Rusiya Avropanı Çinə necə dəyişdi? - ANALİZ

Qazaxıstan və Rusiyanın “Qazprom” şirkəti arasında qaz sənayesində əməkdaşlıq haqqında yol xəritəsi imzalanıb. Astana qaz nəqli sisteminin modernləşdirilməsində, respublikanın şimal və şərq rayonlarının qazlaşdırılmasında, Rusiya enerji daşıyıcılarının üçüncü ölkələrə nəqlinin həcminin artırılmasında maraqlıdır. Həmçinin Rusiya Federasiyası, Qazaxıstan və Özbəkistanın “qaz ittifaqı” formalaşdırdıqları barədə qəti fikir də söyləmək olar. Amma hər şey danışıqların hələ də davam etdiyi Daşkənddən asılıdır.

Mərkəzi Asiyanın qaz hasil edən iki ölkəsi - Qazaxıstan və Özbəkistan bu qış daxili bazarda yanacaq qıtlığı ilə üzləşib. Özbəkistanın öz qazı kifayət qədərdir, qaz ehtiyatlarına görə regionda üçüncü yeri tutan Qazaxıstan isə Rusiya Federasiyasından yanacaq almağa məcburdur. Energetika naziri Bolat Akçulakovun sözlərinə görə, 4 milyard kub metr artıq, yəni bu il cəmi 10 milyard kubmetrə qədər qaz idxal ediləcək. Yanacaq sərfiyyatı artacaq. Bu, Alma-Ata İstilik Elektrik Stansiyalarının və bəzi sənaye müəssisələrinin qaza çevrilməsi, qaz-kimya komplekslərinin işə salınması və ümumiyyətlə, ölkənin qazlaşdırılması ilə bağlıdır. Bundan başqa, planlara respublikanın şimal və şərq rayonlarının qazlaşdırılması da daxildir.

Bundan əlavə, Qazaxıstanın ən azı 10 milyard kubmetr tədarük etməyə borclu olduğu Çinlə müqaviləsi təhlükə altındadır. Lakin "QazaqGaz"-ın İdarə Heyətinin sədri Sancar Jarkeşovun sözlərinə görə, qaz ixracı artıq 2023-cü ildə dayanacaq, çünki bütün yanacaq daxili tələbatı ödəməyə gedəcək.

Vəziyyəti üç dövlətin - Rusiya, Qazaxıstan və Özbəkistanın qaz ittifaqının yaradılması ilə düzələ bilər. Hər tərəfin öz maraqları var. Rusiya üçün qazını Avropadan Asiyaya yönləndirmək vacibdir. Bu halda Qazaxıstan və Özbəkistan tranzit ölkələr kimi çıxış edəcəklər. Astana və Daşkənd daxili bazarı ödəmək üçün çatışmayan yanacaq həcmlərini ala bilər. Lakin Rusiyadan asılılıqdan qorxan müttəfiqlər "Qazprom"un şərtlərinə görə indiyədək Rusiya prezidentinin təklifindən yayınıblar. Amma danışıqlar hələ də davam edir, artıq ilkin nəticələr var.

Yanvarın 18-də Sankt-Peterburqda “Qazprom”un baş direktoru Aleksey Miller və Qazaxıstanın baş nazirinin birinci müavini Roman Sklyar arasında işgüzar görüş keçirilib və nəticədə qaz sənayesində əməkdaşlıq üçün yol xəritəsi imzalanıb. Sənədin təfərrüatları verilməsə də, ekspertlər bunun hamının xeyrinə olacaq qaz birliyinin yaradılmasında ilk addım olduğunu deyirlər.

MDB Ölkələri İnstitutunun Mərkəzi Asiya və Qazaxıstan departamentinin rəhbəri Andrey Qrozin bildirib ki, Qazaxıstan və “Qazprom” arasında müqavilənin imzalanması, adətən üçtərəfli alyans adlandırılan böyük layihənin formalaşdırılması istiqamətində atılan addımlardan biridir. Beləliklə, Rusiya qərb istiqamətindən cənuba istiqamətləndiriləcək yeni enerji strategiyasını həyata keçirməyə başlayıb. Bu, artıq Rusiyanın yeni dövlət kursudur və göz qabağındadır ki, nə Astana, nə də Daşkənd bu layihədə iştirakdan imtina edə bilməyəcək. Mütəxəssislər bu əsrin ortalarına qədər Cənub-Şərqi Asiyanın əsas enerji istehlak edən bölgəyə çevriləcəyi ilə razılaşırlar. Qaz kəmərləri şəbəkəsinin indi nə qədər fantastik səslənsə də, Əfqanıstan, Pakistan, Hindistan və Çinə genişlənməsi tezliklə reallığa çevriləcək. Qrozin hesab edir ki, bu gün Rusiyanın xammalını cənub bazarlarına çıxarması qaçılmazdır və vacibdir.

Avrasiya məkanında mərkəzi mövqe tutan Qazaxıstan ancaq qazanc əldə edəcək. Nursultan Nazarbayevin Qazaxıstanı Şərqdən Qərbə ticarət axınları və enerji resursları üçün tranzit ərazi kimi tanıtması təsadüfi deyildi. Bu gün vəziyyətin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq, təkcə siyasi səbəblərə görə deyil, həm də sırf iqtisadi səbəblərə görə, respublika eyni, lakin əks istiqamətdə olan axının təşviqi üçün tranzit əraziyə çevriləcək. Gözümüzün önündə Qazaxıstanın da yerləşə biləcəyi maraqlı geoenerji mənzərəsi yaranır.

Mano Araşdırma Təşəbbüsləri Mərkəzinin direktoru Baxtiyor Erqaşev deyib ki, qaz birliyinin yaradılması ilə bağlı mövqeyi dəyişmiş Qazaxıstana baxan Özbəkistan da onu tutacaq. Özbəkistanda təsdiqlənmiş qaz ehtiyatları artmır. Bundan başqa, qaz hasilatının tədricən azalması qeydə alınıb. Eyni zamanda, əhali artır, təbii qaz istehlakına tələbat da artır və bu, uzunmüddətli tendensiyadır. Bu şərtlər daxilində Daşkənd qazla bağlı strateji qərar verməli olacaq. Özbəkistan artıq iki ildir ki, Türkmənistandan təbii qaz alır. Ancaq fakt budur ki, bu, çox şıltaq bir təchizatçıdır. Bundan əlavə, bütün türkmən qazı Çinə gedir ki, bu da Türkmənistan-Çin qaz kəmərinin dördüncü boru kəmərini tətbiq etmək üzrədir. Buna görə də Özbəkistan həmişə ikinci sırada olacaq. Özbəkistan üçün təbii qazın artırılması imkanları ilə yeni mənbələrin tapılması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Özbəkistanda yeganə variantın Rusiya olduğunu düşünürlər.

Ekspertlərin fikrincə, Moskva Rusiya qazından asılılığını dərk edərək, öz şərtləri ilə əməkdaşlıq təklif edir. Xüsusilə, Daşkəndin Çinə qaz ixracı ilə bağlı öhdəliklərini götürün və bu həcmləri daxili ehtiyaclara yönəldin. “Qazprom” Özbəkistanın qaz nəqletmə sistemini ələ keçirməyə hazırdır, söhbət Mərkəzi Asiya-Mərkəz qaz kəmərinin Özbəkistan hissəsindən gedir. Daşkənd buna hazır deyil. Seçimlərdən biri ortaq mülkiyyət ola bilər. Bunun danışıqlar prosesində əngəl törədəcəyi gözlənilir. Amma Özbəkistanın qaza ehtiyacı var. Ona görə də Daşkənd danışıqlar aparacaq. Əhali ikinci belə qışdan sağ çıxmayacaq. Artıq indi ciddi sosial neqativ artım müşahidə olunur və qaz problemi həll olunmasa, son beş ildə aparılan islahatlar zamanı əldə edilən bütün nəticələr bərabərləşdirilə bilər.

Rusiyanın Postsovet Araşdırmaları Mərkəzinin baş elmi işçisi Stanislav Pritçin qeyd edib ki, əgər Astana və Daşkənd qaz ittifaqını geosiyasi prizmadan, Qərbin sanksiyaları altına düşmək qorxusu ilə nəzərdən keçirsələr, onda qaliblər olmayacaq. Belə mövqe özlüyündə əks-məhsuldardır, çünki o, əvvəlcə konflikt yaradır və birlik üzvlərinin öz maraqlarına zidd oynayır. Özbəkistanda ilin əvvəli göstərdi ki, ölkənin enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı kimi çıxış etməyə hazır nə daxili resurslar, nə də xarici oyunçular var. Türkmənistan kiçik həcmdə sərbəst qaza malikdir, lakin fors-major rejimdə onlar dondurulur. Regionun enerji balanslarını qiymətləndirsək, istehlakdan çox olan Özbəkistanda yalnız Rusiya enerji mənbəyinə çevrilə bilər. Bunun üçün o, Özbəkistan ərazisindən keçməklə Çinə qaz ixrac etməli və respublikanın qazpaylayıcı sistemini balansa götürməlidir, xüsusən də “Qazprom” artıq Özbəkistana bağlı olan Qırğızıstanın qaz nəqli sistemini balansında saxlayır. . Müvafiq olaraq, Rusiya şirkətinə yerlərdə işləri genişləndirmək və əhaliyə qaz paylamaq üçün əlavə imkanlar yaradılır.

Türkmən tranziti

Xəbər verildiyi kimi Rusiyanın baş naziri Mixail Mişustin Aşqabada işgüzar səfərdə olub və burada Türkmənistan-Rusiya forumu çərçivəsində ikitərəfli əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini, xüsusən hazırda 1 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilən ticarətin genişləndirilməsini qeyd edib. Bunun üçün həm Moskvanın, həm də Aşqabadın Türkmənistanın tranzit potensialını nəzərə alaraq logistikanın inkişaf etdirilməsi planına diqqət yetirilir. Xüsusilə, hakimiyyət Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin şərq marşrutunu tam gücü ilə işə salmağa, eləcə də yeni istiqamətlər və sənaye əməkdaşlığı vasitəsilə iqtisadi əməkdaşlığı şaxələndirməyə hazırlaşır.

Mixail Mişustinin postsovet məkanı ölkələrinə səfərləri, o cümlədən Türkmənistan səfəri və ötənilki Azərbaycan və Özbəkistan səfərlərindən də göründüyü kimi, işgüzar diqqəti cəmləşdirmək üçün sabit formata malikdir. Rusiya ilə iqtisadi əməkdaşlıq mövzusunda hökumət başçıları səviyyəsində ikitərəfli gündəmə onların ölkələrarası forumlarda iştirakı müşayiət olunur. Yanvarın 19-da da bu ssenari seçilib: Aşqabada gələn Mixail Mişustin Türkmənistan Nazirlər Kabinetinin sədr müavini Rəşid Meredovla birlikdə Türkmənistan-Rusiya biznes forumunun plenar iclasında çıxış edib.

Mixail Mişustinin qeyd etdiyi kimi, hazırkı “qeyri-standart şəraitdə” Moskva ilə Aşqabad arasında əməkdaşlığın qurulması üçün yeni imkanlar var: Türkmənistan biznesi Qərb şirkətlərinin geri çəkilməsi (sadələşdirmək üçün) hesabına Rusiya bazarında bəzi “boşalan” nişləri ala bilər. Baş nazir əmin edib ki, Rusiya hakimiyyəti Türkmənistandan gələn biznes nümayəndələri üçün gömrük nəzarətini və viza rejimini yumşaltmağa hazırdır. Sənaye və Ticarət Nazirliyinin rəis müavini Aleksey Qruzdevin sözlərinə görə, Rusiya şirkətləri Türkmənistan bazarına böyük maraq göstərirlər. İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, Rusiya biznesi hazırda Türkmənistanda dəyəri təxminən 3,5 milyard dollar olan 20 investisiya layihəsində iştirak edir.

Bununla belə, Mixail Mişustinin sözlərinə görə, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi indiyədək kifayət qədər təvazökar görünür – təxminən 1 milyard dollar (2021-ci ilin sonunda 856 milyon dollar), lakin “potensial daha yüksəkdir”. Moskva və Aşqabadın əsas iş sahəsi enerjidir, bununla əlaqədar artıq əməkdaşlığın şaxələndirilməsinin zəruriliyi barədə deyilib, Rusiyanın baş naziri aqrar-sənaye kompleksi və toxuculuq sənayesini hədəflər kimi qeyd edib. Qarşılıqlı ticarətin həcmini artırmaq üçün iqtisadiyyat naziri Maksim Reşetnikov qeyd edib ki, nəqliyyat və logistikanı da inkişaf etdirmək lazımdır - onlar üçün əsas Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin şərq marşrutudur.

Onun üzərindəki xəttin sınaq buraxılışı göstərdi ki, yüklər ənənəvi dəniz marşrutundan üç gün tez çatdırılır. İndi layihə tam gücü ilə həyata keçirilir. Bu istiqamətin əhəmiyyəti yanvarın 19-da Türkmənistanın tranzit imkanları ilə bağlı da qeyd olunub. Rəşid Meredovun sözlərinə görə, ölkə ərazisindən tranzit həcmləri dəqiqləşdirmədən üç dəfə artıb.

Qeyd edək ki, Türkmənənistanın xarici işlər naziri Türkiyə-Azərbaycan-Türkmənistan sammiti öncəsi Rusiyaya səfər edib.

Rusiya Federasiyası Türkmənistanı çoxtərəfli formatlara, xüsusilə Avrasiya İqtisadi İttifaqına (Aİİ) cəlb etməkdə maraqlıdır. Türkmənistan hakimiyyətinin nümayəndələri dəfələrlə “beşlik”in görüşlərinə qonaq qismində dəvət olunublar. Rusiya baş nazirinin sözlərinə görə, Moskva Aşqabadın “Aİİ ilə əməkdaşlığı öyrənmək”də maraqlı olduğunu görür və bunun “müsbət təsir göstərəcəyinə” inanır. Ölkə iqtisadiyyatı və beş ölkə hər kəs üçün faydalı olacaq. Maksim Reşetnikovun dediyi kimi, Türkmənistan Aİİ-də müşahidəçi statusu ala bilər. Hazırda Özbəkistan, Moldova və Kuba bu statusdadırlar. Lakin Rusiya tərəfinin bu cür bəyanatları Aşqabadın açıq bəyanatları ilə müşayiət olunmur.

V.VƏLİYEV