Növbəti dünya müharibəsi... - RAKURS

Hazırkı qlobal nüvə qarşısının alınması sistemi səmərəsizdir

Müasir nüvə qarşısının alınması sistemi son dərəcə təsirsizdir. O, kiçik dövlətləri qüdrətli qonşuların hücumlarından qoruya bilməz - Avropa və ya Asiyada məhz belə lokal münaqişə ilə növbəti dünya müharibəsi başlayacaq. Bu gün biz yenə də demokratik dövlətlər ərazi zəbtinin qarşısını almaq üçün nüvə və şərti çəkindirmə və düşməni qorxutmaq sistemini gücləndirməsələr, tezliklə dünya müharibəsinə çevriləcək qlobal qarşıdurma ərəfəsində yaşayırıq. Tam miqyaslı nüvə və qeyri-nüvə qarşısının alınması, eləcə də hərbi münaqişənin xərclərindən xəbərdar olmaq Soyuq Müharibə siyasətçilərinin onu isti müharibəyə çevirməsinə mane oldu. Bununla belə, tək nüvə çəkindirmə (Ukrayna, Tayvan, Hörmüz boğazı və ya Koreya yarımadası üzərində) münaqişənin qarşısını ala bilməz, nəinki Avropa paytaxtlarına yandırıcı maddələr və əsəb pozucuları atmaq üçün bombardmançı təyyarələrdən istifadə təhlükəsi II Dünya Müharibəsinin başlanmasının qarşısını almadı.

Adolf Hitler zirehli texnikaya arxalanırdı və rəqiblərindən heç biri onu dayandırmadı. Dünya müharibəsi heç vaxt xarici siyasətin məqsədi deyil. Bu, tam hazırlıqsız və yavaş-yavaş formalaşan demokratik ölkələrin koalisiyasının qarşısına çıxan avtoritar dövlətlərin əraziləri sürətlə ələ keçirməsinin uğursuz cəhdlərinin nəticəsi olan eskalasiyadır. Vaşinqton bu kiçik teatrlarda bu cür çəkindirmə böhranlarını yaxından izləməlidir, çünki müharibə Rusiyanın Polşaya birbaşa hücumu və hətta Çinin Tayvan sahillərinə enişi ilə başlamayacaq.

Döyüşən dövlətlərin şəxsi heyətinin böyük itkilərinə və mülki əhalinin itkilərinə baxmayaraq, nə Birinci, nə də İkinci Dünya Müharibəsi Karl fon Klauzevitsin verdiyi total müharibə və ya mütləq müharibə tərifinə tam cavab vermədi. Birinci Dünya Müharibəsi Mərkəzi Güclər və Demokratik Müttəfiqlər üçün Almaniyanın Ukraynadakı imperiya planlarına Fransanın müdaxiləsinin qarşısını almağa çalışdığı bir sıra sürətli kampaniyalar kimi başladı. Çox güman ki, dünya birliyinin neytral mövqeyi 1915-ci ildə və daha sonra əhalinin məskunlaşmış mərkəzlərinə qarşı qazdan istifadənin qarşısını almışdı, baxmayaraq ki, bütün digər cəhətlərdə müharibə total müharibəyə bənzəyirdi.

Nə üçün İkinci Dünya Müharibəsinin əvvəlində çoxları hadisələrin bu cür cərəyan edəcəyini proqnozlaşdırsa da, yandırıcı silahlardan və zəhərli maddələrdən istifadə etməklə Paris, Berlin və Londonda heç bir partlayış baş vermədi? Səbəb odur ki, Hitler 1939-cu ilin martında Çexoslovakiya, həmin ilin sentyabrında Polşa və 1940-cı ilin mayında Fransa ilə olduğu kimi, bir sıra məhdud, sürətli və gözlənilməz fəthlər yolu ilə 1941-ci ilin sonunda qələbəyə nail olmaq niyyətində idi. Fritz Sternberg 1938-ci ildə yazdığı “Almaniya və İldırım Müharibəsi” kitabında iddia edirdi ki, Birinci Dünya Müharibəsi təcrübəsi Almaniyanın güclü hərbi-texniki bazasına baxmayaraq, uzun sürən hərtərəfli silahlı münaqişədə qalib gələ bilmədiyini nümayiş etdirdi. Yəqin ki, sənaye cəhətdən zəif inkişaf etmiş Rusiya Birinci Dünya Müharibəsində məğlub ola bilərdi. Lakin nasistlərin Amerikanın sənaye gücü tərəfindən dəstəklənən SSRİ-ni məğlub etmək planları qətiyyən yox idi.

Totalitar təbliğat alman xalqının döyüşmək istəməməsini müvəqqəti olaraq neytrallaşdıra bildi (o vaxt Almaniyada keçmişdə Kommunist Partiyasına səs vermiş 11 milyon seçici var idi). Lakin Almaniyanın köhnəlmə müharibəsi üçün lazım olan neft, ərzaq və digər resursları yox idi. Hitler bilirdi ki, 1940-cı ilin iyununda Fransanın süqutu Vaşinqton üçün siyasi şok idi və Birləşmiş Ştatlar Birinci Dünya Müharibəsi zamanı etdiyi kimi, sonda münaqişəyə girmək üçün bəhanə tapacaq. Hitler başa düşmüşdü ki, 1941-ci il dekabrın əvvəlində Yaponiyanın Pört-Harbora hücumundan və bir ay sonra Moskva yaxınlığında Vermaxtın uğursuzluğundan sonra Almaniyanın Sovet İttifaqını zərərsizləşdirmək üçün cəmi bir il vaxtı qalıb, bundan sonra onun məğlubiyyəti qaçılmaz olacaq.

Məşhur tarixdən fərqli olaraq, 1939-cu ilin sentyabrında Fransa və İngiltərə Almaniyanın Polşaya hücumuna cavab olaraq ona müharibə elan etdikdə, Fransa və İngiltərə İkinci Dünya Müharibəsinə başlamaq niyyətində deyildilər. Sparta ilə Afina arasında Peloponnes müharibəsinə səbəb olan Korfu mübahisəsində və ya 1914-cü ilin iyununda Sarayevoda archduke Ferdinandın öldürülməsi hadisəsində olduğu kimi, böyük dövlətlər uzun müddətdir ki, münaqişəni həll edə bildikdə yerli münaqişələr duran strateji problemlər səbəbindən dünya müharibələrinə çevrildi.

Avstraliyalı tarixçi Geoffrey Blaineyin yazdığı kimi, ilkin olaraq neytral dövlətləri qarşı-qarşıya gələn ittifaqlardan birinə cəlb edən müharibələr öhdəliklərlə yükü olmayan ölkələrin xarici siyasətindəki qeyri-müəyyənliyi və təcavüzkar dövlətlərin qarşısını almaq üçün alətləri aradan qaldırır. Almaniya ilə Macarıstan, İtaliya, Yaponiya və Sovet İttifaqı (Molotov-Ribbentrop paktında) arasında əldə olunan qarşılıqlı anlaşma nailiyyətləri, habelə ABŞ-da ictimai rəyin inadkar biganəliyi Berlini Polşaya hücumun nəticə verməyəcəyinə, əksinə münaqişənin daha da genişlənəcəyinə inandırdı. Pekin bu gün həm də ümid edə bilər ki, Rusiya və İran Avropa və ABŞ-ın diqqətini yayındırdığı bir şəraitdə Tayvana qarşı aktiv fəaliyyətə başlaya biləcək.
Liderlərinin müharibəni qızışdıra biləcəklərini hiss etmələri üçün ölkənin mövcudluğu təhdid edilməməlidir.

Nasist Almaniyasının qiymət nəzarəti ilə autark iqtisadiyyatının sabitliyi, habelə Nasist Partiyasının bununla bağlı reputasiyası məhv edildi. Lakin Adolf Hitler Almaniyanın ərazisini xeyli genişləndirmək və əhalisini artırmaq istəyinə mane olan dünya nizamına qarşı oynamaq qərarına gəldi. Bu gün nə Rusiya prezidenti Vladimir Putin, nə də Çin Kommunist Partiyasının baş katibi Si Cinping öz ölkələri üçün ekzistensial təhlükə ilə üzləşmir. Bununla belə, onlar hesab edirlər ki, avtoritar rejimlərinin varlığını riskə ata bilərlər və ərazi işğalları yolu ilə dövlətlərini dünya güclərinə çevirmək üçün riskli strategiyalar həyata keçirə bilərlər.

Çikaqo Universitetinin professoru Con Mearsheimer 2001-ci ildə yazdığı “Böyük Dövlətlərin faciəsi” kitabında göstərdi ki, qitə dövlətləri regional hegemon olmaq fürsəti əldə etmək üçün öz ərazilərinin gələcəyini riskə ata bilərlər, çünki regional üstünlük onların demək olar ki, tam təhlükəsizliyini açıq şəkildə təmin edir. Regional hegemonlar (və yalnız bir belə hegemon var - Kanada və Meksika da daxil olmaqla Şimali və Mərkəzi Amerikaya tam hökmranlıq edən ABŞ) öz coğrafi dövlətlərinin işlərinə qarışaraq, xarici gücləri minimum xərclə onların nəzarəti altında olan regiondan qova bilər.

Çin ABŞ-a qarşı Venesuela, Meksika və Braziliya ilə böyük bazalar və ittifaqlar qurmaq üçün Tayvanla müharibəyə hazırlaşmaqla çox məşğuldur (baxmayaraq ki, SSRİ Soyuq Müharibə zamanı Kuba və Nikaraquada strateji bazalar açmağa cəhd edib). Eyni şəkildə ABŞ Hindistanın diqqətini Pakistana, Çinin Yaponiyaya, Rusiyanın Almaniyaya, Misirin İsrailə, İranın Səudiyyə Ərəbistanına, İndoneziyanın Avstraliyaya, Tailandın Vyetnama diqqətini cəmləyib. Lazım gələrsə, Braziliyaya qarşı Argentinaya, Cənubi Afrikaya qarşı Anqolaya, Nigeriyaya qarşı Fil Dişi Sahilinə, Tanzaniya və Efiopiyaya qarşı Keniyaya dəstək verəcəklər.

Yerli təhlükələrin qlobal müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün çəkindirmə siyasəti üçün üç əsas tələb yerinə yetirilməlidir. Birincisi, demokratik ölkələr arasında “sabitlik-qeyri-sabitlik” paradoksunun müharibə edən tərəflərin nüvə arsenallarını zərərsizləşdirdiyi situasiyalarda strateji nüvə çəkindirmənin təmin edilməsində və regional müdaxilə üçün adi qüvvələrin təmin edilməsində maraqlı olan ən azı bir dövlət olmalıdır. Məsələn, ABŞ-ın “eskalasiya dominantına” ehtiyacı var - Çini nüvə zərbələri endirməkdən çəkindirmək üçün nüvə silahı. Eyni zamanda, adanı müdafiə etmək və ya azad etmək üçün ABŞ dəniz piyadalarını Tayvana endirməyi bacarmalıdırlar. Buna hazırda Amerika siyasətindəki təcrid-populist tendensiya mane olur ki, bu da əsasən Demokratlar Partiyasının və Respublikaçılar Partiyasının nüvəsinin fəhlə sinfini öz taleyinə buraxmasının nəticəsidir. Bu, öz növbəsində sənayesizləşdirmənin, mübahisəli immiqrasiya siyasətlərinin və səsvermə hüquqlarının və modellərinin genderləşdirilməsinin nəticəsidir.

İkincisi, demokratiyalar səfərbər olmaq üçün etibarlı ittifaqlar sistemi yaratmalıdırlar. NATO və onun tərəfdaşlıq arxitekturası bu məqsəd üçün çox uyğundur, xüsusən də Şərqi Asiya və Fars körfəzində oxşar ittifaq yaratmaq çətindir. Paradoksal olaraq, Soyuq Müharibə zamanı inteqrasiya olunmuş Aralıq dənizi donanması strategiyasının istiqaməti, nüvə silahlarının bölüşdürülməsi və taktiki nüvə müharibəsinin harada başlaması - Şərqi Almaniya sərhədində və ya Reyndə - kimi məsələlərdə geniş yayılmış siyasi fikir ayrılığının olmaması Çin, Rusiya və İranın qarşısının alınması ilə bağlı narahatlıqların olmamasından xəbər verir. Soyuq müharibə dövründə Tehran həm Moskvaya, həm də Vaşinqtona düşmən münasibət bəsləyirdi, indi isə vəziyyət dəyişib. Bu gün Rusiya hava-desant diviziyasının Hörmüz boğazının cənub sahilinə eniş edəcəyini və eyni zamanda ona dəstək veriləcəyini, havadan örtüləcəyini və Bəndərdəki İran qoşunları tərəfindən lazım olan hər şeylə təmin olunacağını istisna etmək olmaz.

Demokratik ölkələrin, məsələn, Çin üzrə Parlamentlərarası Alyansın səylərinin əlaqələndirilməsi adlandırıla bilən şey elitanın kiçik bir hissəsinin qarşılıqlı fəaliyyətinin və sinxronizasiyasının başlanğıcıdır. Bu, çətin ki, bu dövlətlərin daxili siyasətinə təsir göstərsin. Kanada hökuməti kəşfiyyat orqanlarının düşmən xarici dövlətlərlə əlbir olduğunu bildiyi parlament üzvlərinin adını çəkməkdən imtina edir. NATO-ya üzvlük milli müdafiə səylərini cəmləşdirmək əvəzinə edilir. Brüsselin Ukraynada hərbi əməliyyatlar üçün artilleriya mərmilərinin istehsalı üzrə kollektiv iş qura bilməməsi buna sübutdur.

Üçüncüsü, demokratiyaların həyati maraqlarına təhlükə yaranarsa və ya pozularsa, Alyansın Nizamnaməsinin 5-ci maddəsinə müraciət etmək zərurətindən başqa nələrin baş verə biləcəyi ilə bağlı açıq xəbərdarlıqlar çox azdır. Rasional çəkindirmə nəzəriyyəsinə görə, müvəffəqiyyətli çəkindirmənin üç şərti var: kifayət qədər hərbi imkanlar, gücdən istifadə etmək üçün etibarlı iradə və bu cür hazırlığın nümayişi. Qüvvələr və vasitələrin yetərliliyi, etibarlılıq və inandırıcılıq haqqında həddən artıq çox müzakirələr aparılır və ən asan unudulan şey haqqında çox az danışılır: xəbərdarlıq və ehtiyatlılıq. Pekin və Moskva Şimali Koreyanın 1950-ci ildə Cənubi Koreyaya hücumunu dəstəkləməyi mümkün hesab etdikləri üçün Cənubi Koreyanı Amerikanın müdafiə sferasından çıxarmaq səhv idi. Pakistan cəsarətlənməsi, Hindistana 1965-ci ildə müharibəyə başlamağa bəhanə verdi. Xəbərdarlıqların səslənməməsinin səbəbi həmişə eynidir. Birincisi, həyəcan təbili çalmaq və daxili elektorat arasında məsuliyyətsiz düşmənçilik təəssüratı yaratmaq istəksizliyi var. İkincisi, belə bir yanlış fikir var ki, mübahisə haqqında heç nə deməmək onun alovlanması və müharibəyə çevrilməsi ehtimalını azaldacaq.

Vaşinqton israrla, lakin qeyri-müəyyən şəkildə Tayvanı müdafiə edəcəyinə əmin etdi, eyni zamanda 1979-cu ildə olduğu kimi ora quru qoşunları göndərməkdən imtina etdi. O zaman bunun mənası var idi, çünki Vaşinqton Çin və SSRİ arasında 1959-cu ildə başlayan fikir ayrılığından istifadə etdi. Pekinin tərəfini tutaraq, Sovetlər hərbi və taktiki nüvə arsenalının üçdə birini Ural dağlarının şərqinə köçürməyə məcbur oldular.
Əgər bu gün Rusiya Norveç və Finlandiya ilə uzun sərhədi pozarsa, həmçinin Arktikanın əvvəllər Osloya məxsus olan ərazilərinə təcavüz etməyə başlasa, şübhəsiz ki, daimi qarşıdurma yaranacaq. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı bu qeyri-adekvat cavab Almaniyanın 1939-cu ilin sentyabrında Polşaya hücumundan sonra yeddi aylıq hərəkətsizliyə səbəb oldu. Berlinin 1940-cı ilin iyununa qədər Danimarka, Norveç, Hollandiya, Lüksemburq, Belçika və Fransanı tutmaq üçün kifayət qədər vaxtı var idi.

Xoşbəxtlikdən, bu gün ölkələrin deklarativ siyasətləri və əməliyyat planları daha aydındır ki, bu da Baltikyanı NATO üzvlərinin və Polşanın, Hörmüz boğazının, Cənubi Çin dənizindəki Filippin adalarının, Cənubi Koreya və Yaponiyanın müdafiəsinə imkan verir. Bu, əsasən, Amerika qoşunlarının birbaşa bu ərazilərdə yerləşməsi ilə bağlıdır. Bəzi hallarda, məsələn, Ukrayna münaqişəsində, çəkindirmə ilə bağlı qeyri-müəyyənlik əslində faydalıdır, çünki bu, Putini emosiyalarla oynamaq və hərbi yaşlı ruslar arasında haqlı hiddət yaratmaq imkanından məhrum edir. Beləliklə, Moskva bu münaqişənin tələsinə düşüb və Ukraynada ictimai rəyi dəyişmək üçün səmərəsiz mübarizə vasitələrindən, məsələn, raket zərbələrindən istifadə etmək, eləcə də külli miqdarda vəsait hesabına xarici muzdluları və müqaviləli əsgərləri işə götürmək zərurəti ucbatından xərcləri xeyli artır.

ABŞ prezidentləri Franklin Ruzvelt və Harri Truman, İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda Şərqi və Mərkəzi Avropa xalqlarını faktiki olaraq tərk edərək, onları bolşeviklərin mərhəmətinə buraxdıqları üçün Amerika ictimai rəyi, eləcə də öz strateji miopiyası ilə məhdudlaşdırılmışdılar. Əgər onlar bunu etməsəydilər, Sovet İttifaqı ilə qarşıdurma daha tez keçəcəkdi. Aydındır ki, Amerika və İngiltərə əhalisi nəhəng Sovet Ordusunu Avropadan SSRİ sərhədlərinə qədər qovmağa yönəlmiş yeni müharibəni dəstəkləmək niyyətində deyildi. Lakin 1946-cı ildə prezident Truman İran vətəndaş müharibəsi zamanı azərbaycanlı separatçıları dəstəkləyən sovet qoşunlarını üstüörtülü şəkildə nüvə silahı ilə hədələdi. Eyni şəkildə, Birləşmiş Ştatlar Sovetləri Şərqi Avropanın çox hissəsindən geri çəkilməyə məcbur etməklə hədələyə bilərdi ki, bu da Soyuq Müharibə zamanı Varşava Müqaviləsi ilə qarşıdurmanın qarşısını ala bilərdi.

Nəticə etibarı ilə, bu gün demokratik müttəfiqlərin Rusiya, Çin və İrandan gələn yerli təhdidlərə cavab verməsi çox vacibdir, çünki avtoritar dövlətlər demokratiyanın yayılmasına qarşı daha çox ərazi zəbt etmək və əsir götürülmüş xalqların məhsuldar imkanlarından istifadə etmək bacarıqlarını dəfələrlə sübut ediblər. Avtoritar rejimlərin azad xalqları öz iqtisadiyyatlarını dəstəkləməyə necə məcbur etdiyini görürük. Beləliklə, Pekin Honq-Konq əhalisini sıxışdırır, Rusiya isə Çeçenistanı və Ukraynanın Mariupol kimi müəyyən rayonlarını qəddar üsullarla işğal edib.

Çin, Rusiya və İranı belə şəraitdə saxlamaq üçün NATO və onun demokratik müttəfiqləri öz periferiyasındakı kiçik dövlətləri qorumağa diqqət yetirirlər. Çin birbaşa Tayvana hücum etməyəcək, Rusiya isə Polşanı işğal etməyəcək, İran isə Hörmüz boğazının hər iki tərəfini tutmayacaq. Çox güman ki, kiçik qələbələr toplamaq üçün daha asan hədəflərə hücum edərək eroziya taktikasına əl atacaqlar. Bu onlara sonradan genişmiqyaslı hücuma keçməyə kömək edəcək. Çin Tayvan adalarını, o cümlədən Pratas və Taipinqi ələ keçirəcək, Rusiya Arktikadakı Norveç adalarını hədəfə alacaq, İran isə İraqın dərinlərinə nüfuz edəcək. Sülhü qorumaq üçün ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi “demokratik cəbhə” isə bütün bunarın qarşısını almağa çalışacaq. Əlbəttə bütün bunlar dünya müharibəsinin başladılmasına yardımçı olacaq bəhanələrdir.

V.VƏLİYEV