Avropada fermer üsyanı – RAKURS

Birlik ölkələrinin rəhbərlərini fermerlərin yox, özlərinin qazancı maraqlandırır

Avropalı fermerlərin etirazları güclənməkdə davam edir. Yanacağın və gübrələrin bahalaşmasından, xaricdən gələn rəqabətdən və Avropa İttifaqının yeni ekoloji standartlarından narazılıq dalğası artıq Almaniya, Polşa, Hollandiya, Rumıniya, Yunanıstan, Belçika və Fransanı bürüyüb. İndi onlar İspaniyada etiraz estafeti üzərinə götürməyə hazırlaşırlar. Üstəlik, fevralın 1-də avropalı fermerlər öz narazılıqlarını şəxsən vahid Avropanın “ürəyində” – həmin gün Aİ liderlərinin sammitinin keçiriləcəyi Brüsselin mərkəzində ifadə etmək niyyətindədirlər.

Fransanın baş nazir Attalın vəd etdiyi dəstək tədbirləri fermerlər üçün yetərli görünmür. Həmkarlar ittifaqları 140 konkret təklif hazırlayıb, Attal isə bürokratik gecikmələri yüngülləşdirməyi, pərakəndə satış şəbəkələrində ucuz qiymətlərlə mübarizə aparmağı və kənd təsərrüfatı texnikası üçün dizelə endirim etməyi vəd edərək cəmi bir neçə qeyri-müəyyən tədbiri səsləndirib. Fermerlər onların bütün şikayətlərinin nəzərə alınmasını təmin etmək niyyətindədirlər. Onlar dövlətin Avropa İttifaqını razı salmaq üçün getdikcə daha çox ekoloji və inzibati tələblər irəli sürməsindən narazıdırlar. Qlobal problem fransız şəhər sakinlərini yedizdirənlərin gəlir səviyyəsidir. Statistikaya görə, fermerlərin 18%-i yoxsulluq həddinin altında yaşayır, 20%-i isə dolanışıqlarını təmin etmək üçün natamam işləməyə məcburdur. Məhsullar Avropa Azad Ticarət Sazişi çərçivəsində istehsal tələblərinin aşağı olduğu, qiymətlərin də aşağı olduğu ölkələrdən gətirilir. Fransada bürokratiya o yerə çatır ki, etirazçılardan birinin etiraf etdiyi kimi, o, “vaxtının 60%-ni kağızlara, yalnız 40%-ni traktor sürməyə sərf edir”.

2011-ci ildən Fransa sosial şəbəkələrində “Fermerlərin qəzəbini izah edən 30 saniyə” adlı video yayılır. Orada indiki İqtisadiyyat naziri, sonra isə Kənd Təsərrüfatı Naziri olan Bruno Le Maire jurnalistlərin “Bir hektarda neçə kvadratmetr var?” kimi suallarına cavab verə bilmir. Yəni fermerlər onların kim tərəfindən idarə edildiyinə diqqət çəkmək istəyiblər. Nəticə göründüyü kimi çox acınacaqlıdır, nazirin kənd təsərrüfatından, fermerin həyat şəraitindən, iqtisadi durumundan xəbəri yoxdur.

Traktorlar, Parisə…

Paytaxt Parisin tam mühasirəyə alınmasının qarşısını almaq üçün 15 min polis məmuru silahlandırılıb, lakin Daxili İşlər Nazirliyinin rəhbəri Gerald Darmanin qanun və asayiş qüvvələrinin yalnız ekstremal hallarda müdaxilə edəcəyini bildirib. O, TF1 telekanalına deyib ki, fermerlər əziyyət çəkir və tələb etmək hüququna malikdirlər. Baş nazir Attal isə tətilçiləri ofisində görüşə dəvət edib. Yelisey Sarayı Emmanuel Makronun Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyenlə görüşəcəyini açıqlayıb. Gündəmdə Avropa bürokratiyasından bezmiş fransız fermerlərin acınacaqlı vəziyyəti var.

Son bir neçə ildə ispan fermerləri üçün də işlər yaxşı getmir. Ölkənin cənubunda tez-tez baş verən quraqlıqlar səbəbindən zeytun kimi bir sıra məhsulların istehsalı nəzərəçarpacaq dərəcədə azalaraq fermerlərin gəlirlərinə ciddi zərbə vurub. Lakin bütün kənd təsərrüfatı sənayesi gübrə və yanacaq kimi ehtiyatların qiymətlərinin artması, üçüncü ölkələrdən daha ucuz kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalı və Avropanın ətraf mühitin mühafizəsi qaydaları ilə daha da gərginləşib. Onlara uyğun olaraq, bütün Aİ ölkələri pestisidlərin və gübrələrin istifadəsini azaltmalı və hər il əkin sahələrinin 4%-ni biçilmiş (yəni şumlanmış, lakin əkilməmiş) qoymalıdır. Bütün bunlar birlikdə götürsək, fermerləri təkcə İspaniyada deyil, bütün Avropada məhv olmaq həddinə çatdırmaq təhlükəsi yaradır.

İtaliyanın hər yerindən - cənub Siciliyadan şimaldakı Trento şəhərinə qədər - traktor karvanlarının yollarının bağlanması son həftələrdə müntəzəm hal alıb. Bu bazar ertəsi hökumətin kənd təsərrüfatı istehsalçıları üçün dizel vergisi subsidiyalarını ləğv etmək planlarına etiraz olaraq fermerlər Romanın şimalındakı magistral yolu qismən bağlayıblar və Milan yaxınlığındakı Melennano şəhərində oxşar aksiya keçiriblər.

Bu arada, çərşənbə axşamı günortadan sonra, Avropanın ən böyük limanlarından biri olan Belçikanın Zeebrugge şəhəri tamamilə bağlanıb və bütün ətraf yollarda ciddi sıxlıq yaşanıb. Ucuz idxala və Aİ-nin ətraf mühit siyasətinə etiraz edən belçikalı fermerlər blokadanı çərşənbə günündən cümə axşamına kimi gecə yarısına qədər davam etdirəcəklərini vəd ediblər. Paralel olaraq 400 belçikalı fermer çərşənbə axşamı Antverpen yaxınlığında bir həftəlik etiraz aksiyasına başlayıb.

Cümə axşamı isə Brüsselin Lüksemburq meydanında fermerlərin kütləvi etirazlarına start verilib. Yer və vaxt təsadüfi seçilməyib: fevralın 1-də yaxınlıqda Avropa İttifaqı ölkələrinin liderlərinin fövqəladə sammiti keçiriləcək. Kəndlilərin, kiçik və orta fermerlərin, kənd təsərrüfatı işçilərinin birlik və təşkilatlarını bütün Avropada birləşdirən “Avropa Koordinasiyası Via Campesina” təşkilatının rəhbərləri Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyen və Avropa Şurasının rəhbəri Şarl Mişel ilə şəxsən görüşmək üçün yola çıxıblar.
Fermerlərin fikrincə, dövlət subsidiyalarının ədalətsiz paylanması, rəqəmsallaşma, GMO və digər bazarlara mənasız dəstək, eləcə də kənd təsərrüfatının daha dayanıqlı modellərinə keçid üçün ümumi baxışın olmaması, sərbəst ticarət müqavilələrinə tətbiq edilən məhdudiyyətlər fermerlərin acınacaqlı vəziyyətə düşməsinə səbəb olub. Aİ yerli fermerlərlə deyil, ilk növbədə Latın Amerikası bloku MERCOSUR (Argentina, Braziliya, Paraqvay və Uruqvaydan ibarət Cənubi Amerikanın ən böyük ticarət-iqtisadi birliyi) ilə sazişə üstünlük verir.

Avropalı fermerlər Fransa prezidenti Emmanuel Makronun simasında gözlənilməz müttəfiq tapdıqlarını düşündükləri vaxt məlum olub ki, Yelisey sarayının sahibi Fransa kənd təsərrüfatının Braziliya və Argentina mal əti ilə rəqabətə tab gətirməyəcəyindən ehtiyat edir. Ona görə də Aİ ilə dörd Cənubi Amerika ölkəsinin bloku arasında azad ticarət ideyasına dəstəkləməyə məcbur olub. Amma Fransanın özündə başlanan güclü fermer iğtişaşları Makronu MERKOSURla müqaviləyə qarşı çıxmağa məcbur edib.

Üstəlik, Parisdə hətta eyham vurdular ki, Avropa Komissiyası (AK) artıq guya Fransa lideri ilə razılaşıb və Cənubi Amerika bloku ilə təxminən iyirmi ildir ki, hazırlaşdığı sövdələşməni dayandırmaq qərarına gəlib. Lakin bu, dərhal Avropa rəsmilərinin bir sıra təkziblərinə səbəb olub. Fermerlərə yenə yalan vədlər verilir. Makron bu razılaşmaya qarşı mübarizə aparırmış kimi görüntü yaratsa da, fransız fermerlər inflyasiya, bürokratiya, Aİ-nin yeni ekoloji tələbləri və daha yaxınlarda gəlirlərin azalmasından narazı olaraq (Ukraynadan kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı üçün güzəştlər) cənab Makronun özünə qarşı mübarizəni davam etdirmək qərarına gəliblər. Çərşənbə axşamı ölkənin kənd təsərrüfatını Fransanın "qüruru və gücü" adlandıran Baş nazir Qabriel Attal, fransızlar üçün Avropa qaydalarından bir sıra istisnalara nail olacağına söz verib və eyni zamanda şərabçılara təcili yardımın və martın ortalarına kimi digər kənd təsərrüfatı istehsalçılarına subsidiyalar ayrıldığını elan edib.

Bununla belə, əhalinin ekoloqlardan daha çox rəğbət bəslədiyi fransız fermerlərinin əksəriyyəti etiraz aksiyalarını davam etmək qərarına gəliblər və traktor blokadasını ən azı həftə sonuna qədər bütün ölkə boyu davam etdirəcəklərini bildiriblər.

"Bu gün küçələrdə 10 min nümayişçi var, 100-dən çox blokada nöqtəsi var" deyən daxili işlər naziri Gerald Darmanin France 2 TV-yə bildirib. Polis AB-nin Market, Rangis, Paris yaxınlığında yerləş ən böyük qida təminatçısı olan 79 fermeri saxlayıb. Bildirilir ki, fermerlər pavilyonlardan birinə girməyə cəhd edərkən tutulublar.

Avropa ölkələrindən yalnız dekabrın sonunda fermer iğtişaşlarının başladığı Almaniyada bir qədər sakitlik müşahidə olunub. Lakin bunun bir mühüm səbəbi var - Almaniya parlamenti hazırda büdcə layihəsini müzakirə edir və yerli fermerlər sənəddə onların maraqlarının tam nəzərə alınacağını gözləyirlər. Əks təqdirdə, almanlar yenidən şəhər küçələrində traktorlardan ibarət sütunları görmək riski ilə üzləşəcəklər.

Fermerlərə dəstək

Avropa İttifaqına rəhbərlik dəyişikliyinə ehtiyac var, çünki o, Ukrayna dempinqindən əziyyət çəkən avropalı fermerləri deyil, Ukraynanın maraqlarını qoruyur. Bunu Macarıstanın baş naziri Viktor Orban fevralın 1-də Aİ sammitinin keçiriləcəyi Brüsselə gələrkən jurnalistlərlə söhbətində deyib. Macarıstan hökumətinin başçısı şəhərin küçələrində etiraz aksiyalarını davam etdirən belçikalı fermerlərlə də danışıb. "Avropa Komissiyası ukraynalılara qarşı avropalı fermerlərin maraqlarını təmsil etməlidir, əksinə deyil", - Orban deyib. O, fermerlərlə söhbətinin və mətbuatla qısa görüşün videosunu sosial şəbəkədəki səhifəsində yerləşdirib.
Baş nazir hesab edir ki, Avropa İttifaqında liderlik tamamilə dəyişməlidir, çünki “indiki liderlər heç vaxt fermerlərin xeyrinə qərarlar qəbul etməyəcəklər”. Orban 2024-cü ilin iyununa planlaşdırılan Avropa Parlamenti seçkilərinə toxunaraq, "Biz xalqın maraqlarını həqiqətən təmsil edən yeni liderlər tapmalıyıq" deyib.

Brüssel nədən qorxur?

Kiyev Avropa Birliyinin toplantısından maliyyə yardımı ilə bağlı müsbət qərarlar gözlədiyi bir vaxtda, Avropada yerli fermerlərin müdafiəçiləri bu hadisələri izləməkdədirlər. Digər səngərdə isə Avropada çəkilən siyasi “klip”lərin baş qəhrəmanı Emmanuel adlı və Makron soyadlı Fransa prezidenti var. “Biz nəyin bahasına olursa-olsun Ukraynanı qorumaq və dəstəkləmək üçün hərəkətə keçməyə hazır olmalıyıq”, Makron Amerikanın nüfuzlu “Politico” nəşrinə bu yaxınlarda deyib. Avropa ölkələrini, hətta Vaşinqtonu Ukraynanı dəstəkləməkdən imtina etsələr belə, bu ölkəyə yardım etmək üçün “cəsarətli və yenilikçi qərarlar” qəbul etməyə hazır olduğunu bildirib. Fermerlər Makronun sözünün arxasında onların maraqlarını tapdalamaq kimi iyrənc yanaşmanın olduğunu da düşünürlər.

Makron Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyen ilə danışıqlarının mövzularını açıqlayarkən qeyd edib ki, Ukraynadan idxalla bağlı problemin həllinə ümid bəsləyirik, çünki bu idxalın miqyası və keyfiyyəti baxımından biz Avropa bazarında sabitliyi pozan amilləri görürük. Bu, toyuq və taxıl idxalına aiddir. Avropa səviyyəsində Fransanın müdafiə etdiyi qida suverenliyi prinsiplərinə uyğun siyasət lazımdır. Makron hökumətin fransız fermerlərini dəstəklədiyini bildirib və əlavə edib ki, onların üzləşdiyi çətinliklərə cavab tapacağıq. Məsələ aydındır, səhərdən axşama kimi heç kim peyin iyini duymaq istəmir. Avropa Komissiyası həqiqətən də qərarlar hazırlayır, bunların heç də hamısı Kiyevi və ukraynalıları sevindirməyəcək. Bir tərəfdən, Avropa Komissiyası sabah Ukraynadan kənd təsərrüfatı məhsullarının rüsumsuz idxalını uzatmaq niyyətindədir. Amma digər tərəfdən Avropa Komissiyası Ukraynanın Aİ-yə ixracına idxal rüsumlarının və kvotaların dayandırılmasını daha bir il müddətinə 2025-ci ilin ortalarına qədər uzatmağı, eyni zamanda Aİ-nin həssas kənd təsərrüfatı məhsullarının mühafizəsini gücləndirməyi təklif edib. Keçmiş yunan siyasətçisi və AK-nin hazırkı rəhbərinin müavini Marqaritis Şinas deyib ki, bu, Aİ-nin lazım olduğu müddətcə Ukraynanı dəstəkləmək üzrə öhdəliklərinə uyğun olaraq edilir. Və bu “mühafizənin gücləndirilməsi” Ukrayna üçün əsas sürprizdir.

Avropa Komissiyası ən həssas məhsulların - quş əti məhsulları, yumurta və şəkərin Ukraynadan idxalı üçün "fövqəladə mexanizmi" təmin edib. Ukrayna idxalının həcmi 2022-2023-cü illərin səviyyəsini keçərsə, o, dərhal tətbiq ediləcək. "Yeni mexanizm Aİ bazarında və ya bir və ya bir neçə üzv dövlətin bazarlarında əhəmiyyətli pozuntular baş verərsə, vəziyyəti düzəltmək üçün sürətli tədbirlər görmək imkanını təmin etməlidir", deyə Marqaritis Schinas bildirib.

Quş əti, yumurta və şəkər Avropa fermerləri üçün taxıldan sonra ikinci ən həssas əmtəə kateqoriyasıdır. Lakin onlar həm də ukraynalı fermerlər üçün eyni taxıldan sonra ikinci yerdədirlər. Beləliklə, Ukraynaya pul ayrılması ilə bağlı görüşün necə başa çatacağı hələlik məlum deyil, amma fakt budur ki, lazım gələrsə, Aİ vədindən geri addım ata bilər. Bu, bir Avropa yanaşmasıdır…

V.VƏLİYEV