Erməni südü və Roma nizamnaməsi - RAKURS

Rusiya-Ermənistan qarşıdurması həqiqətdir, yoxsa imitasiya?

Rusiya-Ermənistan münasibətləri özünün ən pis günlərini yaşayır. Hər halda yazılanları oxuyandan və gördüklərimizdən bu qənaətə gəlmək olar. Nəzərə alsaq ki, siyasətin, xüsusən də dövlətlər və xalqlar arasında yürüdülən siyasətin 8-9 üzü var, burada deyilən və yazılanların, gördüklərimizin həqiqətlə eyniyyət təşkil edəcəyində də şübhələrin çox olduğunu deyə bilərik. Ermənilərin bir millət kimi formalaşmasında, dünyanın hər yerindən toplanıb Qafqaza doldurulmasında, Ermənistan adlı qondarma dövlətin yaranmasında Rusiyanın bütün dönəmlərdə rolu böyük olub. Bəzən elə fikir formalaşıb ki, sanki Rusiya tək ermənilər və Ermənistan üçün var, onları himayə etmək üçün mövcuddur. Nə qədər Rusiya ilə Azərbaycan arasında səmimi, dostluq münasibətləri yaratmağa çalışsaq da Moskva bunu görməzdən gəlirmiş kimi görünür, iki daşın arasında, imkan düşən kimi özünü ermənilərin dostu, böyük qardaşı kimi təqdim edir, ermənipərəstliyini gizlətmir.

Bu gün Ermənistan rəhbərliyi kimi erməni ictimaiyyəti də Azərbaycanla aparılan müharibədə uğradıqları məğlubiyyətin əsas günahkarı kimi yenə Rusiyanı görürlər. Ona görə yox ki, Rusiya ermənilərə qarşı döyüşlərdə iştirak edib, ona görə ki, Rusiya Ermənistanın ədalətsiz müharibəsində, Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasətində İrəvanın və ermənilərin tam olaraq yanında olmayıb. Ermənilərin düşüncəsinə görə bu müharibədə Rusiya ordusu tam heyyətlə iştirak etməli idilər. Əgər Rusiya bitərəf qalıbsa, deməli xəyanətkardır, döyüşlərə qatılmayıbsa ermənilərin düşmənidir. İndi də vəziyyət gərgin kimi görünür, Ermənistanın hərəkətləri onu deyir ki, artıq İrəvan üzünü Moskvadan Brüsselə tərəf çevirib. Ünvanı daha dəqiq desək, Ermənistan Fransaya tərəf boylanmaqla Rusiyanın iştəhasını və əhvalını təlx etməklə məşğuldur.

Yaxınlarda Rosselxoznadzor Ermənistandan Rusiyaya süd məhsullarının idxalının məhdudlaşdırılması məsələsinə baxıb. Səbəb nəzarətin zəif olması, Ermənistan tərəfinin məhdudlaşdırıcı tədbirlərin pozulması, Ermənistan müəssisələrinin Rusiyanın çoxdan imtina etdiyi İrandan gələn keyfiyyətsiz xammaldan istifadə etməsidir. İrəvandan martın 31-dək vəziyyətlə məşğul olmaq tələb olunub. Bu, Ermənistanın Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin “İrəvanın tamamilə qəbuledilməz planı” adlandırdığı Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (BCM) Roma Əsasnaməsinə qoşulmağa hazır olması fonunda baş verir, çünki məhz bu instansiya Vladimir Putinin həbsinə order verib.

Erməni tərəfi Rosselxoznadzorun iddialarının əsaslı olduğunu tanıyıb. Üstəlik, bu onu göstərir ki, Rusiya tərəfi süd məhsullarının keyfiyyəti məsələsini ilk qaldıran ölkə deyil. İrəvanın məlumatına görə, yerli “Hetk” nəşri əvvəllər kəsmik nümunəsi ilə araşdırma aparıb və müəyyən edib ki, Ermənistanda istehsal olunan 10 növ süd turşusu məhsulundan yalnız 2-si keyfiyyət standartlarına cavab verir. Eyni zamanda, Ermənistanın Qida Təhlükəsizliyi Müfəttişliyi süd məhsullarında insanların həyat və sağlamlığına təhlükə yaradan hər hansı çatışmazlıq aşkar etməyib. Agentlik iddia edir ki, bütün qida istehsalı zənciri kimi süd məhsullarının istehsalına da hüquqi aktlara uyğun yüksək səviyyədə nəzarət edilir. Təftiş Qurumunun bəyanatında deyilir ki, Rusiya tərəfi ilə yaranmış problem müzakirə olunur və qərar daha sonra ictimaiyyətə açıqlanacaq.

Ticarətdə təbii ki, hər şey ola bilər. Lakin Rusiyanın bəzi dövlət orqanlarına tapşırılıb ki, onların qadağanedici tədbirlərindən əvvəl ölkənin maraqlarına zidd olan müəyyən siyasi hadisələr baş verəndə fəaliyyətə başlasınlar. Bu dəfələrlə baş verib, məsələn, gürcü və moldova şərabları, abxaziya naringiləri, Azərbaycan və türk pomidorları və nektarinləri, özbək albalı, Polşa almaları ilə və s.

Moskva ilə İrəvan arasından qaçan “qara pişik” Ermənistanın Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (BCM) Roma Əsasnaməsinə qoşulmaq qərarı olub. Bu, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin həbsi üçün Haaqa məhkəməsinin verdiyi order fonunda baş verir. Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsi Roma Nizamnaməsində respublikanın Əsas Qanununa zidd heç nə aşkar etməyib və bəzi qeyd-şərtlərlə Ermənistanın bu sənədə qoşulmasına icazə verib.

İrəvanın bu prosesin 10 ildən çox əvvəl başladığına dair əlavə izahatları Moskvanı heyrətləndirmədi. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi Ermənistanın ehtimal edilən hərəkətlərini tamamilə qəbuledilməz adlandırıb və belə bir qərarın mənfi nəticələri barədə İrəvana xəbərdarlıq edib.

Ermənistanın özündə də baş verənlərə münasibət birmənalı deyil. Vaxtilə hakimiyyətdə olan Respublika Partiyası xüsusi bəyanat yayaraq hakimiyyətin qərarını “gözlənilməz nəticələrlə dolu ifrat siyasi korluq” adlandırıb. Respublikaçılar vurğulayırlar ki, BCM çox siyasiləşmiş orqandır və təsadüfi deyil ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri olan ABŞ, Çin və Rusiya kimi güclü dövlətlər bu nizamnaməni imzalamayıb, ratifikasiya etməyib və gələcəkdə də etmək niyyətində deyillər.

Ermənistan hakimiyyətinə Roma Əsasnaməsini ratifikasiya etməkdən imtina etmək üçün oxşar çağırışı Rusiya Erməniləri İttifaqı da edib və Ermənistan parlamentinin öz vətəndaşlarının və Rusiya Federasiyasının üç milyon erməni icmasının maraqlarını xatırlayacağına ümid etdiyini bildirib. Belə bir siyasi fonda Rosselxoznadzorun erməni südünə iddiaları ortaya çıxıb. Politoloq və iqtisadçı Qrant Mikaelyanın verdiyi məlumata görə, süd məhsullarının tədarükünə qoyulan qadağa qisməndir və ayrı-ayrı şirkətlərə aiddir. Baxmayaraq ki, baş verənlər embarqo işarəsi kimi qiymətləndirilməlidir, çünki burada siyasi komponent var: “Rusiyaya süd məhsullarının ixracının həcmi kiçikdir - ildə cəmi 20 milyon dollara çatır. 2022-ci ildə neft hesabına ixracın həcmi daha 15 milyon dollar artıb. Ehtimal etmək olar ki, bu, qeyri-erməni mənşəli məhsulların Rusiya bazarına təkrar ixracı ilə bağlıdır. Nəzərə alsaq ki, ötən il Moskvadan süd məhsullarına heç bir iddia olmayıb, bu, keyfiyyətlə bağlı deyil, siyasi məsələdir - Ermənistanın Roma Nizamnaməsinin ratifikasiyasında olduğunu deməyə əsas verir”.

Onun fikrincə, vəziyyətin daha da pisləşəcəyi ehtimalı var. “Rusiya artıq birbaşa bəyan edib ki, ratifikasiya Rusiya-Ermənistan münasibətlərinə mənfi təsir göstərəcək. Buna baxmayaraq, hələlik yekun qərar olmasa da, sənədin ratifikasiya olunacağı ehtimalı böyükdür. Və sonra Moskvanın təzyiqi bütün Ermənistan-Rusiya ərzaq bazarına, biznesə keçə bilər”, - iqtisadçı vurğulayıb. Mikaelyanın fikrincə, bu, Rusiyanın Ermənistandakı əleyhdarlarının və qərbyönlü qüvvələrin əl-qolunu açacaq ki, bu da İrəvanı Moskvadan daha da uzaqlaşdıracaq.

“Belə təcrübə artıq digər postsovet ölkələrində də var. Rusiya biznesə təzyiq göstərməklə yerli rəhbərliyə təzyiq göstərməyə çalışır. Amma bu həmişə işləmir. Biznes siyasətə təsir edə bilməz, ən azı xarici siyasətə təsir göstərə bilməz. Məqsəd çətin ki, reallaşsın, amma prosesdə Ermənistan-Rusiya münasibətləri zərər görəcək. Yenə deyirəm, belə bir perspektiv gözlənilməz nəticə deyil, amma realdır”, - Hrant Mikaelyan bildirib.

Qarabağda "Moskva vaxtı"

Azərbaycanlı ekoloji fəalların Laçın yolunda keçirdikləri aksiya artıq 104 gündür ki, davam edir. Moskva və Vaşinqtonda Qordi düyününü kəsmək üçün növbəti cəhd edilib. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Rusiyanın paytaxtında Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan ilə danışıqlar aparıb. Eyni zamanda ABŞ Dövlət Departamentinin katibi Entoni Blinken Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla telefon danışığı aparıb. Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirliklərinin rəhbərləri ikitərəfli münasibətlərin bütün spektrindən keçiblər ki, bu da təkcə əksər mövqelərdə üst-üstə düşməsi deyil, həm də tərəflərin fikirlərində bəzi fərqləri ortaya qoyub. Xüsusilə, söhbət Ermənistanda, onun Azərbaycanla sərhədində avropalı mülki müşahidəçilər missiyasının yerləşdirilməsindən gedir. Ermənistanın KTMT ilə problemləri də “həll edilməyib”, amma burada kiçik müsbət irəliləyişlər var. Ermənistan XİN rəhbəri bəyan edib ki, İrəvan KTMT missiyasından imtina etməyib, layihə var, onun üzərində iş davam edir. Bunun nə üçün indiyədək baş vermədiyini izah edən Mirzoyan xatırladıb ki, Ermənistan üçün əsas KTMT-dən olan həmkarların dolayı yolla, lakin aydın məsuliyyət sahəsini tanımalarıdır. "Bu bir qədər problemlidir" deyə bildirib. Cavabında Lavrov eşitdiklərindən razı qaldığını bildirib. O xatırladıb ki, KTMT xarici işlər nazirləri tərəfindən layihənin yaradılmasına xeyli saatlar ayrılıb. “Məsələ ondadır ki, dövlət və hökumət başçıları öz imzalarını atsınlar. KTMT buna hazırdır. Mən şadam ki, Ermənistan fürsətdən yararlanmağı düşünür, bu, regionun təhlükəsizlik maraqlarına cavab verir”, - Lavrov bildirib.

Eyni zamanda, siyasi müşahidəçi David Petrosyanın dediyi kimi, Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) çərçivəsində müttəfiqlər arasında tam qarşılıqlı anlaşmanın olduğu daha aydın görünür: “Ümumiyyətlə, ikitərəfli münasibətlərdə vəziyyətin idealdan uzaq olduğu, bir çox problemlər yığıldığı göz qabağındadır, lakin başqa bir şey də göz qabağındadır - tərəflər daimi əlaqə saxlayır və ziddiyyətləri aradan qaldırmaq və daha sıx qarşılıqlı fəaliyyətə keçmək niyyətindədirlər”.

Onun sözlərinə görə, Qarabağ ətrafındakı vəziyyətlə bağlı tərəflər 2020-ci il noyabrın 9-dan başlayaraq dövlət başçılarının bütün üçtərəfli bəyanatlarına sadiq olduqlarını bir daha təsdiqləyiblər. “Bununla bağlı Mirzoyan Azərbaycanın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməsi və güc tətbiqi praktikasını və ritorikasını dayandırması üçün Ermənistanın müttəfiqləri və tərəfdaşları tərəfindən fəal addımların atılmasının vacibliyini vurğulayıb. Laçın yolunun tam olaraq açılması məsələsi də diqqət mərkəzində olub. Amma Bakının bu məsələdə mövqeyi sərtdir və indiyədək heç bir təzyiqə boyun əyməyib. Digər şeylər arasında o, BMT məhkəməsinin müvafiq qərarını yerinə yetirməkdən imtina edir”, - David Petrosyan bildirib.

Politoloq Armen Xanbabyanın verdiyi məlumata görə, Ararat Mirzoyanın uzun fasilədən sonra Moskvaya səfəri zamanı bir çox gözləntilərin əksinə olaraq Qarabağ probleminin həlli ilə bağlı yanaşmalarına Moskvadan ciddi dəstək alıb. “Sergey Lavrov Paşinyana istinad edərək deyib ki, Rusiya bütün məsələlərlə bağlı yanaşmanı bölüşür. Ermənilərin Qarabağda qalmasının gələcək statusu Azərbaycan hakimiyyəti ilə Xankəndidəki erməni icmasının nümayəndələri arasında birbaşa əlaqədə inkişaf etdirilməlidir”, - ekspert qeyd edib.

Bu, Rusiyaya tam uyğun gələn bu yanaşmadır. Təsadüfi deyil ki, Sergey Lavrov Kosovo serbləri və Donbassdakı rus azlığı məsələsində tətbiq edilməli olan işlənmiş metodlara istinad edib. Lakin bununla belə, rusiyalı nazir vurğulayıb ki, bu razılaşmalar yerinə yetirilməyib, ona görə də tərəflər Rusiyaya arxalanmalıdır. Üstəlik, Lavrov vurğulayıb ki, Moskvanın Qərblə Cənubi Qafqazın problemlərindən danışmağa nə həvəsi, nə də mənası var.

“Moskvanın kəskin ritorikasına baxmayaraq, görünür, Qərb tərəfdaşları Cənubi Qafqaz regionunda, xüsusən də Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin bağlanması məsələsində fəallıqlarını azaltmaq niyyətində deyillər”, - Petrosyan hesab edir.

Mirzoyanın Moskvaya səfəri zamanı ABŞ dövlət katibi Entoni Blinkenlə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında telefon danışığı olub. Ancaq burada bir nüans var. Blinken və Paşinyan o qədər də Qarabağdan, o qədər də Laçın yolunun “blokada”sından deyil, ümumilikdə Ermənistan-Azərbaycan barışıq prosesi və Amerikanın yardım göstərməyə çalışdığı gələcək sülh müqaviləsinin bağlanmasından danışıblar. ABŞ rəsmiləri bildiriblər ki, Blinken baş nazir Paşinyana Ermənistanın sülhə davamlı öhdəliyinə görə təşəkkür edib və həll olunmamış problemlərin həlli üçün konkret addımlar atmağa çağırıb.

David Petrosyanın sözlərinə görə, Qarabağ nizamlanması və Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin bağlanması məsələsində siyasi-diplomatik rəqabət qalmaqdadır. Bundan əlavə, Petrosyanın vurğuladığı kimi, İrəvanla Bakı arasında sülh müqaviləsi məsələsində kifayət qədər fikir ayrılığı var. Prezident İlham Əliyevin son bəyanatı da bunu sübut edir ki, Ermənistan Azərbaycanın şərtlərini qəbul etməsə, öz ərazisində dinc yaşaya bilməyəcək. Buna cavab olaraq Mirzoyan Moskvada qeyd edib ki, İrəvanın mövqeyi dəyişməz olaraq qalır - qərarlar yalnız danışıqlar yolu ilə əldə edilə bilər. Ermənistan həmçinin gələcək barışıq, regionda kommunikasiyaların açılması, sərhədlərin delimitasiyası ilə bağlı liderlərin bütün üçtərəfli bəyanatlarına sadiq qalır.

Erməni politoloqların fikrincə, Laçın dəhlizində Rusiya sülhməramlılarının laqeyd mövqeyi ucbatından Ermənistanda yayılmağa başlayan müəyyən anti-Kreml əhval-ruhiyyəsinin azalma ehtimalı olduğundan, işlərin bundan sonra necə gedəcəyini söyləmək çətindir. Ermənistan ictimaiyyəti düşünür ki, Rusiya erməni əhalisinin Qarabağda daha da qalması və Bakının mövqeyindən fərqli olaraq ermənilərə müəyyən statusun verilməsi məsələsinə çox müsbət yanaşır. Baxmayaraq ki, bəzi erməni müşahidəçiləri artıq deyirlər ki, Rusiya faktiki olaraq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində olmasını təsdiqləyir, amma eyni zamanda müəyyən müstəqillik səviyyəsinə və bu regionda bundan sonra da yaşamaq zəmanətinə malik.

Əgər Rusiya məhz belə bir planı həyata keçirməyə başlayıbsa, bu, əslində o deməkdir ki, o, sülhməramlı kontingentini Qarabağdan çıxarmaq niyyətində deyil. Aydındır ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz belə ideal vəziyyətə bir gecədə nail olmaq mümkün deyil. Bu çox uzun və çox mürəkkəb prosesdir. Bütün bu müddət ərzində Rusiya sülhməramlıları Qarabağın ermənilər yaşayan hissəsinin toxunulmazlığını və onun inkişafını təmin etmək üçün iş aparacaqları gözləniləndir. Rusiyanın Qarabağı tərk edəcəyini və ya ermənilərə xəyanət edəcəklərini indidən söyləmək tezdir. Dedik axı, siyasətin səkkiz üzü var...

V.VƏLİYEV