Türkiyənin xarici siyasətinin yeni istiqaməti

Prezident Ərdoğanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 78-ci Baş Assambleyasında çıxışı Türkiyenin xarici siyasətinin qlobal və regional prioritetlərini nümayiş etdirdi. Qlobal və regional güc rəqabətinin və qlobal qeyri-müəyyənliklərin artdığı, Türkiyənin regional geosiyasi mühitinin təhlükəsizlik böhranları ilə formalaşdığı bir vaxtda Türkiyə prezident Ərdoğanın rəhbərliyi ilə xarici siyasətini yenidən formalaşdırmalıdır.

Prezident Ərdoğanın 2023-cü ilin mayında keçirilən seçkilərdəki qələbəsindən sonra xarici siyasət üçün təyin etdiyi istiqamət yeni dövrün necə formalaşacağına dair aydın ipuçları verdi. Ərdoğanın xarici siyasət paradiqmasının mərkəzində Türkiyənin strateji muxtariyyətini möhkəmləndirmək və bununla da “Türkiyə oxu” kimi ifadə edilən böyük strategiya hədəfinə nail olmaq dayanır. Türkiyə oxunun məqsədi ölkəni dəyişən beynəlxalq sistemin qlobal gücünə çevirməkdir. Başqa sözlə, bu hədəf Türkiyəni effektiv iqtisadi, hərbi və diplomatik gücə çevirərək qlobal güc rəqabətində real oyunçuya çevirmək kimi xarakterizə edilə bilər.

Dövlət başçısı Ərdoğan xarici siyasətdə eyni vaxtda iki hədəfə çatmalıdır. Bir tərəfdən Türkiyenin qarşı-qarşıya olduğu ziddiyyətli və rəqabətli geosiyasi mühitdə Türkiyənin əsas maraqlarını qoruyacaq həssas diplomatiya həyata keçirmək, digər tərəfdən də qlobal və regional dəyişiklikləri görərək Türkiyəni dəyişməyə uyğunlaşdıracaq yeni vasitələr hazırlamaq. Türkiyə Cümhuriyyətinin 100 ili geridə qoyaraq ikinci əsrə qədəm qoyduğu bir vaxtda bu iki hədəfə eyni vaxtda nail olunması yeni strateji hədəf kimi simvolik məna daşıyır.

Bu strateji məqsəd prezident Ərdoğandan gələcək beş illik müddət ərzində həm Türkiyənin struktur transformasiyasını həyata keçirməyi, həm də bu struktur transformasiyaya uyğun regional və qlobal rol qurmağı tələb edir. Struktur transformasiya necə bir Türkiyə sualına cavab tələb edərkən, regional və qlobal rolu necə bir xarici siyasət sualını gündəmə gətirir.

Yeni konstitusiya və yeni iqtisadiyyat

Tarixən nəzər salınsa qlobal sistem transformasiyaları ilə Türkiyənin reallaşdırdığı daxili struktur transformasiyaları arasında güclü əlaqənin olduğu görülür. Bu çərçivədə Türkiyə tarixi dönüş nöqtələrində sistemli dəyişikliklərə ümumi olaraq daxildə hərtərəfli transformasiya ilə cavab verdi.

Türkiyənin struktur transformasiyasını mümkün edə biləcək ən mühüm sahələrdən biri yeni konstitusiya təşəbbüsüdür. Çünki Türkiye hazırda 1980-ci il hərbi çevrilişindən sonra çevriliş edənlərin hazırladığı konstitusiya ilə idarə olunur, baxmayaraq ki, onlarla dəyişiklik edilib. 1980 Konstitusiyası həm məzmun baxımından, həm də Türkiyənin aktual problemlərinin həllində kafi olmaması kimi bir çox problemə səbəb olur. Bu məqamda güclü ictimai-siyasi tələbin olduğunu və Türkiyənin parlament sistemindən prezident üsul-idarəsinə keçdiyini nəzərə alsaq, yeni konstitusiya strateji zərurət kimi qiymətləndirilir. Əslində prezident Ərdoğan da yeni konstitusiyanı təkcə yeni ictimai müqavilənin məqsədləri və dərinləşən demokratiya baxımından deyil, həm də qlobal dəyişikliklərlə ayaqlaşacaq bir baxış mətni kimi görür: “Ona görə də bizə lazım olan, millətimizin baxışına uyğun konstitusiya mətnidir".

Yeni konstitusiya təşəbbüsü ilə yanaşı, Türkiyənin iqtisadiyyatda ortodoksal (alternativ iqtisadiyyat) siyasətlərinə qayıtması xarici siyasətdən ayrı düşünülə bilməz. Pandemiyadan sonra qlobal iqtisadi durğunluq, Ukrayna müharibəsinin yaratdığı iqtisadi zəifliklər, qlobal miqyasda iqtisadi və texnoloji rəqabətin güclənməsi və Türkiyenin yaşadığı iqtisadi böhran Türkiyənin iqtisadi siyasətlərində yeni rol xəritəsinin yaradılmasını zəruri hala gətirdi. Türkiyə həm qarşı-qarşıya olduğu inflyasiya təzyiqindən qurtulmaq, həm də dünya iqtisadiyyatı ilə inteqrasiya edəcək rəqabətədavamlı iqtisadi model yaratmaq və ticarət həcmini genişləndirərək böyümək məcburiyyətindədir. Belə bir məqsəd geosiyasi və geoiqtisadi dinamikanın eyni vaxtda idarə olunmasını zəruri edir. Bu səbəbdən hökumətin son həftələrdə açıqladığı Orta Müddətli İqtisadi Proqram iqtisadiyyatda struktur transformasiya həyata keçirərək Türkiyenin iqtisadi zəifliklərindən xilas olmaq və dünya iqtisadiyyatındakı payını artırmaq məqsədi daşıyır.

Geosiyasi kontekst

Yeni konstitusiya və davamlı iqtisadiyyat siyasi sabitliyi həm daha möhkəm təməllər əsasında qura, həm də Türkiyənin xarici siyasətinin geosiyasi kontekstlə daha sağlam əlaqələr qurmasına şərait yarada bilər. Bu nöqtədə Türkiyenin qlobal dəyişikliyi necə şərh etdiyinə baxmaqda fayda var. Prezident Ərdoğanın BMT Baş Assambleyasındakı çıxışında vurğuladığı kimi, qlobal sistem hərtərəfli transformasiyadan keçir. Bu dəyişikliyin ən mühüm xüsusiyyəti böyük güc rəqabətinin geri qayıtmasıdır. Bu güc rəqabəti ABŞ və Çin arasında gedir kimi görünsə də, birbaşa bütün güclü ölkələrə təsir edir və onları mövqelərini nəzərdən keçirməyə vadar edir. ABŞ-Çin rəqabəti sistem səviyyəsində yaşansa da, regional alt sistemlərdə yeni ittifaq sistemlərinin yenidən formalaşmasına səbəb olur. Son zamanlar AUKUS, QUAD, BRICS və IMEC kimi yeni proseslər Türkiyədən qlobal xarici siyasət oriyentasiyası baxımından ənənəvi münasibətlər formalarını nəzərdən keçirməyi tələb edir. Qlobal sistemin dinamik olduğu belə bir mühitdə Türkiyənin yalnız geosiyasi mövqeyinə əsaslanan xarici siyasət strategiyası ilə irəliləmək əvəzinə, xarici siyasətində regional müxtəlifliyi artırması zəruridir.

Türkiyənin geosiyasi kontekstinin bəlkə də ən kritik ölçüsü onun münaqişəli və rəqabətli mühitdə yerləşməsidir. Ukraynada davam edən müharibə birbaşa Türkiyə-Rusiya münasibətlərinə təsir edir və Türkiyənin Avropa, Qərb və NATO ilə münasibətlərini yenidən formalaşdırır. Rusiya təhdidi qarşısında NATO kontekstində birləşməyə və möhkəmlənməyə çalışan Avropa Türkiyə ilə yeni münasibət qurmağa çalışarkən, Türkiyə muxtar siyasətlə bu yeni prosesə uyğunlaşmağa cəhd göstərir. Suriya və İraq kimi qonşu ölkələrdə davam edən qarşıdurma və kövrəkliklər Türkiyenin təhlükəsizliyinə üstünlük verməsini zəruri edir. Orta Şərqin böyük güc rəqabətinin kölgəsində yenidən formalaşdığı bir vaxtda Türkiyə Orta Şərqlə münasibətlərini yenidən dizayn edir. Türkiyənin G20 sammitində elan edilən IMEC layihəsinə cavab olaraq “İnkişaf Yolu” layihəsini sürətləndirmək səyi geosiyasət və geoiqtisadi dinamikanın eyni vaxtda necə işlədiyinin mühüm nümunəsidir.

Xarici siyasət, birtərəfli proseslərin deyil, qarşılıqlı əlaqənin baş verdiyi strateji sahədir. Başqa sözlə, strategiya əlaqəli olmalıdır. Çünki xarici siyasət tək oyunçulu bir sahəden daha çox, çox oyunçuların olduğu mürəkkəb sahədir. Prezident Ərdoğanın BMT sammitindəki çıxışı Türkiyənin xarici siyasətinin 360 dərəcə perspektivlə qurulduğunu və qlobal yönümlü olacağını göstərir.