Yaxın Şərq: “pat”, yoxsa “mat”? - ANALİTİK

İran-İsrail cəbhəsində pat vəziyyət yaranıb, gizli döyüş, ölüm-dirim savaşı gedir, amma gözləntilərə adekvat deyil. HƏMAS lideri İsmayıl Haniyənin öldürülməsindən sonra güman etmək olardı ki, itirilmiş nüfuzunu bərpa etməküçün İrana mütləq müharibə lazımdır. Hər dəqiqə cənub qonşumuzun İsrailə hava zərbələri endirəcəyi gözlənilirdi, əvəzində ABŞ-ın da xahişi ilə raket hücumu dayandırıldı. Amma proksi qüvvələrin – HƏMAS, Hizbullah və husilərin müharibəsi öz axarındadır. Düzdür, bu hücumlar İsrailə bir o qədər təsir etməsə də, hazırlıq nəbzini yoxlamağa yetərli sayıla bilər. Bu gün tam əminliklə demək olar ki, İran İsrailə birbaşa hücum etməyəcək, əvvəlki kimi lokal müharibələrə üstünlük verəcək.

SEPAH tələsməmək qərarına gəlib

İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) nümayəndəsi Əli Məhəmməd Naini bildirib ki, ölkə ordusu HƏMAS siyasi bürosunun rəhbəri İsmayıl Həniyənin öldürülməsinə cavab olaraq İsrailə hücuma tələsməyi lazım görmür. Onun sözlərinə görə, İranın cavabı keçmiş əməliyyatlardan fərqli ola bilər. “Zaman bizim tərəfimizdədir və cinayətkar sionist rejimə cavab gözləmək müddəti uzana bilər”, – deyə İİKK sözçüsü əlavə edib ki, İran komandirləri “düşməni effektiv şəkildə cəzalandırmaq təcrübəsinə malikdirlər və tələsik hərəkət etməyə meylli deyillər”. O, həmçinin bildirib ki, bundan əvvəl İrana qarşı heç bir hücum cavabsız qalmayıb.
Bundan əvvəl İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Hüseyn Caberi Ənsari Tehranın cavabının xarakteri və vaxtının münaqişənin inkişafından asılı olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, İranın cavabı “hərtərəfli, lakin dəqiq” olacaq. İran iyulun 31-də HƏMAS siyasi büro rəhbərinin Tehranda öldürülməsindən sonra İsrailə qarşı böyük hücuma başlayacağına söz verib. Reuters xəbər verir ki, Qəzza zolağında atəşkəs əldə olunarsa, İran hücumu təxirə sala bilər.

İsrail və HƏMAS inkar mərhələsidə

Misirin xarici işlər naziri Sameh Şoukri bildirib ki, Qəzzada atəşkəs üzrə danışıqların növbəti mərhələsi avqustun 22-də Qahirədə başlayacaq. Bununla belə, nə İsrail, nə də Fələstinin Həmas qrupu indiyədək ciddi kompromislərə getmək istəyi nümayiş etdirməyib. ABŞ prezidenti Co Bayden HƏMAS-ı razılığa gəlmək istəməməkdə ittiham edib. Qrup buna cavab olaraq sövdələşmə bağlamağa hazır olduğunu bildirib - lakin İsrailin yenilikləri olmadan Misirlə razılaşdığı formada. Bu arada, İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu Fələstinlilərə güzəştə getməkdən imtina edib və əmin edib ki, HƏMAS-a güclü təzyiq son nəticədə qrupu İsrailin tələbləri ilə razılaşmağa məcbur edəcək.

Misirin xarici işlər naziri İsrail, ABŞ və Misir nümayəndə heyətlərinin iştirakı ilə avqustun 22-də Qahirədə danışıqların ikinci raundunun başlayacağını açıqlayıb. Müzakirələrin əsasını avqustun 16-da təqdim olunan Amerika sülh planı təşkil etməlidir. ABŞ öz layihəsini ictimaiyyətə nümayiş etdirməyib, lakin hər iki tərəfin istəklərini nəzərə aldığını iddia edir. Bununla belə, Həmas avqustun 20-də Amerikanın təklifini tənqid edərək, bunun vasitəçilərin son iki ayda müzakirə etdiklərinə uyğun olmadığını qeyd edib. Qrup ABŞ-ın HƏMAS-ın rədd etdiyi yeni plana İsrail dəyişikliklərini daxil etdiyini vurğulayıb.

Qətərin “Əl-Ərəbi Əl-Cədid” qəzetinin mənbələri hərəkatın qeydində üç belə qəbuledilməz redaktə olub. Bu, İsrailin Qəzza-Misir sərhədindəki Filadelfiya dəhlizində öz ordusunu saxlamaq tələbidir, anklav daxilində fələstinlilərin hərəkətinə nəzarət etmək üçün sektorun şimalı və cənubu arasında keçid məntəqələrinin yaradılması, İsrailin girovlar müqabilində həbsdən azad etmək istədiyi fələstinli məhbusların sayının azaldılması. Qəzet qeyd edir ki, Həmas guya İsrail ordusunun Qəzzadan çıxarılmasının vaxtı ilə bağlı çeviklik nümayiş etdirib - baxmayaraq ki, qrup əvvəllər atəşkəsin ilk günlərində bütün qoşunların zolağı tərk etməli olduğunu israr edirdi.

Həmas Siyasi Bürosunun üzvü Süheyl əl-Hindi “Əl-Ərəbi əl-Cədid”lə söhbətində qrupun danışıqlara hazır olduğunu, lakin İsrailin yeni tələbləri olmadığını açıqlayıb. O, həmçinin bir gün əvvəl qrupu danışıqlardan imtina etməkdə ittiham edən ABŞ prezidenti Co Baydenin bəyanatını aldadıcı adlandırıb. "Qətər və Misirdəki vasitəçilər bilirlər ki, hərəkat danışıqların bütün əvvəlki raundlarına həmişə müsbət və məsuliyyətli münasibət bəsləyib və hər zaman razılaşmanın əldə olunmasına mane olan, yeni şərtlər və tələblər irəli sürən Netanyahu olub", - Həmas rəsmisi vurğulayıb.

ABŞ və Misir Fələstinin tələblərini nəzərə alıb və son iki gündür İsrail rəhbərliyinə Filadelfiya dəhlizindəki hərbi mövcudluğunu tərk etməsi üçün təzyiq göstərir, bu xəbəri Axios portalı yayıb. Portalın məluatına görə, İsrail, Misir və Amerika nümayəndələri avqustun 18-də və 19-da Qahirədə görüşüblər. İclasda İsrail Filadelfiya dəhlizindəki qoşunlarının sayını azaltmağa hazır olduğunu, lakin yenidən davam etmək üçün dəhliz vasitəsilə yaraqlıların və silahların hərəkətinin qarşısını almaq üçün tamamilə geri çəkilmədən imtina etməyəcəyini bildirib. Misir Qəzza ilə sərhəddə bir dənə də olsun İsrail əsgərinin olmamasında israr edərək belə bir qismən tədbirdən imtina edib. Axios yazır ki, Benyamin Netanyahu İsrailin fələstinlilərə güzəştə getməməsini israr edir. Siyasətçinin fikrincə, yəhudi dövlətinin güclü mövqeyi HƏMAS-ı İsrail şərtləri ilə müqavilə imzalamağa məcbur etməlidir. Ancaq hər kəs baş nazirin fikirlərini bölüşmür.

İsrail və HƏMAS görüş ərəfəsində paylarını artırırlar

Danışıqlar qrupu guya cənab Netanyahudan onlara daha çox fəaliyyət azadlığı verməsini və son tələblərdən geri çəkilməsini tələb edib. Əks halda, sövdələşmə sadəcə olaraq qeyri-mümkün olacaq, nəşr adının çəkilməsini istəməyən yüksək rütbəli İsrail rəsmilərinə istinadən yazır. Onların fikrincə, Benyamin Netanyahu HƏMAS-ın onları rədd edəcəyini əvvəlcədən bilə-bilə İsrailin tələblərini qəsdən sərtləşdirib. Baş nazirin ofisi bu məlumatı şərh etməyib.

Girovların ailələri də danışıqların dalana dirənməsindən hiddətlənib (Baş nazirliyin müşaviri David Gendelmanın sözlərinə görə, 109 İsrail vətəndaşı HƏMAS-ın əsirliyində qalır). Məyusedici xəbər İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Qəzzanın cənubundakı Xan Yunisdə altı israilli girovun cəsədini tapması xəbəri ilə üst-üstə düşüb. İDF öz kəşfiyyat məlumatlarına istinadən iyun və iyul aylarında onlardan beşinin öldüyünü bildirib. Hərbçilərin məlumatına görə, bu insanlar 2024-cü ilin əvvəlində Xan Yunisdə öldürülüb. Ordu onların ölüm səbəblərini, o cümlədən girovların İsrailin atəşi zamanı ölmə ehtimalını araşdırmağa davam edəcəyini bildirib.

İsrail ordusu altı israillinin cəsədinin tapılması barədə məlumat verdikdən dərhal sonra baş nazir Netanyahu girovların qohumları ilə görüş keçirib. Daha sonra həlak olanların yaxınları bildirdilər ki, hökumət başçısı guya etiraf edib ki, o, “sövdələşmənin baş tutacağına əmin deyil”. Bu arada Benyamin Netanyahunun ofisi bildirib ki, görüş zamanı baş nazir İsrailin hərbi kampaniyasının əsas məqsədini radikal qruplaşmanın tamamilə məhv edilməsi adlandırıb. “İsrail HƏMAS-ı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq və onun hərbi potensialını məhv etmək üçün hər cür səy göstərir və bu məqsədə çatacaq”, - deyə siyasətçi vurğulayıb: “İsrail gərgin təzyiqlərə baxmayaraq, girovları geri qaytarmaq və strateji təhlükəsizlik aktivlərini qorumaq üçün hər cür səy göstərir”. Hökumət başçısı “sövdələşmənin birinci mərhələsində maksimum sayda girovların azad edilməsinə imkan verəcək şərtlər” axtardığını da açıqlayıb. Hər iki tərəfin əhəmiyyətli kompromislərə getmək istəməməsini nəzərə alaraq, bu sövdələşmənin işə yarayıb-yaramayacağı Qahirədə keçiriləcək danışıqların növbəti raundu ilə müəyyənləşəcək.

Blinken: İsrail əsgərlərinin bir hissəsini Qəzzadan çıxarır

ABŞ dövlət katibi Antoni Blinken bildirib ki, İsrail Qəzza zolağında atəşkəs razılaşmasının bəzi İDF bölmələrinin anklavdan çıxarılmasını nəzərdə tutan bəndini təsdiqləyib. Eyni zamanda o qeyd edib ki, İsrail hərbçilərinin təqvim və əraziləri tərk edəcəkləri hələ razılaşdırılmayıb. Avqustun 20-də gecə Antoni Blinken Qəzza zolağındakı vəziyyəti həll etmək məqsədi ilə davam edən Yaxın Şərq turu çərçivəsində Qətərə gəlib. Dohada o, əmir Təmim bin Həməd əl Tani ilə danışıqlar aparıb. Onlar xüsusilə atəşkəs və İsrail girovlarının qaytarılması üçün Amerikanın sülh planını müzakirə ediblər. ABŞ bunu açıq şəkildə nümayiş etdirməyib, lakin Amerika rəsmiləri layihənin həm İsrailin, həm də Fələstinin Həmas hərəkatının istəklərini nəzərə aldığını deyirlər.

Qətəri tərk etməzdən əvvəl mətbuat konfransında çıxış edən Blinken deyib ki, müqavilə İsrail Müdafiə Qüvvələrinin qoşunlarının Qəzzadan çıxarılmasının vaxt cədvəlini və yerlərini çox aydın şəkildə müəyyən edir və İsrail bununla razılaşıb. HƏMAS daha əvvəl Amerika planını tənqid edərək, bunun vasitəçilərin müzakirə etdiyi təkliflərə uyğun olmadığını bildirmişdi. Hərəkat nümayəndələrinin sözlərinə görə, ABŞ öz layihəsinə İsrail redaktələrini daxil edib, HƏMAS bunu rədd edib. Qətərin “Əl-Ərəbi Əl-Cədid” qəzetinin məlumatına görə, söhbət xüsusilə İsrailin Qəzza və Misir sərhədindəki Filadelfiya dəhlizində öz ordusunu saxlamaq tələbindən gedir. Qəzzada atəşkəsə dair danışıqların növbəti mərhələsi avqustun 22-də Qahirədə başlayacaq.

İsrailin Həmasla müharibəsi kontekstində ABŞ-Çin rəqabəti

ABŞ Yaxın Şərqdəki hərbi-siyasi münaqişənin hərtərəfli həlli üçün diplomatik potensialından istifadə etməkdə davam edir. Bu mənada ABŞ dövlət katibi Antoni Blinkenin avqustun 18-də İsrailə səfərinə təkcə İsrailin HƏMAS-la müharibəsi prizmasından deyil, eləcə də İranyönlü digər etibarlı şəxslərdən baxmaq lazımdır. Ağ Ev ilk növbədə ÇXR-in yerli iqtisadi, siyasi və hərbi proseslərə təsirinin artması fonunda Yaxın Şərq regionunda öz mövqelərinin zəifləməsinin qarşısını almağa çalışır. Məlum olduğu kimi, Pekin İsrail və HƏMAS yaraqlıları arasında münaqişənin sülh yolu ilə həllinin tərəfdarıdır və həmişə Fələstin Muxtariyyətinin BMT-nin müəyyən etdiyi ərazi və məkan planlaması çərçivəsində öz dövlətçilik hüququna malik olduğunu vurğulayır. Üstəlik, Çin İsrailin İordan çayının qərb sahilinə dair siyasətini dəstəkləmir və yəhudi dövlətinin hökumətini ölkənin ən şərq bölgələrində məskunlaşma planlarına görə tənqid edir. Çin Kommunist Partiyasının funksionerləri yaxşı bilirlər ki, İsrail Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə ən yaxın müttəfiqidir, bu isə o deməkdir ki, İsrailin mövqelərinin güclənməsi qaçılmaz olaraq Amerikanın qələbəsinə və nəticədə Pekinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.

Birləşmiş Ştatlar da öz növbəsində bu mərhələdə regionun hər hansı digər dövlətləri ilə istər ideoloji, istər siyasi, istərsə də ticarət-iqtisadi müstəvidə belə yaxınlaşmanın mümkünsüzlüyünə görə İsraili dəstəkləməyə bilməz. Prezident Cozef Bayden dəfələrlə vurğulayıb ki, Vaşinqton heç vaxt İsrailə, o cümlədən təcavüz halında özünümüdafiə hüququna dair dəstəyindən əl çəkməyəcək. İki demokratik ölkə arasında çox sıx əməkdaşlıq uzun tarixə malikdir.

Çin, təbii ki, son il yarım ərzində İsrail-Çin münasibətlərinin pisləşməsindən məmnun deyil, lakin artıq ABŞ-a təslim ola bilməz. İki müasir fövqəldövlət arasında dünya iqtisadiyyatında və siyasətində hegemonluq uğrunda qarşıdurma davam edir və regional dominantlıq dövlətlərarası ticarət-iqtisadi, siyasi və diplomatik proseslərə təsirin yayılmasında əsas amilə çevrilir. Bu cür rəqabət formalarının qanunları belədir. Vaşinqton və Pekin dünyanı təsir zonalarına bölməyə çalışır və bu mənada regional mübarizə həmişə güclü dövlətlər arasında “soyuq” münaqişənin mühüm tərkib hissəsi olub.

Pekin Yaxın Şərqdə neft bazarı, əmək bazarı, investisiya layihələri, eləcə də əsas ərəb ölkələri (BƏƏ, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı) ilə biznes tərəfdaşlıqları da daxil olmaqla böyük potensial görür. Buna görə də Prezident Si Cinpin tez-tez ölkələrlə, o cümlədən Çin-Ərəb Əməkdaşlıq Forumu (CASCF) və digər Çin-Ərəb proqramları vasitəsilə güclü ikitərəfli əlaqələrin qurulmasının vacibliyindən danışır. Aydındır ki, ABŞ Çinin bəlkə də beynəlxalq aləmdə əsas antaqonistləri olmaqla, İsrailə qarşı baş nazir Binyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi İsrail hökumətinin hərəkətlərinə ciddi təsir göstərə biləcək ərəb koalisiyasının qurulmasına heç vaxt icazə verməyəcək. Eyni zamanda, Çin, şübhəsiz ki, ərəblərin mövqelərini gücləndirməyə ümid edir, ən azı, Livan və HƏMAS-ın 7 oktyabr 2023-cü ildən sonra uğursuz hərəkətlərinə görə.

Bununla belə, bu və ya digər şəkildə Yaxın Şərqdə böyük müharibəni istəməyən və gərginləşməyə hazır olmayan ABŞ-ın bəzi ərəb müttəfiqləri haqqında susmaq tamamilə ədalətli olmazdı. “Sülh tərəfi”nin belə ölkələrinə, ilk növbədə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İordaniya və Səudiyyə Ərəbistanı daxildir. Bu dövlətlər çətin ki, İsrail və ABŞ-la mövcud müqavilə və razılaşmalarla vidalaşsınlar, Çinə üz tutsunlar. Pekinin Amerika müttəfiqləri arasında fikir ayrılığı yaratmaq üçün hələ o qədər güclü diplomatik təsir imkanları yoxdur. Eyni zamanda, Çinin xarici siyasət potensialı HƏMAS-ın İsrailə qarşı müharibəsində Fələstin tərəfdarı mövqe tutmağa imkan verir.

Lakin Çin dolayı yolla Pekinin Avro-Atlantik alyanslara alternativ olaraq fəal şəkildə inkişaf etdirdiyi geostrateji layihələrin köməyi ilə Yaxın Şərqdəki siyasi proseslərə təsir etmək iqtidarındadır. Söhbət Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT), “Kəmər və Yol” və Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutundan (TİTR) gedir. Bu təşəbbüslər Çin rəhbərliyinə tərəfdaş ölkələrdə ticarət və maliyyə ekspansiyasını həyata keçirməyə, daxili bazarda yer tutmağa və müəyyən hökumətlərin zəruri siyasi qərarlarının qəbulu üçün lobbiçilik etməyə imkan verir.

ŞƏT-ə xüsusi diqqət yetirilməlidir. 2023-cü ilin iyulunda İsrailin regiondakı əsas strateji rəqibi olan İran bu təşkilatın tamhüquqlu üzvü oldu. İran rəhbərliyi ilə ÇXR arasında davam edən yaxınlaşma istər-istəməz Pekinin təkcə İsraillə deyil, həm də ABŞ-la münasibətlərində böhrana gətirib çıxarır. İranın ŞƏT-ə daxil olmasını dəstəkləməsinin Çinin Yaxın Şərqdə sülh proseslərinin təşəbbüskarı kimi reputasiyasına mənfi təsir etdiyi şübhəsizdir. Gərginliyin artması ilə təkcə İsrail-Fələstin münaqişəsində deyil, digər qaynar nöqtələrdə də Çinin “sülh diplomatiyasına” inamsızlıq artacaq.

Çox güman ki, biz Yaxın Şərqdə təkcə İsrailin HƏMAS-la müharibəsi kontekstində deyil, digər sahələrdə də gərginliyin azalmasının şahidi olacağıq. Çox vacibdir ki, sülh sazişləri, eləcə də ən azı müvəqqəti atəşkəs haqqında sazişlər bağlanarkən planetin aparıcı dövlətlərinin qarantları olsun. ABŞ və Çin arasında hegemonluq uğrunda rəqabət fövqəldövlətlərin regional liderlərin arxasında dayanacağı, beynəlxalq münasibətlərdə hökmranlıq uğrunda qanlı mübarizə aparacağı növbəti “Koreya” və “Vyetnam” müharibəsinə çevrilməməlidir. Əgər Vaşinqton və Pekin elitaları bu qənaətə gələ bilsələr, bəşəriyyətin hələ də dinc gələcək üçün şansı var.

V.VƏLİYEV