik, xüsusən də Putin və Ərdoğan çoxdan bu barədə razılığa gəliblər. Onlar müntəzəm olaraq, çox vaxt telefonla ünsiyyət qururlar. Ancaq ildə bir neçə dəfə üzbəüz görüş keçirməyi unutmayın. Hər dəfə bu görüş gündəm baxımından çox gərgin keçir. Bu, təbii ki, ilk növbədə Rusiya-Türkiyə münasibətləri, ticari-iqtisadi əməkdaşlığımızdır. Regional problemlər həmişə müzakirə olunur və təbii ki, Ukrayna”, - Dmitri Peskov bildirib.

Vladimir Putinin mətbuat katibi Rusiya-Türkiyə əməkdaşlığının Qərbin sanksiyalar müharibəsi kontekstində inkişaf etdiyi əlverişsiz xarici mühitə diqqət çəkib. “Bu sahənin bir çox aspektləri var. Məlumdur ki, Türkiyə öz maraqlarına xələl gətirərək, bizimlə qarşılıqlı əlaqəni tamamilə kəsməsə də, heç olmasa minimuma endirməyə vadar etməyə çalışan anqlosaksonların misli görünməmiş, çox vaxt həyasız təzyiqləri ilə üzləşir. Amma Türkiyə öz suverenliyini qoruyub saxlayır”, - deyə Dmitri Peskov bildirib. O, Vladimir Putinin Ankaraya mümkün səfərinin vaxtı ilə bağlı sualı cavablandıraraq, “Səfərin tarixini vaxtında açıqlayacağıq” deyə əlavə edib. Öz növbəsində türk mənbələri iki lider arasında danışıqlar üçün mümkün tarixlərdən biri kimi fevralın 12-ni göstərib.

Sentyabrda Soçidə Rusiya və Türkiyə prezidentlərinin görüşü necə keçdi?

Qərb sanksiyalarının yaratdığı problemlərə və hər iki tərəfin çıxış yolu tapmağa çalışdığına misal olaraq ödəniş köçürmələri ilə bağlı vəziyyəti göstərmək olar. Türkiyənin bank sektorundakı mənbənin RİA Novosti-yə verdiyi məlumata görə, Moskva və Ankara ABŞ-ın təzyiqi nəticəsində ödəniş köçürmələri ilə bağlı yaranmış problemləri həll etmək üçün Türkiyə-Rusiya bankının yaradılmasını müzakirə edirlər. Əvvəllər Türkiyədə bir sıra özəl banklar Rusiya şirkətlərinin hesablarını bağlamağa məcbur olub. Ödənişlərlə bağlı vəziyyəti şərh edən Dmitri Peskov qeyd edib ki, Kreml bu problemdən xəbərdardır və Moskva bu məsələdə Ankara ilə dialoq aparır. Məsələnin iqtisadi əlaqələr kontekstində qarşıdakı danışıqlarda iki ölkə liderləri tərəfindən müzakirə olunacağı ehtimalı yüksəkdir. Şöbələr baxılmaq üçün rəhbərlərə təqdim oluna biləcək təkliflər üzərində işləyir.

“Ekonomim” qəzetinin məlumatına görə, Türkiyənin Ticarət Nazirliyi Rusiyadan ödənişlə bağlı problem yaşayan şirkətlərin siyahısını hazırlayıb. Türk ixracatçıları bankların malların ödənilməsi üçün Rusiyadan pul köçürmələrini qəbul etməkdən imtinaları ilə üzləşdilər və əməliyyatlar yanvarın 1-də praktiki olaraq dayandırıldı. Bundan əlavə, hələ 2022-ci ilin sentyabrında Türkiyə bankları Mir kartlarına xidmət göstərməyi dayandırmışdı.

Moskva ilə əməkdaşlığa zərbə vurmamağa çalışan Ankara eyni zamanda Vaşinqtonla da sövdələşməni davam etdirir. Vladimir Putinlə Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında aparılan danışıqlar ərəfəsində Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan müsahibəsində deyib ki, Türkiyə tərəfi ABŞ Konqresindən F-16 qırıcılarının 10 fevrala qədər Ankaraya satışını təsdiqləyəcəyini gözləyir.

Xatırladaq ki, yanvarın 26-da ABŞ Konqresi Ankaraya 40 yeni F-16 Block-70 qırıcısının satışı və Hərbi Hava Qüvvələri komandanlığının tələblərinə uyğun olaraq mövcud 79 F-16-nın modernləşdirilməsi ilə bağlı razılığa gəlib.

Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi rəhbərinin izahatından belə çıxır ki, Ankara Vaşinqtonla razılaşmaların bir hissəsini yerinə yetirərək İsveçin NATO-ya üzv olması üçün yaşıl işıq yandırdıqdan sonra F-16-ların Türkiyəyə satılması məsələsində top Amerika tərəfindədir. “Biz parlamentdə İsveç qanununu təsdiqləyən kimi ABŞ prezidenti Co Bayden Konqresə məktub göndərdi. Sənədləri Konqresə təqdim etdikdən sonra iki həftəlik gözləmə müddəti var. Ona görə də əminəm ki, iki həftədən sonra, yəni gələn şənbəyə qədər proses başa çatacaq”, - deyə Hakan Fidan bildirib.

“Bunlar yeni nəsil döyüş təyyarələridir. Biri insanlı, digəri pilotsuz. Və bu layihələr bizim üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir”, - Türkiyənin xarici işlər naziri Vaşinqtonla müdafiə sazişinin Türkiyə tərəfi üçün əhəmiyyətini izah edib.

Digər bir sövdələşmə mövzusu, Amerika tərəfinin altı ildir ki, anqarda saxladığı altı F-35A Lightning II qırıcısının Türkiyəyə tədarükü ilə bağlı həll edilməmiş problem olaraq qalır. Eyni zamanda, ABŞ Türkiyədən hər ay anqar və döyüş təyyarələrinin saxlanması xərclərini ödəməyi tələb edir. Ağ Evin Strateji Kommunikasiyalar üzrə koordinatoru Con Kirbinin dediyi kimi, Türkiyəyə beşinci nəsil F-35 qırıcılarının verilməsi ehtimalı Ankaranın Rusiyanın S-300 və S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərinin mövcudluğu ilə bir araya sığmır. Onun sözlərinə görə, bu məsələ ilə bağlı iki ölkə arasında müzakirələr davam edir, lakin Ankara Vaşinqtonun “narahatlıqlarını həll edə bildikdən” sonra Birləşmiş Ştatlar Türkiyənin beşinci nəsil qırıcıların təchizatı proqramında yenidən iştirakına qayıtmağa hazır olacaq.

Bununla belə, Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri telekanala müsahibəsində Rusiyadan S-400 hava hücumundan müdafiə sistemi almağa cəhd edən Amerika tərəfinin arqumentlərinin uyğunsuzluğuna Türkiyənin F-35 qırıcılarının yaradılması proqramından kənarlaşdırılması bəhanəsinə diqqət çəkib. “F-35 proqramının istisna edilməsi ilə bağlı məsələ bizim siyasətimizin və hava hücumundan müdafiə imkanlarımızı təkmilləşdirmək istəyimizin əksi idi. NATO tərəfdaşlarımızdan gözlənilən dəstəyi ala bilmədik və Rusiya ilə S-400-lə bağlı razılaşmamız var idi”, - deyə Hakan Fidan vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, Türkiyə təkcə F-35-in müştərisi deyil, həm də onların komponentləri istehsalçılarından biri olub. “Maliyyə itkiləri ilə yanaşı, əməliyyat imkanlarımızı da itiririk. İndi biz bu itkiləri kompensasiya etməyə çalışırıq”, - deyə türkiyəli nazir qeyd edib.

Göründüyü kimi, Vaşinqton hələ də Ankara ilə soyuq münasibətini qoruyub saxlayır. ABŞ çalışır ki, Ankara onun çətiri altına qayıtsın, əbədi düşməni olan Rusiyadan birdəfəlik əl çəksin. Amma qarşılıq verməkdə çətinlik çəkir, yəni Türkiyənin hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə təchizatında iştirak etmir, Rusiyadan da analoji silahların alınmasına razılıq vermir. Suriyada müharibə başlananda Vaşinqtonun diqtəsi ilə “Patriot” zenit-raket komplekslərinin Türkiyədən çıxarılması və onu müdafiəsiz qoyulması Ankarada unudulmayıb. ABŞ yenə də Ankara-Moskva əlaqələrinə qarşıdır, amma təsir etmək gücü yetərli deyil. Çünki Türkiyə müstəqil siyasət yürüdür, amerikalılar bunu bilməmiş deyil.

V.VƏLİYEV