Tehrandan etiraz dalğasına qarşı yeni üsul - ƏKS-REAKSİYA

İran hakimiyyəti universitetlərdə müxaliflərə sərhəddə isə Talibana nəzarəti gücləndirib

İran hakimiyyəti ötən il 22 yaşlı Məhsa Əmininin ölümündən sonra başlayan genişmiqyaslı etirazın təkrarlanmasından qorxur. Rəsmilər ciddi şəkildə inanırlar ki, hökumət əleyhinə etirazların başlamasının sentyabr ildönümü müxalifətə yenidən küçələrə qayıtmağa əsas verəcək. Bu vəziyyət İslam Respublikası rəhbərliyinin qarşısında hətta kiçik müqavimət ciblərini də yatırmaq üçün vasitələr məsələsini qoyur. Yaxınlaşan və vəziyyəti gərginləşdirə biləcək parlament seçkiləri də Tehran üçün kifayət qədər ciddi amilə çevriləcək.

Hökumət əleyhinə çıxışların təkrarlana biləcəyindən narahatlığını ali liderin ali təhsil müəssisələrindəki nümayəndəsi Mostafa Rostami dilə gətirib. Tehranda ictimai tədbirdə çıxış edən nümayəndə İslam Respublikasına müxalif qüvvələrin təslim olmadıqlarını və indi universitetləri “yeni iğtişaşların” başlamalı olduğu əsas yer hesab etdiklərini deyib. Rostami Məhsa Əmininin ölümü ilə bağlı küçə aksiyalarına toxunaraq, “Düşmənlərin keçən il İrana qarşı tarixin ən mürəkkəb birləşmiş müharibəsini başlatdıqlarını söyləmək mübaliğə olmaz. Keçən ilki iğtişaşların ildönümündə bir şey edə bilməsələr, tamamilə əzilmiş olacaqlar", deyib.

Bununla yanaşı, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) siyasi məsələlər üzrə komandirinin müavini, briqada generalı Yadollah Cavani də İrandakı ali təhsil müəssisələrinin hökumət əleyhinə aksiyalar üçün start meydançasına çevrilə biləcəyi ilə bağlı qorxularını təsdiqləyən bəyanatla çıxış edib. Etirazlara görə kənar qüvvələri günahlandıraraq, müxalifətə qarşı sərt çağırışları ilə tanınan hərbi lider universitetlərə nəzarətin gücləndirilməsinin yeni etiraz dalğasının qarşısını almağa kömək edəcəyinə əminliyini ifadə edib. Onun sözlərinə görə, bu, gələn ilin martına təyin olunan Məclisə seçkilərə qədər edilməlidir.

Tehrana qarşı çıxan telekanallar öz tələbə mənbələrinə istinadən bildirirlər ki, İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası artıq yerli universitetlərə tələbə və müəllimlərə nəzarət etmək üçün fövqəladə səlahiyyətlər verib. Bu ay Böyük Britaniyanın “Guardian” qəzeti bəzi ali təhsil müəssisələrinin hicaba laqeyd yanaşdığı görülən qız tələbələri kütləvi şəkildə dayandırmağa başladığını bildirib. Əlliyə yaxın tələbənin sanksiyalara məruz qaldığı bildirilib. Üstəlik, palatalara dəstək olmaq qərarına gələn professor-müəllim heyətinin nümayəndələrinin də repressiyaya məruz qaldığına dair sübutlar var.

İyulun 16-dan İslam Respublikasında hicab geyinmə qaydalarına riayət olunmasına nəzarət etməli olan piyada və avtomobil patrullarının bərpası da qorxulu görünür. Polisin verdiyi məlumata görə, təşəbbüs ayrı-ayrı vətəndaşların və ictimai təşkilatların müraciəti əsasında irəli sürülüb. İdeya prezident İbrahim Rəisi və ədliyyə orqanları tərəfindən bəyənilib. Faktiki olaraq, bu tədbirlər etirazdan əvvəlki reallığa geri dönüş etdi. Qadağalar 2022-ci ilin sentyabrında dini geyim qaydasını yumşaltmaq tələbləri ilə başlayan küçə aksiyaları fonunda tamamilə ləğv edilmədi, əksinə, yəqin ki, lazımsız gərginlik amili yaratmamaq üçün gözdən itdi.

Qarşıdan gələn parlament seçkiləri çox güman ki, cəmiyyət-hakimiyyət münasibətlərində yeni qıcıqlandırıcı olacaq, çünki onlar siyasi mənzərəni daralda bilər. Stimson Mərkəzinin analitiki qeyd edib ki, "Qətiyyətlilər düşərgəsi səs verən seçicilərin 20%-dən çoxunu cəlb etmir, lakin onlar daha güclü təşviqlərə və daha cəlbedici namizədlərə ehtiyacı olan digər iranlılardan fərqli olaraq yaxşı təşkil olunub və bloklarda işləyirlər". Bu hesablamalara görə, hazırkı mühafizəkar elitanın əleyhdarları olan mötədil və islahatçı düşərgə üzvlərinin bu qrupları marginallaşdırmaq üçün ölkənin ali rəhbərliyinin sistemli fəaliyyəti nəticəsində Məclisə daxil olmaq şansları çox azdır.

Səsvermə vəziyyətinin küçənin səsini gücləndirə biləcəyi bu aylarda dəfələrlə deyilsə də, hökumət əleyhinə hərəkatın öz problemləri var. Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutunun (WINEP) hesabatında "İndi müxalifətin kifayət qədər liderləri var" deyilir. Amma hələlik heç kim siyasi qruplar və fraksiyalar arasında koordinasiya qura bilməz, milli koalisiyanın yaradılmasından başqa. İranda siyasi hərəkata rəhbərlik edəcək gələcək rəhbərliyi formalaşdırmaq üçün demokratiyaya keçidə nail olmağa ümid edən partiyaların və şəxslərin əksəriyyəti kollektiv razılaşmaya gəlməlidir”.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, ali lider Əli Xamneyinin potensial gedişi və hakimiyyətin ötürülməsi prosesi ilə ölkənin ali rəhbərliyi daxilində yeni fikir ayrılıqlarının yaranması mümkündür. WINEP ekspertləri belə qənaətə gəlirlər ki, bu baxımdan rejim daha çevik ola bilər, sadəcə olaraq status-kvonu saxlamaq və müxalifət qruplarını bir-birinə qarşı qoymaq üçün öz sıralarına müxalifətin daha az barışmaz fraksiyalarını cəlb edə bilər.

Su qıtlığı İranı qonşuya möhtac qoyub

Bu arada dünya mediasında İranla Əfqanıstan arasında böyük müharibənin olma ehtimalından danışılır. Rəsmi Tehranın ritorikasında təhdidlər yer alır. XİN bəyan edib ki, Taliban hökuməti Tehrandakı səfirliyini itirə bilər. Bu təkliflə sərhəddəki həll olunmamış problemlərə cavab axtaran İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsinin üzvləri çıxış ediblər. İslam Respublikasının qonşu əyalətləri su qıtlığı ilə üzləşməkdə davam edir və bu, adətən Talibanın mühüm çaylara çıxışı monopoliyaya almaq istəyi ilə əlaqələndirilir. Ekspertlər xarici qüvvələrin də mövqeyinin maneə ola biləcəyini istisna etmirlər.

Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsinin üzvü Fəda Hüseyn Maliki deyib ki, Məclisdə Taliban rəhbərliyinə qarşı “diplomatik olmayan tədbirlər” təzyiqini artırmaq məsələsi gündəmdədir: "Bizim ixtiyarımızda bu məqsədlər üçün istifadə edə biləcəyimiz çoxlu alətlər var". Onun sözlərinə görə, Tehranın Taliban hərəkatının diplomatik mövcudluğu ilə bağlı yanaşmalarına yenidən baxmaq və bu yaxınlarda onlara təhvil verilmiş Əfqanıstan səfirliyinin binasını geri almaq hüququ var. "Biz onlara istədikləri hər şeyi verdik, hətta fars və puştu dilində danışan dostlarımızla münasibətlərimizi pozduq" deyə Maliki təəssüflənib. Əlavə edib ki, İran rəhbərliyi qonşusunu sakitləşdirmək siyasətinə tamamilə yenidən baxmalıdır.

Tehran hesab edir ki, Taliban onun strateji resurslara çıxışını əngəlləmək üçün Helmand kimi mühüm çaylar üzərində qəsdən bəndlər yaradır. Məclis ölkənin cənub-şərqindəki Sistan və Bəlucistan əyalətində quraqlıq səbəbindən yaşayış məntəqələri tədricən boşalmaqda olan “fəlakəti” aradan qaldırır. Bu ərazi özünün həddindən artıq isti və quru iqlimi ilə tanınır ki, bu da çay problemləri ilə birləşərək nəzərəçarpacaq fəlakətə çevrilir. Bu il yüksək temperatur və uzun müddət davam edən quraqlıq yerüstü suların intensiv buxarlanmasına səbəb olub, iranlı mütəxəssislər hətta transsərhəd su obyektləri qrupu olan Hamun bataqlıqlarını da hücuma məruz qoyublar.

Helmand suları uzun illərdir ən mühüm gərginlik mənbələrindən biri olub. Mayın sonunda çay mübahisəsi İran-Əfqanıstan sərhədində silahlı toqquşmaların baş verməsinə səbəb olub, nəticədə İslam Respublikasının sərhədçisi həlak olub. Tehran iddia edib ki, Taliban ilk olaraq Sasoli keçid məntəqəsini atəşə tutub və bu, “qətiyyətli cavaba səbəb olub”. Sistan və Bəlucistan və İranın Nimruz əyaləti arasında yerləşən bir neçə yaşayış məntəqəsi müharibə meydanına çevrilib və yüksək səviyyəli Taliban rəsmiləri İranı quru əməliyyatı ilə hədələyiblər ki, bu da ikitərəfli münasibətlərdə böyük dəyişikliklərə səbəb olub.

Malikinin sözləri bu həftələrdə İran tərəfində ritorikanın kompleks şəkildə sərtləşməsinin ilk əlaməti deyil.
Bu ay İslam Respublikasının xarici işlər naziri Hossein Amir Abdollahian bildirib ki, son aylarda İslam Dövlətinin liderləri İraq, Suriya və Liviyadan Əfqanıstana uçublar. "Bu, Talibanın üzləşdiyi problemlərdən biridir", - XİN rəhbəri vurğulayıb. Onun şərhləri Kabil tərəfindən düşmənçiliklə qarşılanıb. Taliban Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Əbdül Kahar Bəlxi rişxənd etmədən Tehranın yaraqlıların köçürülməsi ilə bağlı məlumatları Əfqanıstan rəhbərliyi ilə bölüşəcəyinə ümid etdiyini bildirib. O, qonşuları iqtisadi, siyasi və sosial məsələlərdə konstruktiv mövqe tutmağa çağırıb.

Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun elmi işçisi, Müasir Əfqanıstanın Tədqiqi Mərkəzinin direktoru Ömər Nessar söhbətində "Suyun sistematik çatışmazlığı İranın iki sərhəd vilayətinə ciddi ziyan vurur" deyə bildirib. "Ona görə də Tehran üçün su məsələsi mühüm daxili siyasi mövzuya çevrilir. İctimai təzyiq bu problemi yerli siyasətçilərin hesablaşmalı olduğu tendensiyaya çevirir. Şübhə etmirəm ki, lap əvvəldən Tehran və Taliban hakimiyyətə gəldikdən sonra münasibətlərin başında su məsələsi dayanırdı”. Tehran Kabilin yeni hakimiyyətlərinə müəyyən güzəştlər edib, lakin Əfqanıstana bütün təsir rıçaqlarından əl çəkməyə hazır olmadığını göstərib.

“Taliban öz rəsmi bəyanatlarında köhnə razılaşmalara sadiq qaldıqlarını vurğulayaraq suyun çatışmazlığına da istinad edir, lakin iranlı mütəxəssislərin Əfqanıstan tərəfdən çayın axınını tədqiq etməsi ilə razılaşmır”, - Nessar bildirib. Su qıtlığı ilə yanaşı, Talibanın mövqeyinə bir sıra digər amillər də təsir edir. Məsələn, Talibanın İrana hücum etməsində maraqlı olan xarici oyunçular qonşular arasında uzunmüddətli müharibənin baş verməsini istəyir və buna çalışırlar.

V.VƏLİYEV