Türkiyədə postseçki havası - RAKURS

Seçkiyə üç gün qalıb. İndiyə qədər HDP ilə yaxınlığını heç vaxt gizlətməyən Kılıçdaroğlu birdən millətçi seçicilərə müraciət etmək məcburiyyətində qalıb. İncə və Oğan üzərində sıx təzyiq var. Onlar açıq şəkildə namizədliklərini geri götürmələrini tələb edirlər.

CHP-nin nə qədər trolu, müğənnisi, jurnalisti var, bu iki ada təzyiqdən yana bir-biri ilə mübahisə edirlər. Amma onların seçki anketləri ilə bağlı çıxışlarına baxanda soruşmaya bilmirsən: “Əgər birinci turda çox asanlıqla qalib gəldiyini iddia edirsənsə, niyə hay-küy var?”. Məncə Kılıçdaroğlu reallıqla barışmalıdır.

Kılıçdaroğlu HDP ilə münasibətlərini çox yüksək səviyyəyə çıxarıb. Həmişə olduğu kimi millətçi, kamalist, kamalist və yaxud millətçi seçiciləri özünün bir parçası kimi görür. O, "Onsuz da Ərdoğana səs verməzlər. HDP-ni sevindirsəm, bəsdir" nöqtəsindədir. Amma bu belə deyil. Çoxlu araşdırmalara baxıram. Müəyyən bir nöqtəyə qədər zərurət əlaqəsi fəaliyyət göstərir. Ancaq müəyyən bir nöqtədən sonra fasilələr olur. Xüsusilə son zamanlar həm HDP tərəfdarlarının, həm də Qəndil üzvlərinin verdiyi açıqlamalar hətta Kılıçdaroğluna səs verəcək seçiciləri belə narahat edəcək həddə çatıb.

Bəzilərinin “Öcalana ev dustaqlığı, muxtariyyət” kimi tələbləri açıq şəkildə dilə gətirdiyini xatırlayırsınız. Biri deyir ki, “Afrini geri alacağıq”. Kılıçdaroğlu dünənə qədər Dəmirtaşı həbsdən azad edəcəyinə söz vermişdi. HDP ilə Millət Alyansı münasibətləri artıq müzakirə olunmayacaq qədər açıq şəkil alıb. Üstəlik, seçicilərin də HDP-nin tələbləri ilə bağlı təsəvvürləri var. Cəmiyyətin əksəriyyəti HDP-nin ən azı muxtariyyət tələb etdiyini düşünür. Mən təkcə ümumi seçkilərdən danışmıram. Hətta Kılıçdaroğluna səs verə biləcəyini deyənlər də əslində vəziyyətdən xəbərdardırlar. Bəziləri özlərini aldatmağa çalışırlar. Hətta bəziləri Ərdoğanı devirmək üçün riskə getdilər.

İkinci variant hər bir Türkiyə vətəndaşını dərindən üzməlidir. Türkiyə indi çox çətin durumdadır, bəzən insanın qardaş ölkəyə çox yazığı gəlir. Bu ölkədə müəyyən bir sosial qrup “Ərdoğan getsin, lazım gəlsə HDP-yə səs veriləcək” deyə düşünürsə, vay türkün halına. Kılıçdaroğlu hakimiyyətə gəlmək xatirinə Türkiyənin düşmənləri ilə ittifaqa girirsə vay Türkiyənin halına. Düşünmədiyimiz başınıza gəlib.

Bu gün CHP-də kamalist qalmayıb. Onun yerini kimin tutduğunu hamı bilir. Məqsəd budur. Əvvəlcə CHP devriləcək, sonra növbə Türkiyəyə gələcək. Nə baş verdiyini görməmək üçün kor və ya pis niyyətli olmalısınız.

Mayın 14-də Türkiyədə kritik prezident və parlament seçkiləri keçiriləcək. Ölkədə 61 milyon, xaricdə isə daha 3 milyon seçici millət üçün “dönüş” seçimini etməlidir. Yenidən seçilmək üçün namizədliyini irəli sürən hazırkı prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 20 il verdiyi böyük Türkiyə layihəsinin taleyi təhlükə altındadır. Layihə davam etdiriləcək və ya mərhələli şəkildə dayandırılacaq? Bu sual hər kəsi düşündürür.

Ərdoğanın kampaniya baqajında tərəfdarlarının nailiyyətlər hesab etdiyi bir çox şey var. O, Türkiyə ilə Azərbaycanla faktiki “birlik dövləti” yaradıb. Türkiyə biznesi Gürcüstanda dərin kök salıb. Ərdoğan eyni zamanda Moskva və Kiyevlə dialoqu davam etdirərək özünü effektiv danışıqlar aparan biri kimi göstərib. Türkiyə Qara dəniz boğazlarının keşikçisi rolunda əvəzsizdir. Bütün Qara dəniz bölgəsində hər şeyə nəzarət edir. Ərdoğan Türkiyəni qidalandıran (ildə 4 milyon tondan çox taxıl) və qlobal ərzaq bazarının vəziyyətinə təsir göstərən Qara Dəniz Qida Təşəbbüsünün təşəbbüskarı və qarantı rolunda əzmlə çıxış edir. Ərdoğanın dövründə ölkədə milli ordunun ehtiyaclarını 80% təmin edən və ixracı artıran hərbi-sənaye kompleksi yaradılıb. Nəticədə Türkiyə Cənub-Qərbi Asiya, Yaxın Şərq, Cənubi Avropa və Qafqaz üçün nüfuzlu güc mərkəzinə çevrilib.

Türkiyə iqtisadiyyatı (çox vaxt erdonomika adlanır) Rusiya ilə sanksiya maneələri üzərindən ticarət edən beynəlxalq şirkətlər arasında logistik körpü və kross-valyuta hesablaşmaları üçün platformaya çevrilərək çox qazanır. Erdonomiksin “Axilles dabanı” on faiz inflyasiyadır.

May ayında Rusiyanın iştirakı ilə Türkiyədə inşa olunan Akkuyu atom elektrik stansiyasının birinci blokuna yanacaq yüklənəcək. Gələn il stansiya elektrik şəbəkəsini ucuz cərəyanla təmin edəcək. Xaricdən gələn təbii qazın ticarəti üçün ilin sonunda Trakyada beynəlxalq mərkəzin fəaliyyətə başlaması üçün hazırlıqlar davam edir. Ərdoğan Moskva ilə Kiyev arasında sülh danışıqlarının ağası olmaq, eləcə də döyüşlər nəticəsində dağıdılan ərazilərin kim olursa-olsun yenidən qurulmasında əsas faydalanan olmaq istərdi.

Ərdoğan artıq Türkiyənin böyük dövlət statusuna (ölkənin BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinə daxil olması da daxil olmaqla) birbaşa yolunu görür, lakin bunun üçün ona ən azı daha bir prezidentlik müddəti lazımdır. Və onu əldə etmək asan olmayacaq. Ərdoğana qarşı 74 yaşlı Cümhuriyyət Xalq Partiyasının (CHP) lideri Kamal Kılıçdaroğlu çıxış edir və onun dəstəyi ilə altı ideoloji cəhətdən çox heterojen partiyanın seçkiqabağı “Milli Alyans”ı yaradılıb. CHP ənənəvi olaraq "millətin atası" Mustafa Kamal Atatürkdən qalma mərkəz sol mötədil millətçi və dünyəvi mövqedən çıxış edir. İfrat sağçı millətçilər və hətta islamçılar da kamalistlərin yanında olduğu ortaya qoyur. Amma burada bir nüans var, o da partiaların adı ilə mövqeyinin üst-üstə düşməməsidir. Yəni Kılıçdaroğlunun indi rəhbərlik etdiyi CHP ilə Atatürkün yaratdığı partiyanın bir-birinə tam əks istiqamətdə olması kimi.

Kılıçdaroğlu keçmiş maliyyə naziri və Sosial Sığorta Fondunun rəhbəri kimi baqajında dövlət qulluğu var. Bəzi partiyalar Klılıçdaroğlunun yanında ona görə yer aldı ki, onların maraqları təmin ediləcək, bəziləri də müəyyən şərtlərlə CHP sədrinə qoşulduıar. Bu şərtlərdən ən əsası da vitse-prezidentlərin Ankara və İstanbul bələdiyyə sədrləri Mənsur Yavaş və Əkrəm İmamoğlunun təyin edilməsi idi. Kılıçdaroğlunun təbliğatçıları onu “Türk Qandisi” adlandırır, amma “Bay Kemal” hind lider olmağa çox uzaqdır.

“Milli Alyans” özünün "Ümumi siyasət haqqında Anlaşma Memorandumu" nəşr edib, bunun mənası milləti böyük güc ambisiyalarından əl çəkməyə və diqqəti daxili problemlərə - iqtisadiyyata və maliyyəyə yönəltməyə çağırır. Bu platformanın mərkəzi hissəsi, demək olar ki, qeyri-məhdud səlahiyyətlərin dövlət başçısının əlində cəmləşməsini təmin edən Ərdoğanın avtoritar “icraçı prezidentlik” sistemini ləğv etmək vədidir. Bunun müqabilində müxalifət yenidən baş nazirin əsas şəxs olacağı “gücləndirilmiş parlament sisteminə” qayıtmağı təklif edir. Belə ki, Kılıçdaroğlu prezident olarsa, o, indiki səlahiyyətlərinin böyük hissəsini əlindən almalı olacaq. Vitse-prezident postları vəd edilən iddialı bələdiyyə sədrləri Yavaş və İmamoğlunun bununla həlimliklə razılaşacağı şübhə doğurur.

Türkiyənin xarici siyasətində “Milli Alyans”ın qələbəsi halında mümkün olan dəyişikliklər xüsusi maraq doğurur. Proqram Memorandumunda bununla bağlı yerinə yetirilməsi çətin olan bir neçə arzu var. “Milli Alyans” ölkənin Aİ-yə daxil olması prosesini bərpa etmək, xüsusən də Avropa İnsan Haqları Məhkəməsinin Ərdoğan dövründə həbsdə olan müxalifətçilərin azadlığa buraxılması ilə nəticələnəcək qərarlarına əməl etmək istəyir. Amma AB-yə gedən yol Kılıçdaroğlunun Brüsselin Aİ üzvü olan dövlətin işğal olunmuş hissəsi kimi gördüyü “Şimali Kipr Türk Respublikasının əldə edilmiş hüquqlarını müdafiə etmək” niyyəti ilə çətin ki, uyğun gəlir.

Memorandum beşinci nəsil F-35 zərbə qırıcılarının yaradılması və alınması üzrə doqquz ölkənin birgə proqramında iştiraka qayıdışdan bəhs edir. Daha əvvəl Ərdoğan Rusiyadan S-400 hava hücumundan müdafiə sistemləri aldıqdan sonra ABŞ Türkiyəni proqramdan kənarlaşdırmışdı. Ankara aldığı və quraşdırdığı hava hücumundan müdafiə sistemlərini Rusiya Federasiyasına qaytarmalı idi, lakin müxalifətçilər belə bir niyyətə susurlar.

Maraqlıdır ki, Memorandumda ABŞ-ın adı ümumiyyətlə yoxdur. Bu, “Milli Alyans”a daxil olan partiyalar arasında ABŞ-ın xarici siyasətinə mənfi-tənqidi baxışların üstünlüyünü əks etdirir. Həmçinin Ukraynadan və ya İstanbul sülh danışıqlarını davam etdirmək istəyindən bəhs edilmir, lakin niyyət münaqişə nəticəsində Türkiyə üçün “əhəmiyyətli faydalar” təmin etməkdir.

Kılıçdaroğlu Suriya prezidenti Bəşər Əsəd rejimi ilə münasibətləri normallaşdırmaq istəyir. Bundan sonra 2 milyona yaxın qaçqının Suriyaya qaytarılması nəzərdə tutulur, bununla da güman edilir ki, Türkiyənin sosial və əmək sferasında vəziyyəti xeyli yüngülləşdirəcək. Bu istiqamətdə Ankara Rusiya ilə sıx əməkdaşlıq etməli olacaq. Memorandumda Rusiya Federasiyası ilə gələcək münasibətlər “qarşılıqlı anlaşma və bərabərhüquqlu tərəfdaşlığa” əsaslanan “balanslı” kimi təsvir edilir. Kılıçdaroğlu Moskva ilə dialoqda daha az şəxsi və daha çox institusional təmaslar vəd edir.

Prezident seçkiləri demək olar ki, qaçılmaz olaraq iki turdan ibarət olacaq. İkinci turda nümayəndələri bloka daxil olmayan və hələ də ona böyük rəğbət bəsləməyən 15 milyondan çox kürd icmasının səsini cəlb etmək “Milli Alyans” üçün son dərəcə vacibdir. Bunun üçün Alyans nəticəsinə hələ də inanmadığı sözü verməklə böyük xəta etmiş olub.

Fevral ayında 50 mindən çox insanın həyatına son qoyan və təxminən 1,5 milyon insanın evsiz qalmasına səbəb olan Türkiyə tarixində ən böyük silsilə zəlzələ seçkilərin nəticələrinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Ərdoğan günahkar inşaatçıları həbs edir, ilin sonuna qədər hər kəsi heç olmasa müvəqqəti sığınacaqla, gələn il isə tam hüquqlu mənzillə təmin edəcəyini vəd edir. Bütün bunların fonunda “mühasib və sosial işçi” Kılıçdaroğlu fövqəladə vəziyyətin öhdəsindən gəlməyi bacaran iradəli liderə oxşamır.

Ərdoğan son illərdə orduda, bürokratik və məhkəmə sistemində total təmizləmə aparıb, onları öz mövqelərini qorumaqda və böyük dövlət layihəsini davam etdirməkdə şəxsən maraqlı olan insanlarla doldurub. Qalib gəlmək və daha sonra Ərdoğanın güc maşınını sıradan çıxarmaq üçün müxalifətin təxminən 15% fərqlə seçkiləri qazanması lazımdır və belə bir nəticə mümkündür, amma hər şeyin sandıq başında həll olunacağına inandığımız üçün 14 may seçkilərini gözləməli olacağıq. Tərəflərin şansları təxminən bərabər görünə, hətta bir-birindən böyük üstünlük kimi təsvir edilə bilər. Amma mayın 15-də bəlli olacaq şox mətləblər var.Tərəflərdən birinin sorğularda nisbi üstünlüyünü nəticə kimi qiymətləndirmək olmaz. O cümlədən, bütün sorğu iştirakçıları iki dəfə səs verməyəcək. Ərdoğanın arxasında bir neçə böyük şəhərdən kənarda, eləcə də səsvermə diasporunda geniş şəbəkəyə və ənənəvi dəstəyə malik Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) dayanır. AKP ilə blokda bir neçə sağçı millətçi partiya və qruplar fəaliyyət göstərir. Parlament seçkilərində AKP 600 mandatdan ən çoxunu qazana bilər. O zaman Ərdoğan AKP-nin tabeliyində olan kiçik partiyaların fraksiyalarını səs çoxluğu əldə edənə qədər sürükləmək imkanı əldə edəcək. Və burada paradoks var - uzunmüddətli perspektivdə artıq baş nazir kimi hakimiyyətə iddia etmək.

Ərdoğan Türkiyənin böyük gücə doğru irəliləməsi dövrünü davam etdirmək hüququ uğrunda həlledici döyüşə hazırlaşır. O, Atatürkün 100 illik yubileyini millətin atasını fəxri məqbərədə qoyub, ideyalarını yaşatmaq və onu daha modern formaya salmaq istəyir. Türkiyə dövlətinin növbəti 100 illik yubileyinin fərqli qurucu atası şisə Ərdoğanın timsalında görünür.

Ərdoğan sərt pərdəarxası təzyiqlər sənətinə yiyələnib. Əgər onun komandasının tutarlı planı olmasaydı, o, bunun üçün fövqəladə əsaslara və hüquqi rıçaqlara malik olmaqla, seçkiləri gələcəyə daşıya bilərdi. Əvəzində Ərdoğan, əksinə, seçkiləri yaxınlaşdırdı - iyundan mayın 14-nə. Bu, Türkiyə tarixində dönüş nöqtəsi olan 14 may 1950-ci il seçkilərinə – kamalistlərin monopoliyasından tutmuş çoxpartiyalı sistemə qədər birbaşa simvolik işarədir. Yeni mühüm seçkinin Türkiyənin 100 illik dövlətçiliyinə son qoyacağı və yeni bir dövlətçiliyin başlanması gözlənilir.

Türkiyədə iki cəbhə, iki milli koalisiya toqquşur, müxtəlif ideyalar və simvollar toplusuna müraciət edir, ölkənin uzun gələcəyi ilə bağlı öz versiyalarını müdafiə edir. Seçicilərin seçimi bütün dövr üçün onların həyat tərzini müəyyən edə bilər. Hər şeyinisə sandıq başında həll olunacağını Türkiyə seçicilərindən başqa hər kəs bilir. Çünki Türkiyə heç bir Avropa ölkəsində olmayan demokratik dəyərlərə milli düşüncə tərzinə malikdir.

V.VƏLİYEV