Azərbaycan İlham Əliyevlə - ANALİTİK

Rusiyanın “Kommersant” nəşri Azərbaycanın son 20 ildə necə dəyişdiyindən yazıb

Azərbaycanın müstəqillik qazandığı ilk gündən indiyədək qazandığı uğurlar barəsində təkcə ölkəmizdə deyil, o cümlədən xarici statistiklərin də araşdırma apardığı bəllidir. Rəqəmlərin dili ilə danışan həmin mərkəzlər ilk gündən bu günümüzə qədər baş verənləri müxtəlif təqdimatlarla ortaya qoyurlar. Təqdir edənlər də var, qısqanclıqla yanaşanlar da az deyil. Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə ikinci dəfə gəlməsinə qədər Azərbaycan qazandıqlarından on qat artığını itirmək üzrə idi. Xalq Cümhuriyyətinin varisi Azərbaycanın müstəqilliyini qəbul etməyən mərkəzlər, düşmən qüvvələr, beynəlxalq təşkilatlar Ermənistan adlı qondarma dövləti üzərimizə salmaqla, Qarabağ bəhanəsi ilə bizə qarşı müharibə başlatmaqla əslində bizi bir dövlət olaraq yox etməyə çalışırdılar. O vaxt hakimiyyətdə olanların əksəriyyəti bu reallığı, beynəlxalq münasibətlərdəki aşınmaları görmür, ya da görmək istəmirdilər. Təhlükəni görə bilməyənlər, təbii ki, ona qarşı tədbir görmək, özünü müdafiə etmək kimi ən adi instinklərə malik olmurlar. Təhlükə isə hər an bir az da bizə doğru yaxınlaşırdı.

Hadisələrin sonrakı gedişi bir daha sübut edəcəkdi ki, hakimiyyətə gəlmək Heydər Əliyevin məqsədi deyildi, bu, bir missiya idi, xilaskarlıq missiyası. Vətənini canından artıq sevən İNSAN onu hakimiyyətə dəvət edənləri qırmadı və dövlət sükanının arxasına keçərək onu təhlükəli yollardan ən az itki ilə çıxarmağı bacardı. Hələ SSRİ dövründə əsasını qoyduğu dövlətçiliyi daha da möhkəmləndirdi və onu əmin əllərə təslim edərək missiyasını bitirdi.

Bu gün dünya mediası, araşdırmaçılar müasir və müstəqil Azərbaycan dövlətinin 2003-cü il oktyabrın 31-dən bəri İlham Əliyev tərəfindən idarə olunmasından yazır, statistik rəqəmlər təqdim edirlər. Bütün araşdırma yazılarının bir ana xətti var, Heydər Əliyevin və onun siyasi varisi İlham Əliyevin əsası qoyulan və inkişaf etdirilən dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, dünya birliyində layiqli yer tutmasıdır. Rusiyanın “Kommersant” nəşri də İlham Əliyevin Azərbaycan Prezidenti vəzifəsinin icrasına başladığı gündən indiyədək iqtisadiyyatda, sosial sahədə, siyasətdə, hərbi sahədə, cəmiyyətdaxili münasibətlərin yeni çağırışlara uyğun formalaşmasında rolu barədə maraqlı məqalə dərc edib. Yazıda qeyd olunur ki, “bəzi ekspertlər İlham Əliyevi keçid fiquru adlandırsalar da, onun hakimiyyəti 20 ildir davam edir. Bu müddət ərzində ölkənin necə dəyişdiyi infoqrafikada tam aydınlığı ilə görünür”.

Nəşr əlavə edir ki, 2022-ci ilin sonunda Azərbaycanın ÜDM-i 78,7 milyard dollar olub, İlham Əliyevin dövründə bu rəqəm 11 dəfəyə yaxın artıb. Bu, keçmiş SSRİ respublikaları üçün rekord göstəricidir. Yüngül azalma yalnız pandemiya dövründə və 2015-2016-cı illərdə neft qiymətlərinin və ölkə daxilində tikinti sürətinin aşağı düşdüyü zaman baş verib. Qonşu ölkələrdə ÜDM daha yavaş artıb. Eyni dövrdə Gürcüstanda altı dəfə, Rusiyada beş dəfə, İran və Türkiyədə üç dəfə artıb.

İqtisadi artım əsasən yanacaq-energetika kompleksinin hesabına təmin edilir. XX əsrin əvvəllərində Bakı dünyanın neft paytaxtı adlanırdı, lakin inqilabdan sonra sənayedə kəskin tənəzzül baş verdi. İntibah ilk andiçmə mərasimində çıxışında neft strategiyasını “iqtisadiyyatın əsas istiqaməti” adlandıran İlham Əliyevin dövründə baş verdi.

1994-cü ilin sentyabrında Heydər Əliyev xarici şirkətlərlə “əsrin müqaviləsi” - Xəzər dənizində üç neft yatağının birgə işlənməsi haqqında saziş bağladı. Amma üç yataqdan ikisindən ilk neft İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə gəlib.

2003-cü ildə neft gəlirləri büdcə gəlirlərinin təxminən üçdə birini, 2023-cü ildə isə ən azı yarısını (ilin sonunda bütün gəlirlərin 53%-i gözlənilir) gətirib. 2006-cı ildən “Şahdəniz” qaz yatağının da işlənməsinə başlanılıb.

Əvvəlcə neft kəmərləri Azərbaycanla MDB ölkələri: Gürcüstan və Rusiyanı birləşdirdi. Bakı-Novorossiysk neft kəmərinin gücü 7 milyon ton üçün nəzərdə tutulub. Amma son illərdə onun yükü 3 milyon tonu keçmir (bunun 2 milyon tonu Azərbaycan nefti deyil, Qazaxıstan neftidir). İlham Əliyevin dövründə ölkə Türkiyə üzərindən marşrutlar qurdu və tədarükləri Aİ ölkələrinə yönləndirdi. Avropalılar yeni layihələri dəstəklədilər, çünki tədarükün şaxələndirilməsini Aİ siyasətinin əsas məqsədlərindən biri hesab edirdilər.

Hazırda Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşları İtaliya, Türkiyə, Rusiya, Çin və Hindistandır. İlham Əliyevin dövründə ilk üçlük dəyişməz qalıb, Rusiya və Türkiyə isə orada yerlərini dəyişib. 2003-cü ilin sonunda Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi bütün ticarət dövriyyəsinin təxminən 11%-ni, Türkiyə ilə ticarət dövriyyəsi isə 7%-ni, 2022-ci ilin sonunda isə əksini təşkil edib.

Rusiyaya qarşı sanksiyalar və paralel idxal səbəbindən vəziyyət dəyişə bilər. Təkcə 2022-ci ildə Azərbaycan ərazisindən Rusiyaya malların tranziti təxminən 2,5 dəfə, bütün ticarət dövriyyəsi isə təqribən 24 faiz artıb.

Ölkədə neft sənayesi ilə yanaşı, turizm də inkişaf edir. 2006-2022-ci illərdə turizm agentliklərinin sayı 66%, işçilərin sayı isə 159% artıb. 2022-ci ildə turizm sənayesinin ölkənin ÜDM-də payı təxminən 3 faiz təşkil edib.

İlham Əliyevin dövründə işsizlik 9,2 faizdən 5,5 faizə enib. Ümumilikdə ölkədə 1 milyon 960 minə yaxın yeni iş yeri açılıb. Azərbaycan statistika xidmətinin hesablamalarına görə, minimum əmək haqqı 9 manatdan (təxminən 600 rubl) 345 manata (demək olar ki, 19 min rubl), orta pensiya 17,7 manatdan (təxminən 1,2 min rubl) 372,1 manata (təxminən 1,2 min rubl) yüksəlib. 20,5 min rubl).

Azərbaycanın əhalisi 10,2 milyon nəfərdir və İlham Əliyevin dövründə 24 faizə yaxın artıb. Azərbaycandan daimi yaşamaq üçün başqa ölkələrə səfərlər azalıb (2003-cü ildə 3,8 min nəfər, 2022-ci ildə 1,1 min nəfər). Həmçinin İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə doğum nisbətində artım müşahidə olunub - 2011-ci ildə 176 minə yaxın körpə doğulub. Oxşar göstəricilər ölkədə yalnız 1964 və 1985-1992-ci illərdə qeydə alınıb.

İlham Əliyevin dövründə ölkədə korrupsiyaya qarşı mübarizə kampaniyasına start verilib. 2004-cü ildən onlar “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” ayrıca qanun, bir sıra plan və dövlət proqramları qəbul etmiş, vətəndaşlara yardım göstərmək üçün “ASAN xidmət” üzrə korrupsiyaya qarşı mübarizə komitəsi və mərkəzləri təşkil etmişlər. Dizaynlarına görə, onlar kiçik rüşvətlərin qarşısını alırlar. 2003-cü ildə rüşvətxorluq bütün cəzaların 0,1%-ni, 2022-ci ildə 1,1%-ni təşkil edib.

1990-cı illərin əvvəllərində Bakı ermənilərin də yaşadığı Qarabağa, onun keçmiş muxtar vilayətinə nəzarəti itirdi. Etirazlar, sonra isə hərbi əməliyyatlar nəticəsində həmin ərazilər ERmənistan tərəfindən işğal edildi. İlham Əliyev ilk andiçmə nitqində qonşusunu “təcavüzkar dövlət” adlandırdı. İki hərbi kampaniya (2020-ci ildə 44 gün və 2023-cü ildə 1 gün) sayəsində Azərbaycan Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa etdi. Azərbaycan tərəfi israr etsə də ermənilərin çoxu bölgəni tərk etdi.

Azərbaycanın tikilməsində israrlı olduğu Bakıdan Naxçıvana, oradan da Ermənistanın Zəngəzur bölgəsi vasitəsilə Türkiyəyə uzanan dəhlizi məsələsi hələ də mübahisəli olaraq qalır.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə “Kommersant”ın məlumatlarından istifadə edilib.