Asiyada antiamerikan oxu

Tehranın da iştirak etdiyi üçbucaqda kimlər var?

Hindistanın Baş naziri Narendra Modinin Vaşinqtona səfərini hazırlamaq üçün Prezidentin Milli Təhlükəsizlik Məsələləri üzrə köməkçisi Ceyk Sullivan Dehliyə gələcək. ABŞ rəsmi olaraq bildirildiyi kimi, Ukraynadakı hadisələrlə bağlı Vaşinqton və Dehli arasında fikir ayrılıqlarının olmasına baxmayaraq, Yer kürəsinin ən böyük demokratiyası ilə hərbi və sənaye əlaqələrini gücləndirmək istəyir. Amerikanın məqsədi Hindistanı Pekinin Asiyada hökmranlığına qarşı tarazlığa çevirməkdir. Lakin Çin diplomatları da boş oturmurlar. Onlar Pakistan və İranla onların suverenliyini təhdid edən qüvvələrə qarşı əməkdaşlıq etmək barədə razılığa gəliblər.

May ayında Cozef Bayden və Narendra Modi hökumətlərinə həm süni intellekt, həm də yarımkeçiricilər üzərində, xüsusən də orduda birgə işləməyi tapşıraraq, "Kritik Yeni Texnologiyalar Təşəbbüsü" elan ediblər. Amerikanın hind qırıcıları üçün “General Electric” mühərrikləri ilə təmin etməsi də nəzərdə tutulur.
Dünyanın ən böyük silah alıcısı olan Hindistan xarici silahların demək olar ki, yarısını Rusiyadan alır. O, onilliklər ərzində döyüş təyyarələri, tanklar, nüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayıqlar və təyyarədaşıyan gəmilər alıb. Vaşinqton, təbii ki, Hindistan bazarında Rusiya silahlarının payını azaltmağa çalışır.

Moskva Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyatla məşğul olsa da, Pekin Amerikanın diplomatik hücumuna ciddi cavab verib. Çinin paytaxtında Çin, Pakistan və İran nümayəndələri arasında danışıqlar keçirilib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, regiondakı vəziyyətlə bağlı ilk üçtərəfli antiterror dialoqu baş tutub.

Problemin hərtərəfli müzakirəsi nəticəsində belə görüşlərin mütəmadi olaraq təşkil edilməsi qərara alınıb. Lakin Pakistan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatından da göründüyü kimi, müzakirə təkcə terrorizmlə bağlı deyil, həm də daha geniş problem - regionda təhlükəsizlik vəziyyəti ilə bağlı olub. Tərəflər üçtərəfli məsləhətləşmələri daimi quruma çevirmək qərarına gəliblər. Pakistan nümayəndə heyətinə Xarici İşlər Nazirliyinin Terrorla Mübarizə Baş direktoru Əbdül Həmid, Çin nümayəndə heyətinə Xarici İşlər Nazirliyinin Xarici Təhlükəsizlik Departamentinin baş direktoru Bay Tian, İran nümayəndə heyətinə isə xarici işlər nazirinin köməkçisi Səid Rəsul Musavi rəhbərlik edib.

Pakistanın “Dawn” qəzeti xatırladır ki, may ayında İslamabad Pakistan, Çin və Əfqanıstan arasında xarici işlər nazirləri səviyyəsində üçtərəfli dialoq keçirib. Bu, mütəxəssislərin diqqətindən yayınmayıb. Avstraliyanın LOWY İnstitutu qeyd edir ki, keçən ilki daşqınlardan hələ də özünə gələ bilməyən və İmran Xanın baş nazir postundan devrilməsindən sonra siyasi fırtına ilə üzləşən Pakistan Cənubi Asiyanı xaosdan uzaq tutmağa çalışmaqda böyük rol oynayır. Rusiya da bu istiqamətdə işləyir. Aprel ayında o, Səmərqənddə Rusiya Federasiyası, Çin, İran və Pakistan xarici işlər nazirlərinin dördtərəfli görüşündə iştirak edib. Sonra vəziyyət Amerika qoşunlarının Əfqanıstandan tələsik çıxarılması fonunda müzakirə edilib.

Ali İqtisadiyyat Məktəbinin Şərqşünaslıq Məktəbinin rəhbəri Andrey Karneev qeyd edib ki, Pakistan uzun onilliklər ərzində Pekinin yaxın müttəfiqi olub. Orada ona "hər havada tərəfdaş" deyilir: “İran Pekinlə, o cümlədən təhlükəsizlik sahəsində də əməkdaşlıq edir. Ona görə də üçtərəfli formatın çəkilməsində təəccüblü heç nə yoxdur. Pakistanla İran arasında da münasibətlər yaxşıdır. Bütün bu ölkələr öz daxili sabitlikləri ilə bağlı çətinliklərlə üzləşirlər. Ən güclü güc olan Çin gələcək illər üçün strategiyasını formalaşdırır. Və bu halda o, uzunmüddətli perspektivə malik yeni üçtərəfli mexanizmin formalaşmasında iştirak edir. Rusiya da bu üçtərəfli əməkdaşlığın inkişafında maraqlıdır. Axı o, Çin, Pakistan, Hindistan, İranla birlikdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvüdür”.

Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi İrina Fedorova söhbətində qeyd edib ki, Çin, İran və Pakistan arasında qarşılıqlı əlaqə Əfqanıstanın hara doğru getdiyi ilə bağlı narahatlıq hissləri ilə bağlıdır. Çin üçün Pakistandan keçən “Bir kəmər, bir yol” infrastruktur layihələrinin təhlükəsizliyini təmin etmək vacibdir. İran da Pakistan kimi əməkdaşlıqda maraqlıdır. Üstəlik, nə Tehran, nə də İslamabadın nəzarətində olmayan Bəlucistanda terrorçu qruplar fəaliyyət göstərir. Lakin Pakistan ağır iqtisadi vəziyyətdədir və Vaşinqtonun tövsiyələrindən çox asılıdır. Bu, mümkün üçtərəfli koalisiyanın yaradılması yolunda çətinliklər yaradır.

İslahatçılardan İranı xilas etmək planı

İranın keçmiş xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif Tehranın siyasi mətbəxi ilə bağlı silsilə açıqlamalar verməklə ictimai fəallığını nəzərəçarpacaq dərəcədə artırıb. İslahatçılar düşərgəsinə mənsub olan təqaüdçü diplomat açıq şəkildə bildirib ki, Tehranın son illərdə üzləşdiyi bir çox problemə görə hakim elitanın məsuliyyəti var. Zərifin çıxışı keçmiş rəhbəri, eks-prezident Həsən Ruhaninin siyasətə qayıdışı ilə bağlı şayiələrlə səsləşir. Ekspertlər etiraf edirlər ki, daxili böhran və xarici təzyiqlər hakimiyyətin şərti liberalların səslərinə ehtiyacını artırır.

Zərifin son çıxışlarından birində təxminən 40 min dinləyicinin qatıldığı beş saatlıq söhbətdə keçmiş nazir Tehranın bir çox idarəçilik və diplomatik yanaşmalarını şübhə altına alıb. Belə ki, o bildirib ki, İran rəhbərliyi ABŞ-ın “iqtisadi və hərbi gücünə qarşı çıxmaq” iqtidarında olmadığından xəbərdar olmalıdır. Zərif İslam Respublikası üçün yeganə təsirli müqavimət taktikasını, onun sözlərinə görə, “nüvə sazişi” üzrə danışıqlarda kifayət qədər zəif davranan Avropa ölkələrinə siyasi təzyiq adlandırıb, çünki onlar Amerikanın iqtisadi təzyiqinə məruz qalıblar.

Zərif vurğulayıb ki, Tehrana beynəlxalq sanksiyalardan çıxmağa və regional təhlükəsizlik tənliyini yenidən formalaşdırmağa imkan verən orijinal Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından (JCPOA) daha yaxşı bir razılaşma şansı yoxdur. 2021-ci ildən bəri onu bərpa etmək səyləri Cozef Bayden administrasiyası tərəfindən fəal şəkildə həyata keçirilir.

“Əgər 2015-ci il müqaviləsi dəfn edilsə, başqa heç bir razılaşma Qərbin tələblərini təmin edə bilməz”, - deyə sabiq nazir bildirib. “Biri mənim haqqımda deyib ki, “Zərif hətta eskimosa buz da sata bilər”. Düşünürəm ki, bir eskimosa iki dəfə buz satmaq olmaz”. O, etiraf edib ki, Yaxın Şərq oyunçuları hətta razılaşmanın olmamasından razı qalacaqlar. “Səudiyyə Ərəbistanında JCPOA-nın qüvvəyə mindiyi gün matəm günü idi”, - Zərif deyib. “Mən Səudiyyə Ərəbistanı ilə əlaqələrin bərpasını ürəkdən alqışlayıram, lakin biz açıq gözlə irəliləməliyik”.

Keçmiş nazir hesab edir ki, İranın ali lideri Əli Xamneyi olmasaydı, JCPOA ciddi maliyyə sığortasına malik ola bilərdi. O xatırladıb ki, Dövlət Departamentinin təşəbbüslərindən biri ABŞ şirkətlərinin xarici filiallarına İrana sərmayə qoymağa icazə vermək olub. Zərif deyib ki, bu, ABŞ-a JCPOA-nın iqtisadi faydalarını təmin edəcək: “Lakin İran 85 milyard dollarlıq təklifdən yalnız 13 milyard dollarlıq investisiya təkliflərini qəbul edib”.
Onun sözlərinə görə, Xamneyi ABŞ sərmayəsinə qarşı deyildi, lakin əsas mallar üçün ABŞ investorlarından asılılıqdan iyrənirdi. Zərif vurğulayıb ki, əgər bu mövqe olmasaydı, Donald Tramp JCPOA-dan çıxarkən 85 milyard dollarlıq maneə ilə üzləşəcəkdi.

Təqaüdçü diplomat deyib ki, “nüvə” danışıqları zamanı İranın ali lideri Əli Xamneyi danışıqlar masası arxasında baş verən hər şeydən xəbərdar olub, ona bütün görüşlərin və mübahisələrin stenoqramı verilib. “Bəzən şərh verirdi, bəzən də şərh etmirdi”, - deyə keçmiş nazir xatırladıb və rəhbərin bütün fikirlərlə razılaşmadığını bildirib. Lakin İranın aşağı rütbəli məmurlarının təşəbbüsü ilə bəzi şeylərin də qarşısı alınıb.

Zərif deyib ki, ABŞ JCPOA-dan çıxdıqdan sonra senatorlardan biri ona Trampdan Ağ Evə dəvət göndərib. Keçmiş diplomat xatırlayır: “Mən bu mesajı Tehrana göndərmişəm. "Lakin o, hakimiyyətin ən yüksək eşelonlarına çatmadı və daha aşağı səviyyələrdə rədd edildi".

Zərif ötən həftə müxtəlif sosial platformalardan istifadə edərək açıqlamalarını paylaşmağa başlayıb. Bu, bir tərəfdən keçmiş xarici işlər nazirini ənənəvi olaraq qərbyönlü və həddən artıq yumşaq hesab edən mühafizəkar düşərgənin tənqid dalğasına səbəb oldu, digər tərəfdən isə tənqid axınının fenomen olub-olmaması suallarını doğurdu. Amwaj mediası, 2024-cü ilə planlaşdırılan yerli parlament seçkiləri ilə əlaqədar olaraq, Xamneyinin "siyasi sistemi yenidən balanslaşdırmaq üçün güclü daxili stimullara sahib olduğunu" təklif edir. Onun fikrincə, bu, islahatçı fraksiyaya mənsub şəxslərin qanunverici orqana namizədliyinə icazə veriləcəyi ilə bağlı şayiələri gücləndirir.

Müşahidəçilər Zərif ətrafında mövcud vəziyyətin mühüm fonunda Amerika vətəndaşlığı olan məhbusların azad edilməsi və Cənubi Koreyanın İslam Respublikasının 7 milyard dollar məbləğində aktivlərinin dondurulmasının açılması ilə bağlı Vaşinqton və Tehran arasında dolayısı ilə aparılan məxfi danışıqlara dair hesabatları nəzərdən keçirirlər.

Rusiya Xarici Əlaqələr Şurasının eksperti Nikita Smaqin deyib ki, İran daxili siyasi böhran vəziyyətindədir. İran elitasının əksəriyyəti bunu başa düşür. Vəziyyət keçən il etirazların başlaması ilə bağlıdır ki, onlar intensivliyi səngitsə də, ümumilikdə dayanmayıb. Bunun fonunda islahatçı siyasətçilər önə çıxır”. Smagin xatırladıb ki, keçmiş prezident Ruhani son vaxtlar aktivlik nümayiş etdirməyə başlayıb. İndi Zərif var. Bundan əvvəl isə etirazlar zamanı islahatçı düşərgənin nümayəndələri ilə görüşlər keçirildiyi, onların cəmiyyətlə danışması, dialoq imkanı tapması ilə bağlı məlumatlar yayılıb. Ümumiyyətlə, hər şey elə görünür ki, mühafizəkar elita böhranı həll etmək üçün heç olmasa əvvəllər istifadə olunan üsullarla – başqa düşərgə cəlb etməklə potensial variant tapmağa çalışır”. Təhlilçi hesab edir ki, bunu daxili siyasi vəziyyət diktə edir, baxmayaraq ki, bu, xarici siyasət problemləri ilə yanaşı gedir. Son zamanlar ölkə hökumətindən kənarlaşdırılan liberalları cəlb etmək cəhdi ciddi nəticə verə bilər.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə xarici mənbələrdən istifadə olunub.