Qarabağda reinteqrasiya... – ANALİZ

Azərbaycan haqqı olanı zərrə-zərrə alır, qazır və çıxarır. Kimin xoşuna gəlib-gəlməməyindən asılı olmayaraq beynəlxalq qanunlara əsaslanaraq suverenliyini bərpa edir. Buna görə bizə “gözün üstə qaşın var” deyən, hətta buna cəsarət edən də olmayacaq. Bəzi dövlətlərin, marionet təşkilatların civiltiləri isə gəldi-gedərdi. Ermənistan Azərbaycanın 20 faiz torpaqlarını “öz müqəddaratını təyinetmə” adı altında işğal edəndə həmin dövlət və təşkilatlar səslərini də çıxarmadılar. Əksinə özünü “qalib” və “güclü” sayan Ermənistanın yanında dayandılar, ona hər cür dəstək oldular. Bu gün Azərbaycan BMT TŞ-nin 4 qətnaməsini bir az sərt formada yerinə yetirib, sülhməramlıların əvəzinə terrorçulara qarşı antiterror tədbirləri həyata keçirib. Və bəzi dövlətlər okeanın o tayından, uzaq diyarlardan, dərədən-təpədən anlaşılmaz səslər çıxarır, səsləri tutula-tutula gücdən istifadəyə alternativlər axtarır, insan haqlarından dəm vururlar. Ermənistan silahlı qüvvələri torpaqlarımızı işğal edəndə, 1 milyondan artıq vətəndaşımızı öz isti ocağından qovanda, Cəmillidə, Kərkicahanda, Ağdabanda, Başlıbeldə, Malıbəylidə, Meşəlidə, Kosalarda və sadalamadığımız onlarla kənd və qəsəbələrdə, o cümlədən Xocalıda qətliamlar, soyqırımıları törədəndə həmin dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar səslərini çıxarsaydılar bugünkü etiraz və iradlarını normal qəbul edərdik. Amma…

Ötən həftənin postsovet məkanında baş verən əsas hadisəsi Qarabağda baş verən hadisələr oldu. Bölgədə antiterror tədbirlərinə başladığını elan edən Azərbaycan onu bir günə başa çatdırdı. Bakı Qarabağda konstitusiya quruluşunun bərpa olunduğunu elan etdi və Qarabağ ermənilərinin nümayəndələri ilə reinteqrasiya ilə bağlı danışıqlara başladı. Rusiya Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, Qarabağdakı separatçıların silahlı birləşmələri silah və hərbi texnikanın təhvil verilməsinə başlayıb. On aydır separatçı-hərbçilərin üzünə bağlanan Laçın yolu ilə Qarabağa humanitar yardımlar gəlməyə başladı.

Regiondakı vəziyyət Ermənistana gələn amerikalı senatorların müzakirə mövzusuna çevrilib. ABŞ Konqresinin nümayəndə heyətinə senator Qari Piters (Miçiqandan demokrat) başçılıq edirdi. O, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan, Parlamentin sədri Alen Simonyan və Ermənistanın xarici işlər nazirinin müavini Paruyr Hovhannisyan ilə görüşüb.

Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri Rusiya üçün təhlükəlidirmi?

Qarabağda aktiv hərbi əməliyyatların başa çatmasına baxmayaraq, Cənubi Qafqazda vəziyyət gərgin olaraq qalmaqda davam edir. Ermənistan bəyan edir ki, Azərbaycan sərhədə qoşun yığır, Azərbaycan isə Ermənistanı sərhəddə mütəmadi təxribatlarda ittiham edir. Ermənistan və onun Qarabağdakı uzantıları Laçın yolunun bağlanmasını münaqişənin sülh yolu ilə həllinə əsas maneə hesab edir. Bakı əks arqument kimi rəsmi Yerevanın Qarabağın könüllü “demilitarizasiyasından” imtina etdiyi tezisindən istifadə edir.

Qarabağ problemi onilliklərdir ki, mövcuddur, lakin münaqişə tərəfləri ziddiyyətlərin həlli üçün ən optimal vasitə kimi hərbi gücə arxalanaraq heç bir güzəştə getmək istəyi nümayiş etdirmirlər. Xarici oyunçular müdaxilə etdilər, onların səyləri vaxtaşırı münaqişəni dondurmağa imkan verdi, lakin onun həllinə töhfə vermədi. Hazırda Rusiya, ABŞ, Aİ, Türkiyə və İranın Transqafqazda geosiyasi nizamlanması üçün vahid formul yoxdur ki, bu da regionun cənubunda onsuz da çətin olan vəziyyəti daha da gərginləşdirir.

Paradoks odur ki, indiyə qədər fəal hərbi-diplomatik səylərə baxmayaraq Qarabağ ətrafında gərginlik durmadan artırdı. Ermənistan və Azərbaycan rəsmiləri və hərbçiləri Rusiya Federasiyası, Fransa, ABŞ və Avropa İttifaqından olan həmkarları ilə getdikcə daha çox ünsiyyət qururdular. Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyat başlamazdan əvvəl Qərb ölkələri (ilk növbədə ABŞ və Fransa) Türkiyə ilə münasibətlərini çətinləşdirmək - Ankaranın həddən artıq güclənməsinin qarşısını almaq üçün Rusiyanı Qarabağda müəyyən dərəcədə liderlik səviyyəsində tanımağa hazır idilər.

Lakin 2022-ci il vəziyyəti kökündən dəyişdi: Qərb nəhayət Moskvanı Transqafqazda tərəfdaş kimi görməkdən əl çəkdi. İndi o, rəsmi Kremlin hərəkətlərini aşağıdakı istiqamətlərdə gözdən salmağa çalışır: sülhməramlı kimi, Ermənistanın müttəfiqi kimi, Azərbaycanın tərəfdaşı kimi. Bu vəzifəni böyük dərəcədə asanlaşdırır ki, Moskva öz səylərini Ukraynada cəmləyərək Qafqaza ikinci planda müraciət edir.

Bölgədəki vəziyyəti qiymətləndirərkən orada yaranmış qüvvələr balansını anlamaq lazımdır. Rusiya hakimiyyəti Ermənistandakı vəziyyətə özlüyündə deyil, Qərblə qlobal qarşıdurma kontekstində baxır. Onlar üçün ilk növbədə Ermənistanın Gürcüstanın izinə düşməməsi və “düşmən düşərgəsinin” üzvü olmaması vacibdir. Bu baş verərsə, o zaman Cənubi Qafqaz ABŞ və müttəfiqlərinin tamamilə özləri üçün formatlaşdıracaqları homojen məkana çevriləcək. Eyni zamanda, ABŞ və müttəfiqləri Ermənistana Rusiyanın indi verdiyindən artıq pul vermək fikrində deyillər. Nə amerikalılar, nə də avropalılar separatçıları tanımayıb və gələcəkdə də onun müstəqilliyini tanımağı planlaşdırmır. ABŞ, Fransa və Aİ Qarabağa sülhməramlı qüvvələr göndərməyə hazır olduqlarını bildirməyiblər.

İrəvan qorxur ki, Qarabağın itirilməsi Ermənistan ərazilərinin kiçilməsi yolunda başlanğıc nöqtəsi ola bilər. Ölkənin buna qarşı çıxmaq üçün öz qüvvələri yoxdur və onlar Rusiya Federasiyasından “hazırda” verə biləcəyindən daha çox şey gözləyirlər. Odur ki, erməni liderləri təşviş içində ABŞ-a, sonra Fransaya, daha sonra İran və Hindistana üz tuturlar. İndi Moskva üçün İrəvanla münasibətlərdəki böhrandan çıxmaq son dərəcə vacibdir, şübhəsiz ki, Paris və Vaşinqton bundan yararlanmağa çalışacaq. Niyə bu vəzifə ilk növbədə Rusiya üçün vacibdir? ABŞ və Fransanın təkliflərinin illüziya xarakterini və Rusiyanın Cənubi Qafqazda mövqelərini qoruyub saxlamasının vacibliyini göstərən dialoq olmadan etmək mümkün deyil. Rusiya Federasiyası üçün aktiv addımlar atmadan vəziyyəti qəbul etmək onun təkcə Ermənistanda deyil, ümumilikdə Qafqazda mövcudluğunu məhdudlaşdırmaq demək olacaq. Bu, ABŞ, Fransa və digər NATO ölkələrinə tam uyğun gələn ssenaridir.

İrəvan Rusiya sülhməramlılarına alternativ axtarır

Baş nazir Nikol Paşinyanın bazar günü Ermənistan xalqına müraciəti təkcə Qarabağın statusu və onun əhalisinin gələcək taleyi ilə bağlı İrəvanla Bakı arasında əvvəllər əldə edilmiş razılaşmaları deyil, həm də İrəvanın Moskva ilə müttəfiqlik münasibətlərini sual altına qoyub. Ermənistan lideri 2020-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın bu il sentyabrın 19-da həyata keçirdiyi antiterror tədbirləri ilə bitənədək Qarabağda baş verən hər şeyə görə Rusiya sülhməramlılarını günahlandırıb və Rusiyanın Qarabağdakı sülhməramlı kontingentinin hədəflərini şübhə altına alıb. İrəvan hesab edir ki, regionda təhlükəsizliyi digər sülhməramlılar - BMT bayrağı altında təmin edə bilər.

Bazar günü mətbuatda Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasına istinadən Paşiyanla Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında oktyabrın 5-də İspaniyanın Qranada şəhərində mümkün görüşü barədə məlumat yayılıb. İrəvan Azərbaycan tərəfi ilə Qarabağ ermənilərinə təhlükəsizlik təminatları barədə danışmaq niyyətindədir. Bakı Qarabağı “de-yure” Azərbaycan ərazisi hesab etdiyi üçün regionun statusunu müzakirə etməyəcək. Onun da buna əsasları var: Nikol Paşinyan 2022-ci ildə Praqada Azərbaycanın sərhədlərinin 1991-ci il çərçivəsində, yəni Qarabağla birlikdə tanınması ilə bağlı bəyanat imzalayıb. Qarabağ ermənilərinin təhlükəsizliyinə gəlincə, Paşinyan bazar günü ölkə vətəndaşlarına müraciətində izah edib ki, “Ermənistan hökuməti beynəlxalq tərəfdaşlarla Qarabağda yaşayan ermənilərin hüquqlarını və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün beynəlxalq mexanizmlər formalaşdırmaq üzərində işləyir”. "Lakin bu səylər konkret nəticə verməsə, hökumət Qarabağdan olan bacı və qardaşlarımızı Ermənistan Respublikasında bütün qayğı ilə qarşılayacaq", - Ermənistanın baş naziri qeyd edib.

Paşinyanın müraciəti ərəfəsində BMT Baş Assambleyasında çıxış edən Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Qarabağa mavi dəbilqəlilərin göndərilməsini istəyib. "Biz Ruandadakı kimi faciəyə yol verə bilmərik" deyə nazir bildirib. Mirzoyanın sözlərinə görə, digər məsələlərlə yanaşı, BMT sülhməramlıları qaçqınları öz evlərinə qaytarmalı, onların təhlükəsizliyinə nəzarət etməli və Azərbaycan qoşunlarının Qarabağdakı məskunlaşmış ərazilərdən çıxarılmasını tələb etməlidir.

Qeyd edək ki, sülhməramlı missiyanın yerləşdirilməsi üçün münaqişənin bütün tərəflərindən razılıq almaq lazımdır. Xüsusən də ilk günlərdən yalnız humanitar və vasitəçilik funksiyalarını yerinə yetirə bilən Qarabağdakı rus hərbçilərində belə idi. Çətin ki, Bakı hər hansı digər kontingenti qəbul etməyə razı olsun, xüsusən də onun vəzifəsi Azərbaycan qoşunlarını Qarabağdan çıxarmaqdırsa.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaara Qarabağda sosial, humanitar, iqtisadi və infrastruktur məsələlərinin həlli üçün işçi qrupunun yaradılması barədə məlumat verib. Ona ölkənin baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev rəhbərlik edir. Bundan əlavə, Azərbaycan rəhbərinin sözlərinə görə, Yevlaxda keçirilən görüşdə Qarabağda yaşayan ermənilərin nümayəndələri Azərbaycan tərəfinin regionun reinteqrasiyası ilə bağlı planları ilə tanış olublar. Əliyev onu da vurğulayıb ki, indi Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsi bağlamaq üçün daha əlverişli şərait yaranıb.

Respublikanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov BMT Baş Assambleyasının kuluarlarında çıxış edərək bildirib ki, Azərbaycan Ermənistana “qarşılıqlı tanınma və bir-birinin suverenliyinə hörmət çərçivəsində hər iki tərəfin qanuni maraqlarına bərabərlik və qarşılıqlı hörmət əsasında, ərazi bütövlüyü, eləcə də sərhədlərin bütövlüyü və toxunulmazlığı” şərtləri ilə sülh təklif edib. Bununla yanaşı, Bayramov gileylənib ki, İrəvan danışıqlardan və öz öhdəliklərindən yayınır, lakin Bakı hələ də hamı üçün sülh və rifahın əldə olunmasının mümkünlüyünə inanır.

Bakının humanist addımlar barədə fikrin formalaşmasında Azərbaycan Prezidentinin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi Elçin Əmirbəyovun da əməyi var. Onun sözlərinə görə, Qarabağ ermənilərinə artıq dərmanlar və digər lazımi köməkliklər göstərilir. Onlara ümumilikdə 50 ton humanitar yük çatdırılıb. Eyni zamanda, o, BBC-yə müsahibəsində Qarabağ sakinlərinin sayını İrəvanda deyildiyi kimi 120 min nəfər yox, cəmi 50 min nəfər kimi qiymətləndirib.

Bu arada, sentyabrın 24-də ilk 30 qaçqın erməni Gorus şəhərinə gəlib. İnsanlar deyirlər ki, azərbaycanlılar Laçın yolundakı keçid məntəqəsində sənədlərini yoxlamayıblar. Ermənistan hakimiyyəti 40 min nəfərin yerləşdirilməsi üçün yerlər hazırladıqlarını iddia edir. Eyni zamanda, Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyi bəyan edib ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin bütün hazırkı və keçmiş üzvləri Qarabağı şəxsi nəqliyyat və ya ixtisaslaşdırılmış avtobuslarla tərk edə biləcəklər.

Bəli, regionun hərbi-siyasi mənzərəsi belədir. Ermənistan 30 il ərzində Azərbaycan torpaqlarında “əkdiyini” biçir. İşğalçı siyasətin sonunun belə olacağını düz 30 il ermənilərə başa salmağa çalışdıq, güzəştlər, ən yüksək statuslar vəd etdik, yaxşı qonşuluğun heç kimə ziyanı olmadığını anlatdıq, amma maksimalist iddia ermənilərin hələlik Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda sonunu gətirdi.

Növbəti xoş xəbərlər arzusu ilə…

V.VƏLİYEV