Avropanın erməni tələsi - ANALİZ

Avropa Parlamenti Ermənistanın baş təlxəyini ayaqüstə qarşıladı. Paşinyanın ermənicə çıxışını kimsə başa düşməsə də, onun tərcüməçiləri İrəvan kəndxudasını avropalılara demokrat, sözəbaxan, ağıllı oğlan kimi təqdim etməkdə əməllicə tər tökdülər. Nəticədə Avropanın deputat zümrəsi baş naziri alqışlamaqda xəsislik etmədilər. Nikolla görüşmək, onun kürəyinə əl vurmaq kimi saxta jestləri etməkdə də sanki yarışa girmişdilər. Bu səhnə bizə tanışdır, Zelenskinin timsalında…

Rusiyanın Ukrayna ərazilərini “yeni regionlar” adı ilə öz xəritəsinə köçürməsini, apardığı qanlı və ədalətsiz müharibəni təşviq etmirik, ona haqq qazandırmırıq. Amma iki xalq arasında, səbəb və bəhanələr nə olursa olsun, nifaq salmaq, qanlı toqquşmaları təşkil etmək və günün birində hər ikisini dərdləri ilə baş-başa buraxıb bir kənara çəkilmək heç bir çərçivəyə, əndazəyə sığmır. Belə siyasət olmur. Moskva da, Kiyev də etiraf edər ki, bu müharibə onların sifarişi, istəyi, tələbi, arzusu ilə baş verməyib. Qərbin zəhrimara qalmış “demokratiya”, inteqrasiya istəklərindən qaynaqlanır bu. Əvvəlcə, Donetsk və Luqanskda baş verən etnik toqquşmalar, sonra Maydan hadisələri, Qərbin rəngli inqilabı və sonra və daha sonra… Beləliklə, iki qardaş xalq düşmənə çevrildi. Bəs sonra? Sonrası da maraqlıdır, Zelenski BMT-də, Vaşinqtonda, Konqresdə, Brüsseldə, NATO-nun sammitlərində qəhrəman kimi qarşılanır, Paşinyan kimi onun da kürəyinə əl çəkilir, “əla”, “molodes” sədaları zalda əks-səda verir, Volodimir də Nikol kimi qımışır, irişir. Cəbhədə isə ölənlərin, itkin düşənlərin və ümumiyyətlə döyüş qabiliyyətini itirənlərin sayı milyonu ötür, Avropa, Amerika isə anbarlarında qalan və istifadəyə yararsız silahlarını kreditlə Ukraynaya satır. Fürsətdən istifadə edib xarici banklardakı yüz milyardlarla dollar Rusiya aktivlərinə əl qoyan da Qərb dairələridir. Yəni, konkretləşdirsək, müharibələrdə kimin qalib, kimin məğlub olması Qərbi qətiyyən maraqlandırmır, əsas odur ki, milyardlar qazansın, yeni bazarlar ələ keçirsin.

Qərb dünyanın ən zəngin ölkəsini - Rusiyanı ram etmək üçün iştahasını hər cür üsullarla artırır. Sanksiyalar, embarqolar, məhrumiyyətlər tətbiq etməklə Rusiya xammalının xaricə çıxışını ləngidir. ABŞ və Avropa resursları tükəndikcə yeni ərazilər ələ keçirmək niyyətlərini həyata keçirməyə bir az daha yaxın görünürlər. ABŞ Rusiyanın Avropa bazarındakı yerini doldurmaq üçün fürsəti qaçırmaq niyyətində deyil. Ukrayna marşrutunu dayandırmaq, kommunikasiya xəttlərini bloklamaq üçün ən optimal variant – müharibəni artıq dövrəyə qoşub, effekti də “pis” deyil. Yəni nəticə əldə etməyə çox yaxındır. Bəs Ukraynanın vəziyyəti necədir, Qərbin planı yeriyirmi? Ukrayna demokratiya yolunda iri addımlarla irəliləyirmi? Ukraynanın qonşularında vəziyyət necədir, rahat yata, miqrant əlindən sakit davrana bilirlərmi? Bütün bu sualların cavabı “YOX”dur. Ukrayna və Rusiya hərbi qərargahlarının hər gün məlumatı yayılır, mövqelərdə heç bir köklü dəyişkənlik olmasa da itkilər minlərlə ölçülür, hər iki tərəf müharibədən bezmiş, yorulmuş kimi görünür. Amerikanın Müharibə Araşdırmaları Mərkəzinin verdiyi məlumatlar isə insanları bir az daha bədbinləşdirir: müharibə hələ uzun müddət davam edəcək.

Bir az da Paşinyandan və Cənubi Qafqazı gözləyən fəlakətlərdən söhbət açaq. Bəli, Paşinyan avropalıların “uzaqdan komanda” idarəçiliyindən bezib şəh yuvasının ta mərkəzinə getdi. Canı cəhənnəmə, nə istəyir etsin, amma bizi narahat edən məsələlər var. Birinci Qarabağ münaqişəsinin başlandığı nöqtəyə qayıdaq. Məhz ABŞ prezidenti Reyqanın erməni lobbisi ilə qarşılıqlı sifarişi, Avropanın, daha dəqiq Fransanın təhriki, dəstəyi ilə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi alovlanmışdı. Qorbaçovun da sifarişin icraçıları arasında yeri xüsusi idi, Ermənistandan azərbaycanlıların qovulması, Sumqayıt hadisələri, 20 Yanvar faciəsi. Baş verən bütün bu hadisələrdə Rusiyanın adı çox hallanırdı. Azərbaycanın bütün vətəndaşları SSRİ rəhbərliyini, bir az sonra isə Rusiyanı Ermənistana hərtərəfli dəstək verməkdə günahlandırırdı. Bu, o vaxta qədər davam etdi ki, Azərbaycan hərbi gücünü artırmaqla bərabər, beynəlxalq arenada reallıqları qəbul etdirdi, Qarabağ həqiqətlərini çatdırdı, beynəlxalq münasibətlər sistemində haqq işimizin doğru olduğunu təsdiqlədi, dünya güclərini, sözün əsl mənasında “pat” vəziyyətinə saldı. Buna görə də 44 günlük müharibədə Ermənistan əvvəlki himayədarlarını yanında görmədi, tək qaldı. Nəticədə Azərbaycanın əks-hücumlarına 44 gün dözə bildi, 30 il mifləşdirdiyi ordusu tar-mar edildi, “keçilməz” sədləri bir anda dağıdıldı. Uduzdu, kapitulyasiya aktına imza atdı.

Bu gün Ermənistan Rusiyadan niyə imtina edir, üz döndərir? Çünki yeni himayədar axtarır ki, boynuna xalta taxsın, onu yeni torpaqlar ələ keçirməyə həvəsləndirsin, arxa dursun, öz çirkin xislətini davam etdirsin, işğal etdiyi torpaqları geri qaytarsın. Bəli, Paşinyanın Strasburqda meymunluq etməsinin əsl məqsədi də budur. Azərbaycanla sülh müqaviləsi bağlamaq istədiyini avropalılara çatdırıb, yəni mən sülhdən yanayam, amma Azərbaycan əksini düşünür, müharibəyə üstünlük verir. Halbuki, Azərbaycanın Ermənistana hələ 2021-ci ildə göndərdiyi 5 baza prinsiplərinə söykənən, bütün beynəlxalq standartlara tam cavab verən sülh müqaviləsindən Avropanın da, ABŞ-ın ən yüksən dairələrinin, hətta parlamentarilərinin, siyasətçilərinin, ən sadə vətəndaşlarının da xəbəri var idi. Bəs niyə Paşinyanın sülh barədə çərənləməsini yeni xəbər kimi qəbul edirlər? Yox, avropalılar kiminlə iş tutduqlarını çox yaxşı bilirlər. Ermənistana demokratiya tələsi qurmaqla, onun üzərində “kişilik” testi aparmaqla gələcək fəlakətlər hazırlayırlar. İrəvan hələ “duza gedir”, onun olacaqları dərk etmək fürsəti yoxdur, eyforiya başını elə gicəlləndirib ki, burnunun ucundakıları görmür.

Genişlənmənin yeni dalğası

Rusiyanın Ukrayna ərazisindəki xüsusi hərbi əməliyyatı Avropa Komissiyasının keçmiş rəhbəri Jan-Klod Yunkerin hələ 2014-cü ildə elan etdiyi Avropa İttifaqının genişlənməsi prosesindəki fasiləni dayandırıb. 2022-ci ilin iyununda Aİ rəhbərliyi Ukrayna və Moldovaya namizəd ölkə statusu verib, eyni zamanda Albaniya, Şimali Makedoniya, Monteneqro və Serbiyanın onilliklər boyu uzanan üzvlüyü prosesini başa çatdırmaq əzmini təsdiqləyib.

2004 və 2007-ci illərdə Aİ əhalisi və Birliyə daxil olan ölkələrin sayı baxımından öz tarixində ən böyük genişlənməni yaşadı. Bura Mərkəzi və Şərqi Avropanın 10 keçmiş kommunist ölkəsi və iki Aralıq dənizi ölkəsi aiddir. Yunkerin genişlənməyə qoyduğu moratorium, yeni Aİ üzvlərini “həzm etmək” üçün Avropa İttifaqını o zamankı 28 üzv dövlətdə konsolidasiya etmək məqsədi güdürdü. Post-kommunist ölkələrinin Aİ-yə üzvlüyünü Avropada sabitliyin və təhlükəsizliyin təmin edilməsi mexanizmi kimi qəbul edən Brüssel çox vaxt gələcək üzv dövlətlərə münasibətdə Kopenhagen meyarlarının barını qəsdən aşağı salmağa məcbur olurdu. Bu, sonradan bir sıra problemlər yaratdı, əsas problem Avropa inteqrasiyasının gələcəyinə təhlükə yaradan millətçilik - Avroskeptisizmdir. Yeni çağırışlar Avropa İttifaqının gələcək əhatə dairəsi, eləcə də Avropaya inteqrasiya prosesi və stimulları və Aİ üzvlüyünə yeni namizədlərin avropalaşması ilə bağlı geniş, lakin çox gecikmiş müzakirələrə təkan verdi. İdeal olaraq, yeni genişlənmənin vaxtı ilə bağlı suala cavab vermək üçün Brüssel Aİ-nin genişlənmiş tərkibdə necə fəaliyyət göstərəcəyi barədə aydın anlayışa malik olmalıdır.

Şübhəsiz ki, Aİ-nin genişlənməsi Avropaya inteqrasiyanın inkişafının tərkib hissəsidir. 1957-ci ildə yaradılan Avropa İqtisadi Birliyinin 6 üzvü var idi və Avropa İttifaqının hazırda 27 üzvü var və Qərbi Balkanlarda və Şərqi Avropada 6 yeni ölkəyə böyük bir yeni genişlənmə ərəfəsindədir. Aİ-nin genişlənməsi zərurəti yalnız Şarl de Qoll tərəfindən şübhə altına alındı, lakin o, Avropaya inteqrasiyanın dərinləşməsinin əleyhinə idi. Məhz de Qoll Böyük Britaniyanın üzvlüyünə, “Altılıq” tərəfindən qərarlar qəbul edərkən kvalifikasiyalı səs çoxluğuna keçidə və Avropa Komissiyasının səlahiyyətlərinin genişləndirilməsinə veto qoyub.

De Qollun Avropa siyasi səhnəsini tərk etməsi ilə əsas müzakirələr ilk növbədə Aİ-nin genişləndirilməsi və ya Avropa institutlarının dərinləşməsi ətrafında cərəyan edirdi. Böyük Britaniya əsas avroskeptik olaraq yalnız genişlənməyə, Fransa dərinləşməyə üstünlük verdi, Almaniya isə dərinləşmə və genişlənmə proseslərinin eyni vaxtda birləşməsində problemin “Süleyman həllini” tapdı. Sonuncu, bir çox avropalı analitiklərin etiraf etdiyi kimi, Aİ üçün qeyd-şərtsiz uğur sayıla bilməz, çünki obrazlı desək, həm dərinlikdə, həm də genişlikdə “qazmaq” həmişə mümkün olmayıb. Böyük Britaniyanın Aİ-dən çıxması ilə Aİ-nin genişlənmə gündəmində mahiyyətcə iki variant qalır: genişlənmədən əvvəl Avropa inteqrasiyasının dərinləşdirilməsi və köhnə alman yanaşması.

Ukrayna və Moldovaya Aİ üzvlüyünə namizəd kimi sürətli status təklif edən Avropa liderlərinin emosional impulsları tezliklə öz yerini qarşıdan gələn genişlənmə perspektivlərinə, xüsusən də mümkün problemlərin miqyasına daha ayıq və rasional yanaşmaya verdi. 2022-ci il iyunun 23-də Ukrayna və Moldovanın üzvlüyə namizədlər elan edildiyi Avropa Şurasının iclasından sonra Fransa prezidenti Emmanuel Makron “irəliyə getməyə ehtiyac” olduğunu desə də, “geosiyasi yanaşma” arasında ziddiyyət olduğunu dərhal etiraf etdi.
Fransa Prezidentinin təşəbbüsü ilə ötən ilin may ayında Avropa Günündə yeni təşəbbüs irəli sürülüb - 27 Avropa İttifaqına üzv dövlət və Ukrayna, Böyük Britaniya, Türkiyə kimi 17 qonşu ölkədən ibarət Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) yaradılması. İsveçrə və Balkan dövlətləri. Makronun sözlərinə görə, ASB-in bəyan edilmiş məqsədləri Avropaya üzv dövlətlərə “təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, investisiya, infrastruktur və insanların hərəkəti sahəsində siyasi əməkdaşlıq üçün yeni məkan” verməkdir.

Düzünü desək, Aİ hüdudlarından kənarda Avropa siyasi məkanının yaradılması ideyası yeni deyil. Çoxlu təşəbbüsləri yada salmaq olar - Fransua Mitteranın 1989-cu ildə Avropa Konfederasiyasının yaradılması təklifi, Avropa Qonşuluq Siyasəti, Rusiya və Aİ-nin dörd ümumi məkanın yaradılması ilə bağlı Sankt-Peterburq təşəbbüsü, Aralıq dənizi İttifaqı və s. ASB formatında bəyan edilmiş məqsədlərə gəlincə, avropalı ekspertlərin fikrincə, onlar hələ də tam dəqiqləşdirilməlidir. Bir tərəfdən, ASB Ukrayna münaqişəsində avropalıların birliyini nümayiş etdirməyə və Rusiyanın Avropadakı təsirini azaltmağa çalışır. Digər tərəfdən, ASB Avropa təhlükəsizliyi ilə bağlı fikir ayrılıqlarını nəzərə almadan namizəd ölkələr və Aİ-yə daxil olmayan digər ölkələrlə, xüsusən də Böyük Britaniya ilə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməklə Aİ-nin qonşuları ilə münasibətlərini qurmağa çalışır. Aydındır ki, bütün Avropa ölkələrinin Rusiyaya münasibəti Brüssellə eyni deyil. Məsələn, Serbiya və Türkiyənin Moskva ilə sıx əlaqələri var, Macarıstanın isə öz əlaqələri var.

Bundan əlavə, namizəd ölkələr üçün bəyan edilmiş məqsədlərə baxmayaraq, ASB-nin onların Aİ-yə differensial inteqrasiyası üçün “gözləmə otağına” çevrilməsi riski mövcuddur. Uzun illər bu otaqda olan Qərbi Balkan dövlətləri və Türkiyə artıq ASB-nin Aİ üzvlüyünə alternativ olmadığını vurğulayırlar. Ukraynanın sürətləndirilmiş qəbulu üçün Avropa İttifaqı haqqında Müqavilənin (TEU) 42-7-ci maddəsinin qarşılıqlı müdafiə bəndi ilə bağlı problem də var, çünki Kiyev Moskva ilə münaqişədədir. Bəzi siyasətçilər və ekspertlər də etiraf edirlər ki, islah olunmamış Avropa İttifaqının qərar qəbuluna veto hüququ ilə genişlənməsi onu ümidsiz şəkildə parçalanmış vəziyyətə salacaq və qeyri-müəyyənlik və qeyri-sabitlik dövründə öz təhlükəsizliyini təmin edə bilməyəcək. Avropa İttifaqının akademik dairələrində AQS-nin yaradılmasını əsasən Makronun Fransanın Avropa siyasətinə və beynəlxalq diplomatiyaya təsirini gücləndirmək, həmçinin Angela Merkelin gedişindən sonra Fransa-Almaniya tandemində Parisin mövqeyini gücləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirən ekspertlər var.

ASB-nin yaradılmasından bəri artıq üç görüş keçirilib: birincisi 6 oktyabr 2022-ci ildə Praqada, ikincisi 1 iyun 2023-cü ildə Kişinyovda, üçüncüsü isə oktyabrın 5-də Qranadada keçirilib. Oktyabrın 6-da Aİ-nin qeyri-rəsmi sammiti öncəsi Qranadada keçiriləcək ASB görüşünün birgə gündəliyinə növbəti bir neçə il üçün strateji məsələlər - miqrasiya, iqtisadiyyat və rəqabət qabiliyyəti, müdafiə, Qarabağ münaqişəsi və genişlənmə daxil idi. Qranadada hər hansı bir məsələdə irəliləyiş baş vermədi, bu, həm onların gündəliyinin həddən artıq yüklənməsi, həm də iştirakçıların heterogenliyi ilə əvvəlcədən müəyyən edilmişdi. Bu arada, həm ASB sammiti, həm də Aİ sammiti əvvəllər məlum olanı təsdiqlədi: Aİ-yə üzv dövlətlər arasında İttifaqın islahatı, xüsusən də kvalifikasiyalı səs çoxluğuna keçid məsələsi ilə bağlı barışmaz fikir ayrılıqları və yeni sazişə ehtiyac var.

Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin sözlərinə görə, Aİ sammitinin nailiyyətləri arasında Aİ-nin strateji gündəliyi (2024-2029) üzrə gələcək iş üçün mühüm başlanğıc nöqtəsi olan bəyannamənin qəbul edilməsi də var. Genişlənməyə gəlincə, bəyannamədə qeyd olunur ki, həm Aİ, həm də gələcək üzv dövlətlər buna hazır olmalıdır. İslahatlar həm namizəd ölkələr, həm də Avropa İttifaqının özünün daxili əsaslarını gücləndirmək üçün lazımdır. Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyenin sözlərinə görə, Aİ-yə üzvlük prosesi nailiyyətlərə əsaslanır və burada qısa yollar, avtomatik üzvlük yoxdur.

Avropa İttifaqı rəhbərliyinin həmişə cavabsız qoyduğu əsas suallardan biri Aİ-nin gələcək sərhədləri ilə bağlıdır. Yenə də gec-tez Brüssel bu suala cavab verməli olacaq, çünki siz onun qapılarının və darvazalarının harada olacağını bilmədən ev tikə bilməzsiniz. Avropa İttifaqının keçmiş genişlənmə təcrübəsi göstərir ki, Avropa inteqrasiyasının inkişafında prioritet dövlətlərüstü institutların gücləndirilməsinə verilməlidir, çünki yalnız güclü dəstəkləyici strukturları olan bir ev yeni sakinləri təhlükəsiz şəkildə yerləşdirə bilər. Daha Ermənistan kimi marionet ölkələri yox.

V.VƏLİYEV