İsraili, yoxsa Fələstini tanımaq? - ANALİTİK

Avropa Fələstin dövlətini tanımaqda israrlıdır, bəs Səudiyyə İsraili tanıyacaqmı?

Dünya başını itirib, desək indiki reallığı təsdiq etmiş olarıq. Bəlkə də bu qiymətləndirmənin yerinə düşmədiyini deyənlər də olacaq. Amma başqa ifadə tapmaq sadəcə, mümkün deyil. Əgər dünya birliyi dünyanın dərdini çəksəydi, III yox, bəlkə də sonuncu dünya müharibəsi astanasında ağlını başına toplar, planetimizi onun öz sakinlərindən qorumaq üsulunu, çıxış yolunu tapardı. Amma, görünən budur ki, dünya güclərinin başçılığı ilə bir neçə qütbə bölünmüşük və mövqelərimizdə elə bərk dayanmışıq ki... ümid tək Allaha qalıb.

Yaxın Şərq 50 ildən artıqdır ki, dünyanın ən qaynar nöqtəsi “titulunu” əldən vermir. Bu bölgədə kələfin ucu o qədər dolaşıb ki, fələk də gəlsə aça bilməz. İsrail 1948-ci ildə özünü dövlət elan edib. Fələstin isə dövlət qurmaqda hələ də çətinlik çəkir. Əvəzində İsraillə Fələstin muxtariyyəti, eyni zamanda İsraillə qonşu ərəb dövlətləri arasında bir neçə dəfə müharibə olub. Yenə məsələ öz həllini tapmayıb.

Bu gün isə...

Norveçin baş naziri Jonas Gahr Støre ölkənin Fələstin dövlətini rəsmən tanıması qərarını açıqlayıb. Politico mənbələrinin məlumatına görə, İrlandiya və İspaniya oxşar qərarı mayın 22-də açıqlayıb. Bundan əvvəl Avropa ölkələri arasında Fələstini yalnız İsveç tanıyırdı. Cənab Stör deyib ki, İsrail-Fələstin münaqişəsinin yeganə mümkün siyasi həlli iki ayrı dövlətin - İsrail və Fələstinin "yan-yana, sülh və təhlükəsizlik şəraitində" birgə yaşamasıdır. Norveçin qərarı çərşənbə axşamı, mayın 28-də qüvvəyə minəcək.

“Politico”nun məlumatına görə, son bir neçə həftə ərzində İrlandiya hakimiyyəti İspaniya, Sloveniya, Belçika, Norveç və Malta hökumətlərinin nümayəndələri ilə görüşlər zamanı Fələstin dövlətinin tanınmasının potensial vaxtını müzakirə ediblər. Bütün bu ölkələr Aİ-nin Fələstini tanıması ilə bağlı “İrlandiyanın fikrinə geniş şərikdir”. Reuters mənbələri də İrlandiyanın planlarından danışıb. İsrail ilə Fələstinin Həmas hərəkatı arasında müharibə 7 oktyabr 2023-cü ildən davam edir. Fələstin rəsmiləri ölənlərin sayının 35,5 mindən çox olduğunu təxmin edir. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş yalnız Fələstin dövlətinin yaradılmasının müharibəni dayandıracağını bildirib.

Mayın 20-də Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (ICC) prokuroru Kərim Xan İsrailin baş naziri və müdafiə naziri Binyamin Netanyahu və Yoav Qalantı, habelə HƏMAS-ın üç liderini müharibəyə görə həbs etmək üçün məhkəmənin İlkin Palatasına müraciət edəcəyini açıqlayıb. ABŞ prezidenti Co Bayden bu qərarı qərəzli adlandırıb. ICC-nin mövqeyini Fransa və Belçika dəstəkləyib, Böyük Britaniya isə buna qarşı çıxıb.
İrlandiya hökuməti mayın 22-də Fələstini tanıdığını elan edib. Bu barədə “Reuters” mənbələrə istinadən məlumat yayıb. Bir gün əvvəl ölkə hökuməti İrlandiyanın baş naziri, xarici işlər və müdafiə naziri Saymon Harris və Mişol Martinin jurnalistlərə danışacaqlarını açıqlamışdı. Lakin onların çıxışının mövzusu dəqiqləşdirilməyib. Cənab Martin daha əvvəl Newstalk-a müsahibəsində İrlandiyanın Fələstin dövlətini tanımaq planları barədə məlumat vermişdi. Sonra o, İrlandiyanın may ayının sonuna qədər Fələstini tanıyacağını açıqlayıb. Ölkənin müdafiə və xarici işlər naziri ölkəsinin fələstinlilərə öz müqəddəratını təyinetmə hüququna dəstək barədə məlumatlandırmaq istədiyinə aydınlıq gətirib. Bundan əvvəl cənab Martin İsrail ordusunun Qəzza zolağındakı hərəkətlərini də tənqid edib və onu hərbi cinayətlərdə ittiham edib.
İsrail Xarici İşlər Nazirliyi daha əvvəl İrlandiyanın Fələstini tanımaq niyyətini şərh edib. Mayın 21-də X sosial mediada nazirlik bildirib ki, bu addım “terrorizmin artmasına, regionda qeyri-sabitliyə gətirib çıxaracaq və sülh üçün istənilən perspektivləri təhlükə altına salacaq”. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş bu yaxınlarda bildirib ki, yalnız Fələstin dövlətinin yaradılması İsraillə Fələstinin Həmas hərəkatı arasında müharibəni dayandıracaq.

Fələstin 2011-ci ilin sentyabrında BMT-yə tamhüquqlu üzv kimi daxil olmaq üçün müraciət edib, lakin Təhlükəsizlik Şurasından dəstək ala bilməyib. 4 aprel 2024-cü ildə Malta Fələstinin BMT-yə üzv olmaq üçün müraciətinə yenidən baxılması tələbini təmin edib. Mayın 10-da BMT Baş Assambleyası BMT Təhlükəsizlik Şurasına Fələstinin tamhüquqlu üzv kimi qəbul edilməsi məsələsinə baxmağı tövsiyə edən qətnamə layihəsini razılaşdırıb.

ABŞ Səudiyyə Ərəbistanını İsraili tanımağa məcbur edir

İsraillə Səudiyyə Ərəbistanı arasında “dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması” (oxu, diplomatik münasibətlərin qurulması haqqında) haqqında sazişin hazırlanması prosesi nəinki Qəzza zolağındakı müharibəyə görə dayandırılmayıb, əksinə, tezliklə imzalanacağı barədə fikirlər dolaşır. Müxtəlif ölkələrin bir neçə rəsmisi jurnalistləri buna əmin ediblər. Eyni zamanda saziş bağlamaq üçün İsrail də güzəştə getməli olacaq. Əsas məsələ müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılması ilə bağlı razılaşmadır.

Krallığın tezliklə İbrahim Sazişləri adlanan sazişə qoşulacağı faktı (ABŞ 2020-ci ildə Donald Tramp administrasiyasının vasitəçiliyi ilə BƏƏ, Bəhreyn, Mərakeş və Sudanla münasibətlərin normallaşdırılmasına dair bir sıra sazişlərə belə istinad edir) –2021) çərşənbə axşamı, 21 may, İsrail prezidenti İsaak Hersoq elan edib. İsrail Demokratiya İnstitutunun konfransında o, ABŞ-ın milli təhlükəsizlik müşaviri Ceyk Sullivanla söhbətini danışıb. O, ötən həftə Səudiyyə Ərəbistanına səfər edib, mayın 18-də orada vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanla danışıqlar aparıb, daha sonra İsrailə səfər edib. "Mən ondan sonra rəsmi olaraq dərc edilənləri eşitdim: Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərin normallaşdırılması variantı gündəmdədir" deyə Hersoq bildirib.

O, bu yaxınlarda keçirdiyi brifinqdə Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının koordinatoru Con Kirbinin yaydığı məlumata istinad edib. Onun sözlərinə görə, Səudiyyə Ərəbistanı ilə ABŞ arasında "demək olar ki, yekun ikitərəfli razılaşmalar" hazırlanıb və bu, "daha inteqrasiya olunmuş regiona aparan tarixi razılaşmanın" bir hissəsi olacaq. Sallivan, yeri gəlmişkən, tezliklə monarx ola biləcək bin Salman ilə bu razılaşmanı müzakirə edib: atası, 88 yaşlı kral Salman bin Əbdüləziz əl Səud pnevmoniya ilə xəstəxanaya yerləşdirilib.

Sullivan ehtiyatla təxmin edirdi ki, paktın bağlanması illərlə deyil, aylarla aparılacaq. İsraillə HƏMAS arasındakı müharibənin nə qədər tez və necə bitəcəyindən çox şey asılıdır. Döyüşlər davam edərkən Səudiyyə Ərəbistanı üçün yəhudi dövləti ilə münasibətlərin normallaşması çətin ki, mümkün olsun. Lakin onlar sona çatarsa və müstəqil, beynəlxalq səviyyədə tanınan Fələstin dövləti yaranarsa, bin Salman İbrahim Sazişlərinə qoşula bilər. Bir sıra Aİ ölkələri yaxın gələcəkdə Fələstinin müstəqilliyini tanımağa hazır olduqlarını bildiriblər. Bayden administrasiyası da eyni şeydən danışır - məsələn, Dövlət Departamentinin sözçüsü Metyu Millerin Dövlət Katibi Antoni Blinkenin Yaxın Şərq səfərinin nəticələrindən sonra verdiyi aprel bəyanatında bundan bəhs edib.

İsrail BCM-yə belə əhəmiyyət vermir

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (ICC) prokurorunun İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu və müdafiə naziri Yoav Qalantın, eləcə də Fələstinin HƏMAS hərəkatının liderlərinin həbsinə dair qərarı böyük beynəlxalq qalmaqala səbəb olub. ABŞ və bir çox Avropa müttəfiqləri Qərbin terror qruplaşması hesab etdiyi İsrail və HƏMAS-ı eyniləşdirmək cəhdindən hiddətlənib. Vaşinqton BCM-yə qarşı sanksiyaların tətbiqini nəzərdən keçirəcəyini vəd edib. Bununla belə, Avropa diplomatiyasının rəhbəri Josep Borrell və bir sıra Aİ və Qlobal Cənub ölkələri ICC-ni dəstəkləyib. BCM-nin təşəbbüsü ilə bağlı münaqişə beynəlxalq ədalətdə böhranı ortaya çıxarı. Bununla əlaqədar, Rusiyanın Vaşinqtondakı səfiri Anatoli Antonov ABŞ-ın BCM-nin Rusiya Federasiyası və İsrail liderlərinə qarşı hərəkətlərinə verdiyi qiymətləri “ikili standartlar və ikiüzlülük nümunəsi” adlandırıb.

Qalmaqalın detonatoru ICC-nin baş prokuroru Kərim Xanın bazar ertəsi açıqlanan bəyanatı olub. Qəzzadakı münaqişəni şərh edərkən, o, münaqişənin hər iki tərəfinin əsas personajlarının həbsinə order istəyəcəyini bildirib. Kərim Xanın qara siyahılarından biri İsrailin baş naziri Netanyahu, Yəhudi Dövlət Müdafiə Nazirliyinin rəhbəri Yoav Qalant, Qəzza zolağındakı Həmas lideri Yəhya Sinvar, Əl-Qəssam Briqadalarının hərbi qanadının komandiri Məhəmməd Deif və HƏMAS Siyasi Bürosunun rəhbəri İsmayıl Haniyədir.

BCM baş prokurorunun bəyanatından belə çıxır ki, bütün bu şəxslər “2023-cü ilin oktyabrından bəri törədilmiş hərbi cinayətlərə və insanlığa qarşı cinayətlərə görə məsuliyyət daşıyırlar”. BCM baş prokurorunun qərarına ilk reaksiya verən İsrail rəhbərliyi olub. “Haaqa prokurorunun absurd və yalançı əmri təkcə İsrailin baş naziri və müdafiə nazirinə qarşı deyil, bütün İsrail dövlətinə qarşı yönəlib. Oktyabrın 7-də bizə dəhşətli qəddarlıqla hücum edən HƏMAS-ın alçaq qatillərinə qarşı ən böyük qəhrəmanlıqla döyüşən İsrail Müdafiə Qüvvələrinin əsgərlərinə qarşı yönəlib”, - deyə potensial “ICC müştərisi” olan Baş nazir Netanyahu bildirib. İsrail prezidenti İsaak Hersoq isə qeyd edib ki, BCM ədalət mühakiməsinin əsas prinsiplərini pozur və belə bir addım “dünyadakı terrorçuları cəsarətləndirəcək”.

İsrailin BCM ilə mübahisəsində əsas arqumenti ölkənin güclü və müstəqil məhkəmə sisteminə malik olmasıdır ki, bu da rəhbərliyin hərəkətlərinin müharibə qanunlarına və qaydalarına uyğun olub-olmadığını müəyyən etməyə qadirdir. İsraillilər xatırlayırlar ki, dövlət rəhbərləri tez-tez məhkəmə qarşısına çıxarılır və törətdikləri cinayətlərə görə həbs cəzası çəkirdilər. Bu arada ICC baş prokurorunun qərarına beynəlxalq reaksiya beynəlxalq ictimaiyyətdə kəskin parçalanmanın olduğunu üzə çıxarıb. ABŞ və onun bir çox avropalı müttəfiqlərinin daxil olduğu yəhudi dövlətinə güclü dəstək qrupu BCM-ni terrorçularla birgə oynamaqda və sülh prosesini pozmaqda günahlandıraraq tənqid atəşinə tutub. Eyni zamanda, məlum oldu ki, təkcə Qlobal Cənubda deyil, Qərbdə, o cümlədən Aİ-də də BCC-ni dəstəkləməyə hazır olanlar var.

Londonda açıq şəkildə bildirdikləri kimi, onlar prokuror Xanın Benyamin Netanyahu və Yoav Qalantı həbs etmək təşəbbüsünü regionda sülh prosesi üçün əks-məhsuldar hesab edirlər. "Bu addım döyüşləri dayandırmağa, girovları azad etməyə və ya humanitar yardımın çatdırılmasına kömək etməyəcək", - Britaniya hökumətindəki mənbə bildirib. O xatırladıb ki, İsrail bu qurumu yaradan müqavilə olan BCM-nin Roma Nizamnaməsinə qoşulmayıb və buna görə də ICC yurisdiksiyasına tabe deyil. Daha sonra Britaniya xarici işlər nazirinin müavini Endryu Mitçel bildirib ki, BCM qərarları Britaniya hakimiyyətinin şirkətlərə İsrailə silah satmaq üçün verdiyi icazələrə təsir etməyəcək.

Avstriya kansleri Karl Nehammer də BCM-ni sərt tənqid edib. “Biz BCM-nin müstəqilliyinə tam hörmət edirik. Lakin məqsədi İsrail dövlətini məhv etmək olan HƏMAS terror təşkilatının liderinin məhz bu dövlətin demokratik yolla seçilmiş nümayəndələri ilə eyni vaxtda hallanması anlaşılmazdır”, o sosial şəbəkədə yazıb.
Praqa və Budapeşt İsrailə dəstək verən Avropa səslərinin xoruna qoşulub. Çexiyanın Baş naziri Petr Fiala Kərim Xanın petisiyasını "qeyri-adi və qəbuledilməz", Macarıstanın baş naziri Viktor Orban isə "absurd və biabırçı" adlandırıb. Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat xidmətinin bəyanatında deyilir ki, “Almaniya BCM-nin müstəqilliyinə və onun prosedurlarına hörmətlə yanaşır”, lakin “məhkəmə bir sıra çətin suallara cavab verməli olacaq”. “Həmas liderləri və İsrail rəsmilərinin həbsi üçün orderlərin eyni vaxtda verilməsinə görə münaqişənin hər iki tərəfi arasında saxta şəxsiyyət hissi var. İsrail hökumətinin öz xalqını qorumaq hüququ və məsuliyyəti var”, - deyə diplomatik departament qeyd edib.

Bununla belə, Avropa diplomatiyasının rəhbəri Cozep Borrell Kərim Xanı dəstəkləyib. Onun sözlərinə görə, BCM-nin müstəqil beynəlxalq qurum kimi mandatı beynəlxalq hüquq normaları əsasında ən ağır cinayətlərin müəlliflərini cəzalandırmaqdan ibarətdir və bu qayda ayrı-ayrı ölkələrə deyil, hamıya şamil edilməlidir. "Mən Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin prokurorunun Yəhya Sinvar, Məhəmməd Deif, İsmayıl Haniya, Benyamin Netanyahu və Yoav Qalantın həbsinə order verilməsi üçün Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin İbtidai Palatasına müraciət etmək qərarını qeyd edirəm", - Josep Borrell yazıb

Parisin bəyanatları da bir çox Avropa ölkələrinin mövqeyi ilə aydın dissonansa çevrilib. "Fransa BCM-ni, onun müstəqilliyini və istənilən vəziyyətdə cəzasızlıqla mübarizəni dəstəkləyir", - Fransanın diplomatik departamenti qeyd edib. Onun izahatına görə, BCM-nin İbtidai Palatası prokuror Xanın ittihamlarını dəstəkləmək üçün təqdim etdiyi sübutları araşdırdıqdan və “bir-birini tamamlamaq prinsipini və İsrail məhkəmələrinin mümkün hərəkətlərini” nəzərə alaraq, order verib-verməmək barədə qərar qəbul etməli olacaq. Fransa Xarici İşlər Nazirliyi onu da əlavə edib ki, Paris bir neçə aydır ki, “beynəlxalq humanitar hüquqa ciddi riayət olunmasının vacibliyini, Qəzza zolağında mülki vətəndaşların itkilərinin qəbuledilməzliyini və humanitar yardımın kifayət qədər əlçatan olmadığını” xatırladıb.

BCM-nin baş prokurorunun təşəbbüsü ətrafında yaranan kəskin münaqişə fonunda Rusiyanın Vaşinqtondakı səfiri Anatoli Antonov vəziyyəti şərh edib. “Bu, ikili standartların daha bir nümunəsidir və Amerika ikiüzlülüyünün paradıdır. ABŞ hakimiyyəti BCM-nin legitimliyini inkar edir və söhbət Vaşinqtonun özünün və müttəfiqlərinin maraqlarından getdikdə bu strukturu sanksiyalarla qorxudur. Ancaq vicdan əzabı çəkmədən onlar düşmən hesab etdikləri şəxslərə qarşı bu psevdo-qanuni alətdən istifadə edirlər”, - deyə Rusiya diplomatik missiyasının rəhbəri Vaşinqtonun BCM-nin Rusiya prezidenti Vladimir Putin üçün verdiyi həbs orderini dəstəklədiyinə işarə edib.

Birinin İsraili dəstəklədiyi, digərinin isə ICC-nin tərəfini tutan BCM təşəbbüsünü qiymətləndirməkdə dünyanın iki düşərgəyə bölündüyü bir şəraitdə ABŞ kimi güclü oyunçunun olması beynəlxalq dəstək qrupuna dəstək verir.

V.VƏLİYEV