Xərçəng hüceyrələrinin yaranmasına səbəb olan amillər və qorunma yolları - ARAŞDIRMA

Xərçəng hüceyrələrinin yaranmasına hansı amillər səbəb olur və bu prosesə genetik faktorlar, qeyri-sağlam həyat tərzi, stress və ətraf mühitin təsiri nə dərəcədədir? Xərçəng hüceyrələrdə DNT-nin zədələnməsi və genetik dəyişikliklər nəticəsində hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalması ilə əlaqədar yaranır. Bu dəyişikliklər yaşlanma, irsi meyillilik, tütün tüstüsü, ultrabənövşəyi şüalar, bəzi infeksiyalar və digər kanserogen amillərlə bağlı ola bilər. Xərçəngin yaranması, adətən, tək bir səbəblə deyil, bir neçə amilin birgə təsiri ilə əlaqədardır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:

Genetik amillər xərçəng riskinə nə dərəcədə təsir edir?

Xərçəng hallarının bir qismi valideynlərdən irsən keçən genetik dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər. Lakin ailədə xərçəng xəstəliyinin olması insanın mütləq bu xəstəliyə tutulacağı demək deyil. Hüceyrələrdə genetik dəyişikliklər insanın həyatı boyu da yarana bilər. Buna görə də ailəsində bir neçə xərçəng hadisəsi olan və ya yaxın qohumlarında xəstəlik erkən yaşlarda aşkarlanan şəxslərin həkimlə məsləhətləşməsi vacibdir.

Hansı qidalar xərçəng riskini artıra, hansı qidalanma vərdişləri isə riski azalda bilər?

Qidalanma xərçəng riskinə təsir edən amillərdən biridir. Emal olunmuş ət məhsullarının, məsələn, kolbasa, sosiska və vetçinanın tez-tez qəbulu, eləcə də alkoqol istifadəsi müəyyən xərçəng növlərinin riskini artıra bilər. Tərəvəz, meyvə, paxlalılar və tam taxıllarla zəngin, balanslı qidalanma, sağlam çəkinin qorunması və fiziki aktivlik isə riskin azaldılmasına kömək edir. Bununla belə, hər hansı bir qidanın təkbaşına xərçəng yaratdığını və ya onun qarşısını tam aldığını söyləmək düzgün deyil.

Stress xərçəng hüceyrələrinin yaranmasına səbəb ola bilərmi?

Uzunmüddətli stress insanın yuxusuna, immun sisteminə və ümumi sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Lakin hazırkı elmi məlumatlar stressin birbaşa xərçəng yaratdığını qəti şəkildə təsdiqləmir. Stress zamanı siqaret çəkmək, qeyri-sağlam qidalanmaq, fiziki aktivliyin azalması kimi vərdişlər isə dolayı yolla sağlamlıq risklərini artıra bilər. Buna görə də stressin idarə olunması, kifayət qədər yatmaq və fiziki aktiv qalmaq ümumi sağlamlıq baxımından əhəmiyyətlidir.

Ətraf mühit və ekoloji çirklənmə xərçəng riskinə necə təsir göstərir?

Havanın çirklənməsi, bəzi sənaye kimyəvi maddələri, asbest, çirklənmiş su və müəyyən iş şəraitində kanserogen maddələrə məruz qalmaq xərçəng riskini artıra bilər. Günəşdən gələn ultrabənövşəyi şüalar və süni qaralma cihazları da dəri xərçəngi riskini yüksəldir. Bu təsirlər xüsusilə uzunmüddətli və yüksək səviyyəli məruzqalma zamanı əhəmiyyət daşıya bilər. Ekoloji risklərin azaldılması üçün havanın və suyun keyfiyyətinə nəzarət, iş yerlərində qoruyucu vasitələrdən istifadə və zərərli maddələrlə təmasın məhdudlaşdırılması vacibdir.

Hansı insanlar xərçəngə tutulma baxımından daha yüksək risk qrupuna daxildir?

Yaş artdıqca xərçəng riski ümumilikdə yüksəlir. Tütün istifadə edənlər, alkoqol qəbul edənlər, artıq çəkisi olanlar, az hərəkət edənlər, müəyyən infeksiyalara yoluxanlar və kanserogen maddələrlə təmasda olanlar bəzi xərçəng növləri üzrə daha yüksək risk daşıya bilərlər. İrsi genetik dəyişiklikləri olan şəxslər də müəyyən xərçəng növlərinə meyilli ola bilərlər. Bununla belə, risk qrupuna daxil olmaq mütləq xəstələnmək, risk amillərinin olmaması isə xəstəliyin yaranmayacağı demək deyil.

Xərçəng xəstəliyini ilkin mərhələdə necə aşkar etmək mümkündür?

Xərçəngin erkən aşkarlanması üçün yaşa, cinsə, şəxsi və ailəvi risklərə uyğun müayinələrdən keçmək vacibdir. Döş, uşaqlıq boynu və yoğun bağırsaq xərçəngi kimi bəzi növlər üçün tövsiyə olunan skrininq müayinələri mövcuddur. Bədəndə yeni yaranan şişkinlik, səbəbsiz çəki itkisi, uzun müddət davam edən öskürək, qeyri-adi qanaxma, sağalmayan yara və bağırsaq vərdişlərində davamlı dəyişikliklər müşahidə edilərsə, həkimə müraciət edilməlidir. Bu əlamətlər mütləq xərçəng demək deyil, lakin səbəbinin araşdırılması vacibdir.

Xərçəngdən qorunmaq üçün hansı tədbirlər görülməlidir?

Xərçəngin bütün növlərinin qarşısını almaq mümkün olmasa da, bir sıra riskləri azaltmaq mümkündür. Siqaret və digər tütün məhsullarından uzaq durmaq, alkoqoldan istifadə etməmək, sağlam qidalanmaq, müntəzəm hərəkət etmək, sağlam çəkini qorumaq və günəş şüalarından düzgün müdafiə olunmaq əsas tədbirlərdəndir. Həmçinin həkim tövsiyəsinə uyğun olaraq insan papillomavirusuna (HPV) və hepatit B virusuna qarşı peyvəndlənmə, eləcə də müvafiq skrininq müayinələri xəstəliyin qarşısının alınmasına və erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Xərçəng riskini azaltmaq üçün fərdi tədbirlərlə yanaşı cəmiyyət səviyyəsində hansı addımlar atılmalıdır?

Xərçənglə mübarizə yalnız fərdin sağlamlıq vərdişlərindən asılı deyil. Ətraf mühitin çirklənməsinin azaldılması, iş yerlərində təhlükəsizlik normalarına əməl olunması, sağlam qidalanma imkanlarının artırılması və tibbi müayinələrin əlçatan olması da mühüm rol oynayır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2026-cı ildə açıqladığı qlobal təhlilə əsasən, 2022-ci ildə dünyada qeydə alınan yeni xərçəng hallarının təxminən 37 faizi qarşısı alına bilən risk amilləri ilə əlaqəli olub. Bu göstərici profilaktikanın əhəmiyyətini göstərir, lakin hər bir insanın fərdi riskinin eyni olduğu mənasına gəlmir.