Çin - yeni dünya lideri? – BAXIŞ BUCAĞI

Yuan gücünü itirən dolları sıradan çıxarmağa iddialıdır

Ukraynadakı münaqişə bir çox ölkələrin çoxqütblü dünya və ABŞ-dan müstəqillik istəyini gücləndirib. Bu, başqa nüanslarla yanaşı, beynəlxalq ticarət valyutası kimi dollardan uzaqlaşma meylində də özünü göstərir. Bu gün dolları Çin yuanı, Rusiya rublu, Türkiyə lirəsi və BƏƏ dirhəmi əvəz edir. Ukrayna böhranı həm də çoxqütblülük və çoxtərəfliliyin dünyaya daha yaxşı xidmət etməsi ilə bağlı demək olar ki, qlobal baxışı gücləndirib.

Şübhəsiz ki, Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatı “Soyuq Müharibə”dən sonrakı dövrün sonları kimi ab-hava yaradıb. Bir çox ölkələr Rusiyanın hərəkətlərini pisləsə də, əksəriyyəti ona qarşı sanksiyalar tətbiq etməyib. Qərbin Ukrayna böhranını demokratiya və avtoritarizm arasında qarşıdurma kimi qələmə verməsinin əksinə olaraq, bu ölkələr münaqişənin demokratiya-avtoritar ikilidən çox kənara çıxdığını, onların milli təhlükəsizliyinə, eləcə də qlobal dayanıqlığına və sülhə təsir etdiyini görməyə başlayıb. Ərzaq böhranı, armaqda davam edən məcburi köçkün və qaçqın kütləsi, müharibənin yayılması təhlükəsi və qeyri-ənənəvi silahlardan istifadə bu ölkələrin ən həssas hissəsini risk altında qoyur. Eyni zamanda, Ukrayna münaqişəsi beynəlxalq nizamı və qlobal arxitekturanı dəyişərək, dövlətlərə heç bir siyasi düşərgəyə qoşulmadan öz maraqlarını həyata keçirmək imkanı verir. Ümumiyyətlə, bu kataklizm dünyanı üç düşərgəyə bölüb: biri ABŞ və NATO, digəri Rusiya və Çin, üçüncü düşərgə isə bu iki düşərgə arasında olanlar. Üçüncü tərəf eyni zamanda qlobal böhranda neytrallığı qəbul edən ölkələrin əksəriyyətini əhatə edir.

“Neytral” ölkələr öz maraqlarını rəhbər tutanlar kimi çıxış edirlər. Onların bir çoxu ABŞ-ın dostları və ya müttəfiqləridir. Ancaq Ukrayna böhranı və ya siyasi sistemləri səbəbindən Rusiya və Çinin düşməni və ya düşməni olmayıblar. Onlar bilirlər ki, qıt resurslar uğrunda qlobal rəqabət dövründə dünyanın ən böyük təbii sərvətlərə malik ölkəsi olan Rusiyaya və dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı və valyuta ehtiyatlarına sahib olan Çinə qarşı nə sanksiya tətbiq etmək, onlara qarşı çıxmaq bir o qədər də məqsədyönlü deyil. Ancaq eyni dərəcədə, indiyə qədər ən böyük iqtisadiyyata malik ən güclü ölkə olan ABŞ ilə münasibətləri də korlaya bilməzlər. Onların siyasətləri soyuq müharibənin ideoloji qütbündən uzaq, milli maraqları ilə diktə olunur. Başqa sözlə, bu, ABŞ-ın siyasəti ilə üst-üstə düşmür və mütləq üst-üstə düşməyəcək. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Misir, Hindistan, Braziliya, Cənubi Afrika Respublikası, Argentina və İndoneziya kimi dövlətlərin Amerika xəttini dəstəkləməkdən və Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq etməkdən imtina etməsini başqa necə izah etmək olar?
Maraqlıdır ki, bu ölkələrin bir çoxu çoxqütblülük və çoxtərəflilik ilə səciyyələnən yeni dövrlə “Soyuq Müharibə”dən sonrakı dövrün sona çatmasının şahidi olublar. Onlar Amerikanın 2003-cü ildə İraqa birtərəfli işğalından sonra onun birqütblü gücündən həmişə narahat olublar. Ukrayna böhranı və onun dünyanı parçalamaq üçün nəticələri, İraq və Əfqanıstandakı fiaskodan sonra Amerikanın gücünün tənəzzülə uğraması ilə bağlı demək olar ki, universal təsəvvürlə birləşərək, ölkələrin Amerikanın qlobal gücünü dəstəkləməklə Vaşinqtonun qlobal gücünü cilovlamaq əzmini daha da gücləndirdi. Bu baxımdan Çin dünyanın ən böyük regional siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik təşkilatı olan ŞƏT və BRİKS kimi beynəlxalq təşkilatları Qərbin iqtisadi və siyasi gücünə qarşı tarazlıq kimi dəstəkləyərək önə çıxdı.

Həqiqətən də, ŞƏT yeni “demokratik, ədalətli və rasional beynəlxalq siyasi və iqtisadi nizamı” təşviq etmək istəyərkən, BRİKS (İnkişaf etməkdə olan ilk beş iqtisadiyyatın abreviaturası: Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika) çoxqütblü dünya sisteminə keçidi asanlaşdırır. Onlar Yeni İnkişaf Bankı kimi qurumlar vasitəsilə Qərbin üstünlük təşkil etdiyi Beynəlxalq Valyuta Fonduna və Dünya Bankına alternativlər yaratmağa çalışırlar. Maraqlıdır ki, adıçəkilən təşkilatlara yeni ölkələrin qəbulu ilə bu təşkilatların təsir imkanları artır. Məsələn, Əlcəzair, Misir, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Argentina və İran ya rəsmi ərizələr verib, ya da BRİKS-ə qoşulmağa hazır olduqlarını bildiriblər.

Bu hadisələrin mərkəzində ABŞ-ın ümumi qlobal mövqeyinin zəifləməsi üçün ilkin şərt kimi dolları zəiflətmək istəyi dayanır. Əslində dollar ABŞ-ın mövcudluğunun əsasını təşkil edən “zəif yerdir”. Dünya iqtisadi qanunauyğunluqlarını və tendensiyalarını araşdırarkən aydın olur ki, Çin və Rusiya tərəfindən "rəhbərlik edilən" və ya dəstəklənən bir çox ölkələr dolların dünyanın əsas ticarət valyutası kimi istifadəsinə yenidən baxmağa meyllidirlər.

Bu gün dollar dünyanın əsas ticarət valyutasıdır. Onun qlobal hegemonluğu 1944-cü ildə Bretton-Vuds Konfransı zamanı 44 müttəfiq dövlətin öz valyutalarını dollara bağlayan yeni beynəlxalq pul sistemi yaratmağa razılaşdığı vaxta gedib çıxır. O vaxtdan bəri əksər maliyyə əməliyyatları, beynəlxalq borc öhdəlikləri və qlobal ticarət hesabları dollarla ifadə edilir və dünya valyuta ehtiyatlarının böyük hissəsi də dollarda saxlanılır.
Lakin 2000-ci ildən bəri Çin öz valyutası olan yuanın istifadəsini beynəlmiləlləşdirməyə çalışır. Pekinin bu səyləri son vaxtlar NATO ölkələrinin Ukrayna ətrafında toplaşması, Rusiyaya qarşı görünməmiş sanksiyalar tətbiq etməsi və Tayvanla ictimai həmrəylik nümayiş etdirməsi ilə daha da güclənib. ABŞ Nümayəndələr Palatasının spikeri Nensi Pelosinin Tayvana səfərindən sonra ABŞ-Çin münasibətlərində gərginlik kəskin şəkildə artıb və iki güc - ABŞ və Çin arasında mövcud olan bütün xoş niyyət və etimadı faktiki olaraq məhv edib. Bu arada, dünyanın qarışıqlıq və transformasiya içərisində olması ilə bağlı Çinin fikrini bölüşən bir çox ölkə dünyanın əsas ticarət və ehtiyat valyutası kimi ABŞ dollarından asılılığını azaltmağın yollarını araşdırmağa başlayıblar.

2022-ci ilin iyununda BRİKS-in 14-cü sammitində bu beynəlxalq qruplaşma yeni beynəlxalq ehtiyat valyutanın hazırlanması məsələsini nəzərdən keçirib. 2022-ci ilin martında Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Rusiya, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Belarusun daxil olduğu) yeni beynəlxalq valyutanın yaradılması zərurəti ilə bağlı razılığa gəliblər. Rusiya artıq Çin yuanını özünün faktiki ehtiyat valyutasına çevirib. Avqust ayında İran Rusiya ilə ticarətdə öz valyutası rial və rus rublundan istifadə etməyə başladığını bildirib. Daha əvvəl ABŞ dolları ilə dövlət istiqrazları buraxan BƏƏ dirhəmlə istiqraz buraxmağa başlayıb. Avqust ayında Misir Çin yuanı ilə ifadə olunan 500 milyon dollardan çox istiqraz buraxmağı planlaşdırdığını açıqlayıb. Üstəlik, Misir Çinlə ikitərəfli valyuta svopları həyata keçirir. 2022-ci ilin aprel ayında İsrail Bankı aktivlərinə dörd yeni valyuta (Kanada dolları, Avstraliya dolları, Yapon yeni və Çin yuanı) əlavə edib. İsrailin 200 milyard dolları keçən valyuta ehtiyatları ənənəvi olaraq dollar, avro və ingilis funt sterlinqindən ibarət olub.

Ən əsası, Çin yuanla ifadə olunan xam neft fyuçerslərini tətbiq etmək və idxal olunan nefti ABŞ dolları ilə deyil, öz valyutası ilə ödəmək strategiyası hazırlayıb. Çin və Səudiyyə Ərəbistanı Ər-Riyadla Pekinə satılan neftin bir hissəsini yuanla qiymətə almaq üçün fəal şəkildə danışıqlar aparır. Prezident Si Cinpinin Ər-Riyada bu yaxınlarda etdiyi səfərin əsas məqsədi də bu idi. Qızılgül ləçəkləri və nəhəng çiçək təsvirləri olan qırmızı xalçalarla qarşılanan Xi ərəb monarxiyası tərəfindən guya hörmətlə qarşılanıb və onun səfəri yerli mediada həvəslə işıqlandırılıb. Çin lideri üç sammitdə iştirak edib: birinci Çin-Ərəb Dövlətləri Sammiti, Çin-Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının Sammiti və Çin-Səudiyyə Ərəbistanı Sammiti.

Si Cinpinin mesajı aydın idi. Ukrayna böhranı təlatümdən sarsılan və köklü dəyişikliklərə məruz qalan hazırkı dünyanı ifşa etdi. Və əslində yeni dövrün formalaşması Çin, ərəb dövlətləri və bir çox başqa dövlətlərin üzərinə düşür. Si Cinpin ərəblərə müraciətində həmrəylik və qarşılıqlı yardım, bərabərlik və qarşılıqlı fayda, paylaşma və qarşılıqlı öyrənməyə əsaslanan Çin-Ərəb əlaqələrinin inkişafının vacibliyini, habelə Çin-Ərəb icmasının birgə qurulmasının prioritetini vurğuladı. Səudiyyəlilər və digər ərəblər üçün əsas mesaj ondan ibarət idi ki, Çin ABŞ-dan fərqli olaraq ərəb siyasətini və rifahını diktə etməyəcək, təsir etməyəcək və ya təhlükəyə atmayacaq. Çin və ərəb dövlətləri münasibətlərini hörmət, bərabərlik, həmrəylik və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq əsasında inkişaf etdirəcəklər. Sənayenin geniş spektrini, o cümlədən yaşıl enerji, yaşıl hidrogen, günəş enerjisi, informasiya texnologiyaları, bulud xidmətləri, nəqliyyat, logistika, tibb sənayesi, mənzil və tikinti sahələrini əhatə edən milyardlarla dollar dəyərində onlarla müqavilə imzalanıb. Razılaşmaların məqsədlərindən biri Pekinin dünya məsələlərində liderliyini təsdiqləmək vasitəsi kimi qlobal miqyasda bir çox ölkələrə sərmayə qoyan Çinin “Bir kəmər və yol” təşəbbüsü çərçivəsində krallığın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi üzrə Səudiyyə Ərəbistanının Gələcək 2030 meqalayihəsini birgə dəstəkləmək idi.

Razılaşmaların ruhuna və hərfinə uyğun tərtib edilmiş və Si Cinpin tərəfindən Fars körfəzinin ərəb ölkələrinin liderlərinə Çinə neft və qazı yuana satmaq üçün açıq şəkildə dilə gətirilən Çin valyutasını əsas beynəlxalq valyutaya çevirmək məqsədi daşıyırdı. və buna görə də ABŞ dollarının dünya ticarətinə təsirini zəiflədir. Heç kimə sirr deyil ki, vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman çoxdan Çinlə bu yeni münasibətlər rejiminə doğru irəliləyir. Hətta ilk baxışdan Si Cinpinin səudiyyəlilər tərəfindən ən təntənəli qəbulu onu Fars körfəzini Amerika diqtəsinin buxovlarından azad edən kimi qarşılamağın bütün əlamətlərinə malik idi!

Şübhəsiz ki, Səudiyyə Ərəbistanı yuanla neft alverinə başlasa, dünya neft bazarında ABŞ dollarının dominantlığı sarsılacaq. Nikson administrasiyası qızılın konvertasiyasını dayandıraraq dolları üzəndən bəri, dollar neftə əsaslanır (buna görə də ona “netrodollar” deyilir). Bir çox ölkələrin dollardan istifadəyə yenidən baxmaq üçün dəfələrlə etdiyi cəhdləri nəzərə almaq olmaz. Ayrı-ayrılıqda, bu cəhdlər zərərsiz görünə bilər, lakin birlikdə onlar ABŞ dolları və əlavə olaraq Amerika iqtisadiyyatı üçün pis əlamətdir.

Şübhəsiz ki, ABŞ dollarından beynəlxalq miqyasda istifadənin cazibəsinin bir hissəsi ABŞ-ın geosiyasətinin gücü, iqtisadi gücü və möhkəmliyindədir. Amma bu gün həmin cazibə artıq öz parıltısını bir qədər itirməkdədir. ABŞ-ın milli borcu heyrətamiz dərəcədə 31 trilyon dolları keçib və Amerikanın qlobal təsiri azalır. Təsadüfi deyil ki, Amerikanın bəzi müttəfiqləri və ya dostları uzun müddətdir ki, ehtiyatlarını alternativ valyutalarda istifadə etmək və ya saxlamaq barədə düşünürlər.

Tarixən dünya müəyyən valyutaların hökmranlığının bir neçə dövrünün şahidi olub. Portuqaliya 1530-cu ilə qədər, İspaniya daha güclü bir dünya gücü kimi ortaya çıxana qədər dünya ehtiyatlarında dominantlıq etdi. Hollandiya və Fransa pul vahidləri 17-18-ci əsrlərin əksəriyyətində Britaniya İmperiyasının yüksəlişinə qədər dünya ticarətində üstünlük təşkil etmiş, bundan sonra funt sterlinq dünyanın qızıl standartına çevrilmişdir. Sonra ABŞ dolları gəldi, çünki Amerikanın siyasi və iqtisadi gücü dünyada hökmranlıq edir.

Bu gün Vaşinqton qlobal gücünün yavaş-yavaş, lakin davamlı şəkildə azaldığına dair işarələrə qəsdən məhəl qoymadan, deyə bilərik ki, öz xarici siyasətini həyata keçirir. İraq və Əfqanıstandakı müharibələrdən sonra yaranmış Ukrayna böhranı isə çoxqütblülük və çoxtərəfliliyin dünyamıza daha yaxşı xidmət etdiyi barədə planetdə demək olar ki, hakim olan rəyi gücləndirdi. Onu üç geniş düşərgəyə ayıran, NATO-nun yaratdığı Ukrayna böhranı “neytral düşərgə”ni Çin və Rusiyaya yaxınlaşmağa sövq etdi. Vaşinqton Rusiyanın xüsusi əməliyyatına qarşı Ukraynaya dəstək verməyi xarici siyasətin əsas prioriteti etsə də, bir çox neytral ölkələr və Çin dünyaya başqa gözlə və pərdəsiz baxır. Onlar Ukrayna münaqişəsinin artan xərclərinin bütün sahələrdə - sosial-iqtisadi, siyasi, hərbi, enerji və ictimai sahələrdə özünü necə göstərdiyini görür və dünyanı qlobal partlayışa yaxınlaşdırır. Qərb rəhbərliyi dünya ictimaiyyətinin rəyindən asılı olmayaraq Putin və Rusiya üçün “ədalət” axtararkən, qeyri-qərb düşərgəsinin rəhbərliyi sülhə can atır. Burada problem onda görünür ki, ədalət heç vaxt sülh hesabına və onun hesabına əldə edilə bilməz. Bu, Vaşinqtonun İraq və Əfqanıstandan heç vaxt öyrənmədiyi bir dərs kimi görünür: “cəza” ideyası birinci gəldi və gələcəklə bağlı planlar, əgər mövcud olsaydı, “sonraya” qaldı. Nəticədə dünyanın özü diqqətdən yayındı.

Ən əsası isə “nəticələrindən asılı olmayaraq ədaləti axtaran” düşərgəyə rəhbərlik etməklə Vaşinqton öz tənəzzülünə yol açır. Bu baxımdan, çox güman ki, yuan “çoxqütblü” dünyada onilliklər, əsrlər deyil, bir neçə il ərzində ABŞ dollarına alternativ olacaq. Bu, ABŞ iqtisadiyyatına və Vaşinqtonun çıxa bilməyəcəyi ABŞ-ın qlobal mövqeyinə ağır zərbə vuracaq.

(Yazıda xarici mətbuatdan əldə edilmiş faktlardan istifadə edilib)

V.VƏLİYEV